Dil, milli kimlik və Türk dünyasının gələcəyi - Firudin Cəlilovla müsahibə

Firudin müəllimlə söhbət yalnız bir alimlə müsahibə deyil — bu, Azərbaycanın dil siyasəti, təhsil sistemi və Türk dünyası ilə bağlı strateji baxışlarına işıq salan ciddi bir fikir platforması idi.

 Firudin Cəlilov uzun illər həm elmi, həm də dövlət idarəçiliyi sahəsində qazandığı təcrübə ilə dil, kimlik və milli düşüncə məsələlərinə sistemli yanaşması ilə seçilən ziyalılardandır.

 Bu müsahibədə 2024-cü ildə erməni dili və ədəbiyyatının tədrisi ilə bağlı irəli sürdüyü təklifin arxasında duran zərurət, müasir dövrdə Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın real vəziyyəti və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində perspektivlər geniş şəkildə müzakirə olunur.

 Eyni zamanda, dilimizin saflığının qorunması, ortaq türk əlifbasına keçid ideyası, qloballaşma fonunda milli kimliyin saxlanılması kimi həssas və strateji məsələlərə də aydınlıq gətirilir.

 Firudin müəllim 1990-cı illərin mürəkkəb siyasi və ictimai şəraitində təhsil naziri kimi fəaliyyət göstərmiş bir şəxs olaraq, o dövrdə dövlət quruculuğu və təhsil sisteminin formalaşması zamanı qarşıya çıxan çətinlikləri də təhlil edir.

 Onun baxışları həm keçmişin dərslərini, həm də gələcəyin istiqamətlərini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Müsahibə çərçivəsində humanitar elmlərin bugünkü vəziyyəti, gənclərin dünyagörüşü, xarici dillərin təsiri və ortaq türk təhsil məkanının yaradılması kimi məsələlər də geniş kontekstdə dəyərləndirilir.

 Bu baxımdan, təqdim olunan fikirlər yalnız akademik müzakirə deyil, həm də Azərbaycanın gələcək inkişaf trayektoriyası üçün düşünülmüş konseptual yanaşma kimi diqqət çəkir.

Filologiya elmləri doktoru, professor, keçmiş Baş nazir müavini,  Azərbaycan Respublikasının sabiq Xalq təhsili naziri Firudin Cəlilovun Crossmedia.az-a geniş müsahibəsini təqdim edirik:

-  Dilimizin  saflığının qorunması istiqamətində atılan addımları necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə daha hansı addımlar atıla bilər?

 - Bilirsiniz, hər bir xalqın tarixi onun dilində görünür. Hər bir sözün mənasında görünən və görünməyən tərəflər var. Xüsusilə, bu yer adlarına, ölkə adlarına diqqət etsəniz, görərsiniz ki, oların altında böyük bir siyasət yatır.

 Məsələn, İran hakimiyyəti düz yüz ildir “Azərbaycan” sözünə olan nifrətini gizlədə bilmir. Çünki “Azərbaycan” sözünün altındakı siyasət onları ürküdür. Ona görə bugün də İran rəhbərləri “Azərbaycan dövləti” deyimini işlətmir, “Bakı hökuməti” deyir. 

Hətta Bakıdakı İran səfirliyinə baxın. “İranın Azərbaycan” səfirliyi yox “Bakı səfirliyi” yazılıb. Niyə? Çünki sözün siyasi tutumundan qorxurlar və yaxud İran sözünün siyasi tutumunu çox şişirdirlər. Bugün hamı İran deyir. İran balaca bir bölgənin adı  olub. Onu bu farslar hakimiyyətə gələndən sonra  “İran” sözünü gətirdilər Araz çayına qədər və bugünkü İran deyilən əraziyə dedilər İran. 

Tarixdə belə şey yoxdur axı. Və bu ərazidə qurulan türk dövlətlərinə də dedilər “İran dövlətləri”.

 Fikir verirsiniz sözlə necə oynayıblar? Hamı tarixi bilmir axı. Bir sözün kəsəri bəzən qılıncdan iti olur. Hətta elə sözlər olur ki, bir ordunun görə biləcəyi işi görür. Yəni mənim dilə baxışım belədir. 

