Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin ilk memarlarından biri – İbrahim Əbilov
Azərbaycanın XX əsrin əvvəllərində yetişdirdiyi görkəmli ziyalılardan biri olan İbrahim Məhərrəm oğlu Əbilov ölkənin ictimai-siyasi həyatında, milli mətbuatının inkişafında və diplomatik fəaliyyətində mühüm rol oynamış şəxsiyyətlərdəndir.
O, mürəkkəb və ziddiyyətli tarixi dövrdə Azərbaycanın milli maraqlarının müdafiəsi, ictimai şüurun formalaşdırılması və beynəlxalq əlaqələrinin qurulması istiqamətində yorulmadan fəaliyyət göstərmişdir.
Həm Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə, həm də sonrakı illərdə göstərdiyi xidmətlər onu Azərbaycan tarixinin ən maraqlı və önəmli simalarından birinə çevirmişdir.
İbrahim Əbilov 1881-ci ildə Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini görkəmli maarifçi Məhəmməd Tağı Sidqinin yaratdığı “Əxtər” məktəbində almışdır. Atasının erkən vəfatı onun həyatında ciddi çətinliklər yaratmış, lakin bu vəziyyət gənc İbrahimin elmə və özünüinkişafa olan marağını azalda bilməmişdir.
Gənc yaşlarında Bakıya gələrək əmək fəaliyyətinə başlamış, burada dövrün ictimai-siyasi proseslərinə qoşulmuşdur. Fəhlə hərəkatında iştirakı və sosial ədalət uğrunda mübarizəsi onu siyasi fəaliyyətə gətirmişdir.
XX əsrin əvvəllərində Bakı Qafqazın əsas sənaye mərkəzlərindən biri idi və burada baş verən siyasi proseslər bütün regiona təsir göstərirdi. İbrahim Əbilov da həmin proseslərin fəal iştirakçılarından olmuş, sosial-demokrat hərəkatına qoşularaq “Hümmət” təşkilatında fəaliyyət göstərmişdir.
O, fəhlələrin hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində çıxış edir, müxtəlif tətillərin və etiraz aksiyalarının təşkilində iştirak edirdi. Bu fəaliyyətinə görə bir neçə dəfə təqiblərə və həbslərə məruz qalsa da, mübarizəsindən geri çəkilməmişdir.
İbrahim Əbilovun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də jurnalistika və publisistika olmuşdur. O, dövrünün müxtəlif qəzet və jurnallarında çıxış edərək cəmiyyətin problemlərini gündəmə gətirir, maarifçilik ideyalarını təbliğ edirdi.
Xüsusilə fəhlələrin hüquqları, milli azadlıq, sosial bərabərlik və təhsil məsələləri onun yazılarında əsas yer tuturdu. O hesab edirdi ki, xalqın tərəqqisinin əsas şərti savadlanma və maariflənmədir.
Bu baxımdan, onun publisistik fəaliyyəti Azərbaycan milli mətbuatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Sonralar “İskra” qəzetinin redaktoru kimi fəaliyyəti də onun mətbuat sahəsindəki nüfuzunu daha da artırmışdır.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ölkənin ictimai-siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. İbrahim Əbilov da bu proseslərdə yaxından iştirak etmiş və Azərbaycan parlamentinin üzvü seçilmişdir.
Parlamentdə sosialist fraksiyasının tanınmış nümayəndələrindən biri kimi çıxış edən Əbilov ölkənin sosial-iqtisadi problemlərinin həlli, vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi və dövlət quruculuğu məsələlərinə dair fikirlərini irəli sürürdü. Onun çıxışları və fəaliyyəti cəmiyyət tərəfindən maraqla qarşılanırdı.
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra İbrahim Əbilov yeni idarəetmə sistemində də mühüm vəzifələrə təyin olundu. O, Azərbaycan SSR Daxili İşlər Komissarının müavini və Baş Milis İdarəsinin rəisi kimi çalışdı. Həmin dövrdə ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin qorunması və yeni dövlət institutlarının formalaşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərdi.
Bununla yanaşı, onun təşkilatçılıq bacarığı və siyasi təcrübəsi daha məsuliyyətli sahədə – diplomatiyada özünü göstərdi.
