11:06 02.11.2026

Rusiya Türk Dövlətləri Təşkilatına daxil olsa nə dəyişər? - TƏHLİL

76

Böyük dövlətin iştirakı güc gətirər, yoxsa təşkilatın müstəqilliyini zəiflədər? Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) müşahidəçi və ya “TDT+” formatında cəlb edilməsi təklifi ilk baxışdan regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi təşəbbüsü kimi görünür. Rusiya böyük dövlət, mühüm enerji və nəqliyyat aktoru, eyni zamanda ərazisində çoxsaylı türk xalqlarının yaşadığı çoxmillətli federasiyadır. Onun TDT ilə yaxınlaşması iqtisadi və siyasi baxımdan yeni imkanlar yarada bilər. Lakin məsələnin digər tərəfi də var: Rusiya TDT-yə yaxınlaşarsa, təşkilatın beynəlxalq nüfuzu artacaq, yoxsa Moskvanın geosiyasi çəkisi digər üzvlərin qərarlarına təsir göstərərək Türk dünyasının müstəqil inteqrasiya xəttini zəiflədəcək? Bu sualın cavabı Rusiyanın təşkilata hansı statusla qoşulmasından, TDT-nin institusional yetkinliyindən və üzv dövlətlərin öz maraqlarını nə dərəcədə uzlaşdıra bilməsindən asılıdır. 2026-cı il oktyabrın 30-da Ankarada keçirilən TDT-nin 13-cü Zirvə görüşündə Tokayev Rusiyanın təşkilatın fəaliyyətinə müşahidəçi və ya “TDT+” formatında cəlb olunmasını təklif edib. Lakin həmin vaxt yayılan məlumatlarda bu təkliflə bağlı qəbul edilmiş yekun qərar açıqlanmayıb. Deməli, müzakirə olunan məsələ artıq baş vermiş genişlənmə deyil, mümkün geosiyasi ssenaridir. I. Tokayevin təklifi: diplomatik jest, yoxsa strateji hesab? Tokayev təşəbbüsünü Rusiyanın türk xalqları ilə tarixi əlaqələri, ölkə ərazisində yaşayan türk xalqları və “Altay – türk sivilizasiyasının beşiyi” layihəsi ilə əsaslandırır. Bu arqumentlər müəyyən tarixi və mədəni əsaslara malikdir. Rusiya ərazisində tatarlar, başqırdlar, çuvaşlar, saxalar və digər türk xalqları yaşayır. Moskvanın türk dünyası ilə münasibətləri də yalnız son dövrə aid deyil. Ancaq burada prinsipial fərq qoyulmalıdır: bir dövlətin daxilində türk xalqlarının yaşaması həmin dövləti avtomatik olaraq türk dövləti etmir. Etnik müxtəlifliklə dövlətin siyasi kimliyi eyni anlayış deyil. Rusiyanın TDT-yə cəlb olunması mədəni yaxınlıqdan daha çox, təşkilatın məqsədləri, hüquqi meyarları və üzvlər arasında siyasi etimad məsələsidir. Tokayevin təklifinin arxasında Qazaxıstanın geosiyasi reallığı da dayanır. Astana Rusiya ilə dərin iqtisadi, nəqliyyat və təhlükəsizlik əlaqələrinə malikdir. Eyni zamanda, Türkiyə, Çin, Avropa və digər tərəfdaşlarla münasibətlərini genişləndirməyə çalışır. Belə şəraitdə Qazaxıstan üçün Moskvanı Türk dünyası ilə dialoqa cəlb etmək bir tərəfdən regional gərginliyi azaltmaq, digər tərəfdən özünün vasitəçilik imkanlarını artırmaq vasitəsi ola bilər. Lakin diplomatik təklifin irəli sürülməsi onun bütün üzvlər tərəfindən eyni cür qiymətləndirildiyi demək deyil. TDT ölkələrinin Rusiya ilə münasibətləri, təhlükəsizlik ehtiyacları və xarici siyasət prioritetləri fərqlidir. Buna görə də təşəbbüsün arxasında hansı niyyətin dayanmasından asılı olmayaraq, onun nəticələri təşkilatın ümumi maraqları əsasında qiymətləndirilməlidir. II. Rusiya TDT-yə daxil olsa: hansı imkanlar yaranar? Birinci mümkün ssenari Rusiyanın müşahidəçi statusu və ya “TDT+” formatı vasitəsilə təşkilatla əməkdaşlığını genişləndirməsidir. İqtisadi baxımdan bu, müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Rusiya böyük enerji, sənaye, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat potensialına malikdir. Türk dövlətləri ilə əlaqələrin institusional çərçivədə genişləndirilməsi ticarət, logistika, sənaye kooperasiyası və sərhədyanı iqtisadi layihələr üçün əlavə imkanlar aça bilər. Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı kontekstində Rusiya ilə münasibətlərin idarəolunan və proqnozlaşdırılan olması əhəmiyyətlidir. Bununla belə, Orta Dəhlizin strateji məqsədi Mərkəzi Asiya ilə Xəzər hövzəsini Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına daha sıx bağlamaqdır. Bu marşrutun əhəmiyyəti təkcə yük daşınmasının artmasında deyil, region ölkələrinin alternativ nəqliyyat yollarına çıxış imkanlarının genişlənməsindədir. Rusiya TDT ilə əməkdaşlıq etsə, ticarət və tranzit sahəsində qarşılıqlı faydalı razılaşmalar mümkündür. Lakin bu əməkdaşlıq Orta Dəhlizin inkişafına mane olmamalı, üzv dövlətlərin alternativ marşrutlar yaratmaq imkanlarını məhdudlaşdırmamalıdır. İkinci imkan təhlükəsizlik dialoqu ilə bağlıdır. TDT hərbi ittifaq deyil və onu avtomatik olaraq NATO tipli kollektiv müdafiə təşkilatı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Buna baxmayaraq, regional sabitlik, sərhədlərarası cinayətkarlıq, terrorçuluq, rəqəmsal təhlükəsizlik və nəqliyyat infrastrukturlarının qorunması kimi məsələlərdə Rusiya ilə dialoq praktiki fayda verə bilər. Üçüncü istiqamət Rusiya ərazisində yaşayan türk xalqlarının mədəni və humanitar əlaqələrinin inkişafıdır. Təhsil, elmi mübadilə, dil və mədəniyyət layihələri genişləndirilə bilər. Lakin bu sahədə əməkdaşlığın real nəticələri yalnız simvolik tədbirlərlə deyil, türk xalqlarının dil və mədəni hüquqlarına münasibətdə konkret siyasətlə ölçülməlidir. Beləliklə, Rusiyanın iştirakı TDT üçün müəyyən iqtisadi və diplomatik imkanlar yarada bilər. Amma bu üstünlüklər avtomatik deyil. Onların reallaşması Rusiyanın təşkilatın qaydalarını qəbul etməsindən və əməkdaşlığın bərabərhüquqlu əsasda qurulmasından asılıdır. III. Əsas təhlükə: TDT-nin Rusiyanın geosiyasi təsir platformasına çevrilməsi Məsələnin ən həssas tərəfi budur. Rusiya TDT-yə qoşulmaqla yalnız iqtisadi əməkdaşlıq imkanları qazanmaya bilər; o, Türkiyə və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərində yeni institusional kanal da əldə etmiş olar. Bu, özlüyündə mənfi hadisə deyil. Böyük dövlətlərin regional təşkilatlarla dialoqu beynəlxalq siyasətin adi elementidir. Təhlükə o zaman yaranır ki, iqtisadi və siyasi çəkisi daha böyük olan iştirakçı ümumi gündəliyi müəyyənləşdirməyə, digər dövlətlərin seçimlərini məhdudlaşdırmağa və təşkilatın prioritetlərini öz strateji məqsədlərinə uyğunlaşdırmağa çalışır. Rusiya TDT-də daha geniş iştirak əldə etsə, bəzi üzvlər Moskva ilə münasibətlərdə ehtiyatlı davranmağa üstünlük verə bilərlər. Nəticədə təşkilatın daxilində fikir ayrılıqları arta, həssas regional məsələlər üzrə ortaq mövqe formalaşdırmaq çətinləşə bilər. Burada əsas təhlükə Rusiyanın sadəcə təşkilatda iştirak etməsi deyil, TDT-nin öz müstəqil siyasi gündəliyini qoruyub-qoruya bilməməsidir. Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusilə əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri müxtəlif güc mərkəzləri ilə əməkdaşlıq edərək milli maraqları qorumaqdır. Türk dövlətləri arasında iqtisadi, nəqliyyat və siyasi əlaqələrin güclənməsi Bakının regional mövqeyini genişləndirə bilər. Lakin TDT-nin gündəliyi böyük dövlətlər arasındakı rəqabətin təsiri altına düşərsə, təşkilatın üzvlər üçün yaratdığı əlavə strateji imkanlar azala bilər. Başqa sözlə, Rusiya ilə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün faydalı ola bilər, amma bu əməkdaşlıq Türk dünyasının inteqrasiyasını Moskva ilə münasibətlərin törəməsinə çevirməməlidir. IV. Ukrayna amili və beynəlxalq hüquq problemi Rusiyanın TDT-yə mümkün yaxınlaşmasını qiymətləndirərkən Ukraynaya qarşı müharibəni və onun yaratdığı beynəlxalq hüquq mübahisələrini nəzərə almamaq mümkün deyil. TDT-nin Naxçıvan Sazişi BMT Nizamnaməsinin prinsiplərinə, dövlətlərin suveren bərabərliyinə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığına sadiqliyi vurğulayır. Bu prinsiplər təşkilatın siyasi legitimliyinin mühüm hissəsidir. Əgər təşkilat beynəlxalq hüquqa və suverenliyə hörmət prinsipini ardıcıl şəkildə müdafiə edirsə, Rusiyanın iştirakı məsələsi də bu meyarlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Burada söhbət konkret dövlətə qarşı əvvəlcədən qapıların bağlanmasından deyil, təşkilatın elan etdiyi prinsiplərlə real siyasi qərarları arasında uyğunluğun qorunmasından gedir. Əks halda, TDT beynəlxalq münasibətlərdə prinsipial mövqe nümayiş etdirmək imkanını zəiflədə bilər. Bir məsələdə suverenliyi müdafiə edib digər məsələdə eyni prinsipi siyasi məqsədəuyğunluğa görə fərqli tətbiq etmək təşkilatın etibarlılığına zərbə vura bilər. Bu səbəbdən Rusiyanın iştirakı ilə bağlı müzakirələrdə yalnız iqtisadi mənfəət və tarixi yaxınlıq deyil, beynəlxalq hüquq, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin bərabərliyi məsələləri də əsas götürülməlidir. V. Rusiya TDT-yə daxil olmasa, nə baş verər? İkinci ssenari Rusiyanın təşkilata qəbul edilməməsi və ya müşahidəçi statusu almayaraq kənarda qalmasıdır. Bu halda TDT-nin avtomatik zəifləyəcəyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Əksinə, təşkilat öz institusional inkişafını, daxili iqtisadi inteqrasiyanı və üzvlər arasında etimadı gücləndirməyə daha çox diqqət ayıra bilər. Türk dövlətlərinin əsas strateji üstünlüyü onların coğrafi mövqeyində, enerji və nəqliyyat potensialında, insan kapitalında və Avropa ilə Asiya arasında əlaqələndirici rolunda yerləşir. Bu üstünlükləri reallaşdırmaq üçün Rusiyanın üzv olması zəruri şərt deyil. TDT daxilində gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, nəqliyyat bağlantılarının genişləndirilməsi, rəqəmsal ticarətin inkişafı, investisiyaların təşviqi və təhsil sahəsində əməkdaşlıq daha konkret nəticələr verə bilər. Bu istiqamətlərdə irəliləyiş təşkilatın real gücünü artırar. Lakin Rusiyanın kənarda qalmasının öz riskləri də mövcuddur. Moskva təşkilatın fəaliyyətinə daha çox şübhə ilə yanaşa, bəzi üzv dövlətlərlə ikitərəfli münasibətlərində ehtiyatlı və ya təzyiqə