Azərbaycanda qadın cinayətkarların sayı şiddətlə artır
Son dövrlərdə qadınlar tərəfindən törədilən cinayətlərin sayında artım cəmiyyətdə ciddi suallar doğurur.
Bəs bu artım qadınların daha aqressiv olması ilə bağlıdır, yoxsa problemin arxasında daha mürəkkəb səbəblər dayanır? Cinayət davranışının formalaşmasında uşaqlıq travmaları, ailədaxili zorakılıq, uzunmüddətli stress və sosial mühit hansı rolu oynayır? Qadınların cinayətə sürüklənməsində psixoloji faktorlarla yanaşı, sosial və iqtisadi şərait də nə dərəcədə təsirlidir? Eyni zamanda, psixi pozuntu ilə cinayət davranışını birbaşa əlaqələndirmək nə dərəcədə doğrudur? Qərb və Şərq cəmiyyətlərində qadınların sosial rolları və ailə münasibətləri bu göstəricilərə necə təsir göstərir? Mütəxəssislər hesab edirlər ki, statistik rəqəmlərin arxasında dayanan səbəbləri araşdırmadan konkret nəticəyə gəlmək doğru deyil. Çünki eyni cinayəti törədən iki qadının bu nöqtəyə gəlib çıxma səbəbləri tamamilə fərqli ola bilər. Bu baxımdan qadın cinayətkarlığına yalnız hüquqi deyil, həm də psixoloji və sosial aspektdən yanaşmaq vacibdir.
Mövzu ilə bağlı Uzman psixoloq-psixoterapevt Səbinə Bayramova Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, cinayət törədən insanı yalnız “pis insan”, “aqressiv xarakterli” və ya “psixoloji problemi olan şəxs” kimi izah etmək elmi baxımdan doğru deyil:
“Cinayət davranışı adətən bir neçə amilin kəsişməsində formalaşır: şəxsiyyət xüsusiyyətləri, impulsların idarə olunması, emosiyaların tənzimlənməsi, öyrənilmiş davranış modelləri, travmatik təcrübələr, sosial münasibətlər və insanın qarşılaşdığı konkret həyat şəraiti.
Psixoloji baxımdan cinayət davranışında xüsusilə özünənəzarətin zəifliyi, impulsiv qərarvermə, yüksək aqressivlik, riskli davranışlara meyllilik, empati və nəticələri qabaqcadan qiymətləndirmə qabiliyyətində çətinliklər rol oynaya bilər. Lakin bunların heç biri təkbaşına insanı cinayət törətməyə məcbur etmir. Məsələn, travma yaşamış insanların böyük əksəriyyəti cinayət törətmir. Eyni şəkildə psixi pozuntu ilə cinayətkarlığı eyniləşdirmək də düzgün deyil. Psixi xəstəliklərin olması avtomatik olaraq cinayət davranışı demək deyil. Bu səbəbdən “cinayət törədən qadınların sayı 8,3 faiz artıb” məlumatına da yalnız “qadınlar daha aqressiv olublar” prizmasından yanaşmaq olmaz. Əvvəlcə statistik artımın hansı cinayət növləri üzrə, hansı yaş qruplarında və “cinayət törədən”, “cinayət işi açılan”, yoxsa “məhkum olunan” qadınlara aid olduğunu
dəqiqləşdirmək lazımdır. Çünki qeydə alınan cinayət göstəricisi real cinayət davranışının özü ilə tam eyni anlayış deyil. Azərbaycanın Dövlət Statistika Komitəsi də cinayətkarlıq üzrə məlumatları müxtəlif kateqoriyalar və hüquqi mərhələlər üzrə təqdim edir.
Qadın cinayətkarlığını izah edərkən beynəlxalq tədqiqatlarda ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri travma, zorakılığa məruz qalma, uzunmüddətli stress, münasibətlərdə asılılıq və emosional tənzimləmə çətinlikləridir. Məhz buna görə qadın hüquqpozucuların bir hissəsində “zərərçəkən–cinayət törədən” sərhədi düşündüyümüz qədər kəskin olmaya bilər”.