1921-ci ildə İbrahim Əbilov Azərbaycan SSR-in Türkiyədə fövqəladə və səlahiyyətli nümayəndəsi təyin edildi. Bu təyinat təsadüfi deyildi. Həmin dövrdə Türkiyə istiqlal mübarizəsi aparır, Azərbaycan isə yeni siyasi şəraitdə öz beynəlxalq əlaqələrini formalaşdırmağa çalışırdı.
Əbilovun diplomatik fəaliyyəti iki qardaş xalq arasında münasibətlərin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
1921-ci il oktyabrın 14-də o, Ankarada Mustafa Kamal Atatürkə etimadnaməsini təqdim etdi. Noyabr ayında isə Azərbaycan nümayəndəliyinin rəsmi açılışı keçirildi. Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycan bayrağının səfirlik binası üzərində qaldırılması mərasimində Mustafa Kamal Atatürk şəxsən iştirak etmişdi. Bu hadisə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan simvolik məqamlardan biri hesab olunur.
İbrahim Əbilov Türkiyə ilə siyasi və iqtisadi əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayırdı. Onun təşəbbüsü ilə Trabzon və Samsunda Azərbaycan konsulluqları açılmış, müxtəlif əməkdaşlıq layihələrinin həyata keçirilməsi istiqamətində addımlar atılmışdı.
O, eyni zamanda Türkiyə rəhbərliyi ilə sıx münasibətlər quraraq Azərbaycanın maraqlarını uğurla müdafiə edirdi.
Onun diplomatik fəaliyyətində ən mühüm məsələlərdən biri də Naxçıvanın statusu ilə bağlı aparılan danışıqlar olmuşdur. 1921-ci ildə imzalanan Moskva və Qars müqavilələri nəticəsində Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi statusu beynəlxalq sənədlərlə təsbit edildi.
İbrahim Əbilov bu prosesdə Azərbaycan tərəfinin maraqlarının müdafiəsinə öz töhfəsini vermiş, bölgənin gələcək taleyinə təsir edən mühüm qərarların qəbulunda iştirak etmişdir. Bu xidmət onun Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında oynadığı mühüm rolu göstərir.
İbrahim Əbilov həm də dövrünün qabaqcıl fikir adamlarından biri idi. O, qadınların cəmiyyətdə rolunun artırılması, təhsilin inkişafı və sosial bərabərlik məsələlərində mütərəqqi baxışları ilə seçilirdi.
1923-cü ildə İzmir İqtisadi Konqresində etdiyi çıxışda qadınların ictimai həyatda daha fəal iştirak etməsinin vacibliyini vurğulamışdı. Onun fikrincə, hər hansı xalqın inkişafı qadınların təhsildən və ictimai həyatdan kənarda qalması şəraitində mümkün deyildi.
Təəssüf ki, İbrahim Əbilovun həyatı çox erkən sona çatdı. 1923-cü ilin fevral ayında İzmir İqtisadi Konqresi zamanı səhhəti qəfil pisləşdi və qısa müddət sonra vəfat etdi. Ölümünün səbəbləri ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Bəzi mənbələr onun zəhərləndiyini iddia etsələr də, bu məsələ bu günə qədər tam aydınlaşdırılmayıb. Onun vəfatı həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ictimaiyyətində böyük təəssüf hissi ilə qarşılandı. Cənazəsi xüsusi qaydada mumiyalanaraq Bakıya gətirildi və dəfn edildi.
Sonrakı illərdə onun məzarının dağıdılması və cəsədinin itməsi İbrahim Əbilovun həyatındakı müəmmalı səhifələrdən biri kimi tarixə düşdü. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, onun adı Azərbaycan tarixində yaşamaqda davam edir.
Bu gün Bakıda və digər şəhərlərdə onun adını daşıyan küçələr, mədəniyyət müəssisələri mövcuddur. Tarixçilər onun fəaliyyətini araşdırır, xidmətləri Azərbaycan diplomatiyası və dövlətçilik tarixinin mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilir.
İbrahim Əbilovun həyat yolu göstərir ki, vətənə xidmət yalnız siyasi vəzifə tutmaq deyil, həm də xalqın maariflənməsi, milli maraqların müdafiəsi və gələcək nəsillər üçün dəyərli irs qoymaqdır.
O, publisist, siyasətçi, diplomat və ictimai xadim kimi Azərbaycanın tarixində silinməz iz qoymuş, öz xalqının tərəqqisi naminə çalışmış şəxsiyyətlərdən biri kimi yadda qalmışdır.
Ayhan
14:00 30.05.2026
Oxunuş sayı: 55