Dediyim kimi, xalqın tarixi onun dilində görünür. Dil xalqın güzgüsüdür. Bir də var dilçilik elmi ki, bu dünya dillərini araşdırır və müəyyən edir ki, qohum dillər var. O qohum dillər hər biri xəritənin müəyyən bir bölgəsindədir. Yəni, dünyanın müxtəlif ölkələrində belə qohum dillər yaranıbdır. Məsələn, hind-avropa dilləri Avropada yaranıb. Dravid dilləri bugün Hörmüz boğazından yuxarıdakı ərazilərdə yaranıb. Sami dilləri, yəni Akkad, Assur, Arami, Ərəb dili Ərəbistanda yaranıb. Qafqaz dilləri Quzey Qafqazda yaranıb. Yəni fikir versəniz Fin-uqor dilləri Ural dağlarının ətəyində, altında yaranıb. Hər qohum dil dünyanın müxtəlif kütlələrində, müxtəlif bölgələrində yaranıb. O qohumluq əlaqəsinə görə müəyyənləşdirirlər ki, hansı dillər bu ailəyə aiddir. 

Məsələn, Hind-Avropa dil ailəsi slav dilləri, german dilləri, Hind-İran dilləri hamısı o ailədəndir. Türk dil ailəsinə də otuza qədər Türk xalqının danışdığı dil daxildir. Və bugün bu Türk dilləri o qədər yayılıb ki, İstanbuldan Altaya qədər, Saxiya, Yakutsana qədər yayılıbdır.

 Otuza qədər xalq, türk xalqı bu dildə danışır. Yəni bir ailədirlər. İndi bu Türk dili ailəsində Azərbaycan türkcəsi o qisimlərdən xeyli fərqlənir və bunun da səbəbləri var. Çünki indiyə qədər o Altay teorisi ki, var idi qondarma-qurama və bugünə qədər də isbat olunmayıb. O siyasi məqsədlə ortaya atılmış bir teori idi. Güya Türklər Altay dil ailəsindədir. O ailədə də türk, monqol, tunqus, mancur Monqolustan tərəfdə yaranan bir ailədir və Türk də oradadır və Türk dilinin oradan ayrılıb müstəqil dil kimi formalaşması 2200 il bundan qabağa gedib çıxır. 

Bu Altay teorisinin Türk dillərinə verdiyi tarixdir. Amma 5000 il bundan qabaq bu Yaxın Doğuda, Mesopotamiyada olan dillərdə yazılar var. Bu yazılarda türkcə cümlələr, sözlər var. 

Şumer dili, Akkad dili, Urartu, Huri, Hitit, Elam dillərinin hər birində türk sözləri var. Hətta Etrusklarda, İtaliyanında üç min il bundan qabaq yaranmış Etrusk adının dilində iki yüzdən çox türk sözü var, hətta türkcə cümlələr var.

 Yaşı beş min il bundan qabağa aid türk sözləri var. Amma Altay teorisi deyir ki, yox, Türklər iki min iki yüz il bundan qabaq yaranıb. İki min iki yüz il tarixi hara, beş min il bundan qabaq qarşımızdakı faktlar hara. Yəni o teorinin qurama olduğu da bu faktdan ortalığa çıxır. 

Ona görə də, mən otuz il qabaq o teorinin əleyhinə olaraq “Urmu teorisi”ni gündəmə gətirdim ki, Türk dil ailəsi Güneydoğu Anadolu, Azərbaycan ərazilərində yaranıb.

 Biz bu teorini təkcə dilçilik elmini yox, həm də arxeologiya, antropologiya, etnoqrafiya, tarixi coğrafiya, tarixi köklər, etnogenez sahələrini əhatə edir. Yəni bu “Urmu teorisi” təkcə dilçilik üzərində qurulmayıb.