Psixoloq qeyd edib ki, araşdırmalar qadın hüquqpozucular arasında uşaqlıq və yetkinlik dövründə travmatik təcrübələrin
yüksək yayılmasını göstərir: “Burada çox mühüm psixoloji mexanizm var: insan uzun müddət özünü təhlükədə, sıxışmış və çıxışsız hiss etdikdə onun davranış repertuarı dəyişə bilər. Normal şəraitdə istifadə etdiyi problem həll etmə və özünü tənzimləmə üsulları zəifləyir, emosional reaksiya daha sürətli və kəskin ola bilər. Xüsusilə zorakı münasibətlər kontekstində bəzi qadınların törətdiyi zorakılıq davranışlarının arxasında əvvəlki qurbanlıq təcrübələri dayana bilir. Bu, cinayətə haqq qazandırmaq deyil; davranışın psixoloji mexanizmini anlamaqdır. Digər mühüm faktor öyrənilmiş davranışdır. İnsan problemlərin həllində zorakılığı, manipulyasiyanı, hədə-qorxunu və ya qanunsuz yolları öz yaxın münasibətlərində, ailəsində və ya sosial çevrəsində öyrənə bilər. Xüsusilə uşaqlıq dövründə zorakılığın normallaşdırılması sonrakı davranış strategiyalarına təsir göstərə bilər.
Qərb ölkələri ilə Şərq arasında fərq nədən ibarət ola bilər?
Burada “Qərbdə qadınlar daha çox, Şərqdə daha az cinayət törədir” kimi sadə bir nəticə çıxarmaq düzgün deyil. Ölkələr arasında fərqlər yalnız psixoloji xüsusiyyətlərlə izah edilə bilməz. Qadınların sosial rolları, iqtisadi və sosial müstəqilliyi, ailə münasibətləri, hüquq-mühafizə sisteminə çıxış, zorakılığın bildirilməsi və hansı davranışların cinayət kimi qeydə alınması da statistik mənzərəyə təsir göstərir. 43 ölkənin məlumatlarını müqayisə edən tədqiqat da qadınların cinayət göstəriciləri ilə qadınların cəmiyyətdəki statusu arasındakı münasibətin sadə və birfaktorlu olmadığını göstərir.
Qərb cəmiyyətlərində qadınların sosial və iqtisadi həyatda daha yüksək iştirak etməsi onların qanuni imkanlarının artması ilə yanaşı, müxtəlif risk və cinayət törətmə imkanlarının da genişlənməsi ilə əlaqələndirilən nəzəri yanaşmaların yaranmasına səbəb olub. Lakin bunu “emansipasiya qadınları cinayətkar edir” şəklində təqdim etmək elmi cəhətdən həddindən artıq sadələşdirmə olar. Əsas məsələ qadının hansı sosial mühitdə yaşaması, hansı davranış modellərini mənimsəməsi və streslə necə mübarizə aparmasıdır. Şərq cəmiyyətlərində isə ailə və sosial münasibətlərin daha kollektiv xarakter daşıması bəzi hallarda qoruyucu faktor rolunu oynaya bilər. İnsan özünü ailəyə və sosial çevrəyə daha bağlı hiss etdikdə sosial nəzarət və aidiyyət hissi güclənə bilər.
Digər tərəfdən, eyni mexanizm qadının zorakılıq, ailədaxili konflikt və ya başqa travmatik vəziyyət barədə danışmasını və yardım axtarmasını da çətinləşdirə bilər. Yəni eyni sosial struktur həm qoruyucu, həm də risk yaradan tərəfə malik
ola bilər.