əsaslanan siyasət seçə bilər. Bu, xüsusilə Rusiya ilə iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələri sıx olan Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əlavə diplomatik çətinliklər yarada bilər. Bununla belə, bu nəticə qaçılmaz deyil. Rusiya ilə TDT arasında müşahidəçi statusu olmadan da iqtisadi, diplomatik və mədəni əməkdaşlıq mümkündür. Əsas məsələ təşkilatın Rusiyaya qarşı qurulmuş blok kimi deyil, üzvlərinin ortaq maraqlarını həyata keçirən müstəqil regional platforma kimi fəaliyyət göstərməsidir. VI. Hüquqi məsələ: Rusiyanın müşahidəçi olması mümkündürmü? Burada mühüm bir hüquqi dəqiqləşdirmə lazımdır. Bəzən Rusiyanın TDT-yə qoşulması üçün rus dilindən başqa bir türk dilinin dövlət dili elan edilməli olduğu iddia edilir. Lakin Naxçıvan Sazişinin müşahidəçilər və tərəfdaşlar haqqında 16-cı maddəsi müşahidəçi statusunun dövlətlərə, beynəlxalq təşkilatlara və digər qurumlara verilə biləcəyini nəzərdə tutur. Həmin maddə müşahidəçi statusunu almaq üçün dövlətin mütləq türk dilini rəsmi dil elan etməsi barədə açıq tələb müəyyən etmir. Statusun verilməsi qaydaları təşkilatın prosedur normaları ilə tənzimlənir. Deməli, Rusiyanın müşahidəçi statusu alması ilə tamhüquqlu üzv olması eyni hüquqi məsələ deyil. Müşahidəçilik daha məhdud iştirak formatıdır; tam üzvlük isə təşkilatın təsis prinsipləri, siyasi meyarları və müvafiq hüquqi prosedurları baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir. Rusiyanın federativ quruluşu və türk xalqlarının yaşadığı regionlar da müzakirənin mədəni və siyasi tərəfidir, lakin bunlar öz-özlüyündə üzvlük hüququ yaratmır. Nəticə: Türk dünyası üçün əsas məsələ Rusiyanı qəbul etmək deyil, öz gücünü formalaşdırmaqdır Tokayevin təklifi TDT qarşısında mühüm strateji seçim yaradır. Rusiya ilə əməkdaşlıq iqtisadi, nəqliyyat və diplomatik imkanlar aça bilər. Lakin bu yaxınlaşma təşkilatın müstəqil qərarvermə qabiliyyətini zəiflətməməli və üzv dövlətlərin suverenliyinə xələl gətirməməlidir. Rusiyanın TDT-yə daxil olması yalnız o halda müsbət nəticələr verə bilər ki, əməkdaşlıq bərabərhüquqlu olsun, təşkilatın prinsipləri qorunsun və heç bir dövlət öz siyasi çəkisini digər üzvlərin seçimlərini məhdudlaşdırmaq üçün istifadə etməsin. Rusiya kənarda qalsa da, TDT zəifləməyə məhkum deyil. Əksinə, təşkilat daxili inteqrasiyanı dərinləşdirsə, nəqliyyat və iqtisadi layihələri reallaşdırsa, üzvlər arasında etimadı möhkəmləndirsə, regional nüfuzunu artıra bilər. Azərbaycan üçün ən düzgün yanaşma nə Rusiyanın mümkün iştirakını emosional şəkildə rədd etmək, nə də böyük dövlətin nüfuzuna görə onu avtomatik üstünlük hesab etməkdir. Əsas meyar milli maraq, suverenlik, iqtisadi fayda və təşkilatın strateji müstəqilliyi olmalıdır. Türk dünyasının gələcəyini Rusiyanın TDT-yə daxil olub-olmaması deyil, TDT-nin öz daxilində nə qədər güclü, işlək və müstəqil siyasi-iqtisadi platforma qurması müəyyən edəcək. Əgər təşkilatın iqtisadi inteqrasiyası, institusional mexanizmləri və ortaq strateji baxışı zəifdirsə, Rusiyanın iştirakı bu boşluğu doldurmayacaq. Əgər TDT artıq möhkəm əsaslar üzərində inkişaf edirsə, Rusiya ilə əməkdaşlıq da həmin gücə uyğun şərtlərlə qurula bilər.