Bu saydığım elm sahələri də bu teorinin dayağını təşkil edən dərgilərdir. Bu kontekstdə yanaşanda Türk dillərinə Azərbaycan türkcəsi ümumi türk dillərindən çox fərqlənir. Niyə? Çünki Azərbaycan türkcəsi bu dilin yarandığı məkandır. Yəni bu dil on beş min il bundan qabaq yaranıbsa, deməli, bizim kökümüz bu dildə danışanların tarixi gör gedib hara çıxır? Amma Altayda yaşayanlar, deyək ki, uzaq Sibirdə yaşayan saxalar, yakutlar min il bundan qabaq gediblər ora. Yəni min illik tarix hara, on-on beş min illik tarix hara? 

Və bu ərazi, həm də dünya mədəniyyətinin, ilkin mədəniyyətin yarandığı bölgədir. Yəni ilkin əkinçilik, ilkin araba, ilkin təkər, ilkin metal, metallurgiya, ilkin yazı hamısı bu ərazidə yaranıb. Bu mənada bu bölgə, Mesopotamiya bölgəsi dünya sivilizasiyasının qaynağı olub. Biz də bu qaynaqda yaşamışıq. 

Ona görə bizim dilimiz ümumi türk dillərindən xeyli fərqlənir. Zənginliyinə görə, qədimliyinə görə və bu dildə yaranmış simmetrik mexanizmlərinə görə. Mənim otuz il qabaq yazdığım “Türk dilinin morfolologiyası” kitabına baxsanız, orada o simmetrik fiqurları da vermişəm ki, bu dilin səs quruluşunda hansı simmetriyalar var və bu necə yaranıb? 

Məsələn, bugünkü Anadolu türkləri ilə biz eyni xalqıq. Amma dil baxımından, dilin o daxili quruluşu baxımından bunları müqayisə edəndə görürsən ki, orada bir az geri qalmalar var və bu onların əlifbasında da özünü göstərir. Bu mənada Azərbaycan türkcəsi ümumi türk dillərindən xeyli fərqlənir. Həm səs quruluşuna görə, həm tarixiliyinə görə, həm də qədim dillərlə, qədim mədəniyyət yaratmış xalqların dilləri ilə olan kontaktlarına görə çox fərqlənir.

 Bu mənada biz öz dilimizin qədrini bilməliyik və onu bu mənim dediyim kontekstdə araşdırmalıyıq.

- Müasir dövrdə Türk dövlətləri arasında münasibətləri necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə TDT qarşısına qoyduğu hədəflərə çata biləcəkmi?

- Bu aktual mövzudur, yəni gündəmdə olan bir mövzudur. Ancaq məsələ burasındadır ki, bu Türk Dövlətləri Birliyi söhbəti bugün yaranmayıb. Bu yüz il bundan qabaq bizim alimlərin arzusu olubdur və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qurduğu şərqdə ilk demokratik cümhuriyyət olub ki, orada türk dilinə önəm verilib, latın əlifbasına önəm verilib. Hətta himnimizin sözlərini yazan Əhməd Cavad o vaxt latın əlifbasını yaradanlara bir şeir həsr edib. O şeiri Əhməd Cavadın oğlu rəhmətlik Yılmaz bəy o vaxt gedib Gəncədən tapıb gətirmişdi. Mən onu çap elətdirdim. İlk dəfə “Ədəbiyyat” qəzetində o şeir çap olundu. 

1992-ci il fevral ayı idi. Qəzet indi əlimin altında yoxdur göstərə bilmirəm. Deməli, Azərbaycanda bu ortaq əlifba məsələsi o dövrdən gündəmdə idi. Buna görə də yüz il bundan qabaq, 1926-cı ildə ilk dəfə Bakıda Birinci Türkoloji qurultay keçirildi və o qurultayın da son gəldiyi nəticə bu oldu ki, bütün türklərlə latın əlifbasına keçməlidir. Ortaq qərara gəlib 1928-ci ildə hamısı keçdi, hətta Türkiyə də keçdi. 