Azərbaycan cəmiyyətində qadından gözlənilən ənənəvi rollar — ailənin qorunması, münasibətlərin davam etdirilməsi, səbirli olmaq, konfliktləri “ailə daxilində” həll etmək — qadının emosional reaksiyalarını ifadə etmə formasına təsir göstərə bilər. Burada psixoloji baxımdan əsas məsələ qadının hansı rolda olması deyil, həmin rolu necə yaşaması və özünü nə qədər təhlükəsiz, müstəqil və emosional baxımdan dəstəklənmiş hiss etməsidir. Bu proseslərin fərdi səviyyədə sağlam şəkildə idarə olunması üçün psixoloji dəstəyə vaxtında müraciət də profilaktik əhəmiyyət daşıyır. İnsan özündə idarəolunmaz qəzəb, impulslarını saxlamaqda çətinlik, güclü intiqam hissi, aqressiv davranış, uzunmüddətli travma və ya münasibətlərdə zorakılıq kimi hallar müşahidə edirsə, vəziyyət ağırlaşmadan psixoloq və ya psixoterapevtə müraciət etməsi məqsədəuyğundur. Məqsəd insanı “cinayət törədə biləcək şəxs” kimi qiymətləndirmək deyil, emosiyaları tənzimləmək, sağlam problem-həll etmə bacarıqlarını gücləndirmək və riskli davranışların qarşısını vaxtında almaqdır. Məncə, bu statistikaya ən doğru yanaşma “qadınlar niyə daha çox cinayət törətməyə başlayıb?” sualından əvvəl “bu artım hansı davranışlardan ibarətdir və həmin qadınları cinayətə aparan psixoloji yollar hansılardır?” sualını verməkdir.
Çünki iki qadın eyni cinayəti törədə bilər, amma onların psixoloji yolu tamamilə fərqli ola bilər. Birində impulsivlik və zəif özünənəzarət, digərində uzunmüddətli travma və zorakılıq təcrübəsi, üçüncüdə maddə istifadəsi, başqa birində isə mənfəət yönümlü düşüncə və empatiya çatışmazlığı əsas rol oynaya bilər. Qadın cinayətkarlığı üzrə araşdırmalar da qadınların cinayətə gəlmə yollarının vahid olmadığını göstərir. Ona görə də 102 nəfərlik və ya 8,3 faizlik artımı “qadın psixologiyası dəyişib” kimi şərh etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. 2024-cü ildə Avstraliyada 83 mindən çox insanın məlumatları əsasında aparılan geniş araşdırmada qadın və kişilərin cinayət davranışları müqayisə edilib.
Nəticələr göstərib ki, qadınların cinayət törətməsini tək bir səbəblə izah etmək mümkün deyil və qadınlar arasında da cinayət davranışının fərqli formaları və səbəbləri mövcuddur. Bu səbəbdən statistikada qadın cinayətlərinin artmasını birbaşa “qadınlar daha aqressiv olublar” kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz; rəqəmlərin arxasında müxtəlif sosial, psixoloji və hüquqi amillər ola bilər. Daha əsaslı yanaşma budur: qadınların cinayət davranışı da kişilərdə olduğu kimi çoxsaylı amillərin təsiri ilə formalaşa bilər. Bu səbəbdən həmin rəqəmin arxasında hansı cinayət növlərinin artdığı, qadınların həyat tarixçələri, emosiyalarını idarə etmə xüsusiyyətləri, travmatik təcrübələri, münasibətləri və sosial mühit kimi amillər ayrıca araşdırılmalıdır.
Ən vacib məqam isə budur ki, cinayəti izah etmək onu bəraət qazandırmaq demək deyil. Psixologiyanın məqsədi davranışı sadəcə “yaxşı” və ya “pis” kimi qiymətləndirməkdən daha çox, insanın hansı psixoloji və sosial mexanizmlərin təsiri ilə həmin davranışa gəlib çıxdığını anlamaqdır. Bu yatnaşma həm risklərin daha erkən müəyyən edilməsinə, həm də gələcək cinayətlərin qarşısının alınmasına və reabilitasiyaya daha düzgün istiqamət verə bilər”.
Ayhan
20:00 14.08.2026
Oxunuş sayı: 48