Sonra Stalin 1939-cu ildə qərar verdi ki, bütün Türk əlifbalarını dəyişib rus əlifbasına keçirmək lazımdır. Bir ilin içində hamı keçdi rus əlifbasına. Rus əlifbasına keçəndə də bir siyasət işlətdilər. Əgər hamı, yəni bütün türk xalqları eyni ortaq əlifbadan istifadə edəcəkdi. 

Yenə cəhənnəm bu da yaxşı olardı. Amma nə etdilər? Hər xalqa, hər dilə bir zülm verib ayrı əlifba yaratdılar. Elə işarə var idi ki, müxtəlif dillərdə onun beş altı işarəsi var idi. 

Məsələn “H” səsinin dörd beş işarəsi, “sağır N”un  beş altı işarəsi və s. Bu ona görə idi ki, bir-birilərini oxuyub başa düşə bilməsinlər. 

Yəni demək istədiyim odur ki, bu əlifba məsələsi və Türk Dövlətləri Birliyi məsələsi bu bugün ortalığa çıxmayıb. Bu neçə illərdir var. İsmayıl bəy Qaspıralının xidmətləri var. “Dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyası var. 

Beləcə illər keçdi. Gəldik çıxdıq 1970-1980-ci illərə. Mənim də o vaxt cavan vaxtlarım idi. Biz bu məsələləri yenidən qaldırdıq. Dilimizin inkişafı üçün nə yeni işlər görək deyə. İndi tale elə gətirdi ki, mən 1990-da deputat seçildim və parlamentdə də məni Elm, Təhsil, Mədəniyyət Komissiyasına sədr qoydular.

 Hakimiyyətdə olan vəzifəm o oldu ki, mən bu işlərlə məşğul olum və mənim sədri olduğum komissiya dövlət atributlarını da qəbul etdi. Yəni bütün dövlət atributları - bayraq, gerb, himn, əlifba. Bunlar haqqında qanunlar var. Məsələn bayrağın ölçüsü necə olmalıdır, rəngi necə olmalıdır, necə asılmalıdır, əlifba necə olmalıdır, hansı hərf hansı səsi bildirməlidir, himn sözləri necə olmalıdır, musiqisi necə olmalıdır. Bunların hamısı mənim rəhbərliyimlə komissiyanın hazırlayıb ortalığa qoyduğu məsələlərdir, yəni dövlət atributlarıdır.

 Və onlardan da biri, əlbəttə, əlifbadır. Həmin dövrdə Azərbaycan qəzetində mənim bir məqaləm yayımlandı. Yadımdadır mart ayı idi. Qəzetin səkkizinci nömrəsi idi. Orada təklif eləyirdim ki, biz latın əlifbasına qayıtmalıyıq. Və o məqalə gündəm oldu. Başladılar onu müzakirə eləməyə. 

Rüstəm Behrudi o vaxt qəzetdə şöbə müdiri idi. Mənə deyirdi ki, işə saldın bizi. “O qədər məktub gəlir, təklif gəlir ki, yığıb yığışdıra bilmirik”.

 Dedim “bu yaxşıdır da, xalq maraqlanır, istəyir. Və o təkliflərdən, məqalələrdən hərəsindən bir iki cümlə verin ki, xalq görsün ki, yəni onların göndərdiyi rəylər oxunur”.

 Yəni o dövrün qəzetinə baxsanız, hər nömrədə bu məsələ müzakirə olunurdu və bu müzakirə genişləndi. Bu ərəfədə Türkiyədən bir heyət gəlmişdi buraya. Rəhmətlik Elçibəy mənə zəng elədi ki, gəl onları bir yerdə qəbul edək. O vaxt Xalq Cəbhəsi hələ hakimiyyətdə deyildi. Hələ Sovet hökuməti hakimiyyəti idi. 

Xalq Cəbhəsi də sovetski küçəsində idi. Mən ora gedəndə o Türkiyədən gələn heyət də eyni vaxtda gəldi ora. Onu da deyim mən heç vaxt cəbhənin üzvü olmamışam. Milli Azadlıq Hərəkatında aparıcı adamlardan olsam da, mən cəbhənin yaranmasına hər zaman qarşı olmuşam. Sanki mən görürdüm ki, bu cəbhə Azərbaycanda qurulası hakimiyyətdə hansı rolları oynayacaq. Çünki o vaxt Milli Azadlıq Hərəkatına çox müxtəlif görüşlü insanlar qoşulmuşdu. Və təbii ki, Rusiyanın, İranın agenturası da var idi onların içində. 

Nə isə o heyətlə görüşdük. Gələnlər Universitet müəllimləri, alimlər idi. Başçıları da Dursun bəy idi. Dursun Yılmaz. Tarix fakültəsinin dekanı idi o vaxt. O məndən soruşdu ki, biz sizin üçün nə edə bilərik? Yəni, Azərbaycanda yaranmaqda olan milli azadlıq hərəkatına Türkiyəli ziyalılar olaraq sizə nə kömək edə bilərik?

 Mən dedim ki, bugün gündəmdə əlifba məsələsi gedir. Dedi xəbərim var, sənin məqalən Türkiyədə də çap olunub. Dedim: “mən sizə türk dövlətlərindən alimlərin, dilçilərin siyahısını verim çağırın. Mən də gəlim bu toplantıda ortaq türk əlifbası ilə bağlı bir qərar qəbul edək. Təxminən bir neçə ildən sonra artıq bəlkə də bir il keçmişdi, bizi dəvət etdilər. 

1991-ci ildə  üç gün davam edəcək simpozium başladı. Simpozium adı “Uluslararası Ortak Türk Alfabesi” idi. Sonra bunu kitabça kimi çap elədilər. Nə isə getdim. Üç gün o müzakirələr davam elədi. Axırda bir layihəni qəbul elədik. Otuz dörd hərfdən ibarət ortaq türk əlifbası. O vaxt mən də parlamentdə komissiya sədri idim. Həmin ərəfədə hakimiyyət tərəfindən bir komissiya da yaranmışdı. Əlifbanın bərpa komissiyası. Və məni də ora rəhbər qoymuşdular. Yəni həm o komissiyada, həm bu komissiyada birbaşa mənim işim idi. Mən də həmin o İstanbulda qəbul elədiyimiz əlifbanı gətirdim, burada keçirtdim. Və tarixi niyə yadımdadır? 

Çünki biz burada ortaq əlifbanı qəbul edən gün SSRİ-nin dağılan günü idi. Dekabrın 25-i. Ortaq türk əlifbasını qəbul elədik və bu günə qədər də həmin ortaq türk əlifbasını işlədirik. Amma çox çətinliklə qəbul elədik. Bunun əleyhdarları çox idi. İranpərəstlərin, ruspərəstlərin, hətta mənim yaxın dostlarım, AXCP-dən olanlar da əleyhinə idi. Çox çətinliklə də olsa keçirtdik. Bunu niyə deyirəm? Çünki bugün yaranan TDT keçən il Bakıda olan iclaslında həmin ortaq əlifbanı qəbul elədi. Türk dilləri üçün otuz üç il qabaq ortaq əlifbanı qəbul eləmişik. Onlar hələ bundan sonra qəbul edirlər. Hələ beş ildə gecikəcək. Ən azı qırx il bizdən geri qalırlar.

 O ki qaldı, Türk Dövlətlərinin Birliyi məsələsinə bu olacaq. Çünki bu bizim arzumuzdur. Amma çətin olacaq. Bunu bir həftədə də həll etmək olar. Əgər bütün türk dövlətləri iradə nümayiş etdirsələr. Amma ideya ortalıqda var. Geciksə də, nə vaxtsa olacaq. Yəni durum budur. \

- Firudin müəllim 2024-cü ildə Azərbaycanda erməni dili və ədəbiyyatının tədirisi ilə bağlı təklif vermişiniz. Bunu zəruri edən amillər nələrdir?

Əvvəla erməni xalqı bizim qonşumuzdur. Qonşunun dilini öyrənməyin bizə ancaq xeyri var. Yəni orada çıxan qəzet, jurnalları oxuya bilməliyik. Erməni dilini bilənlər onu oxuyub eşidib məlumatlı olacaq. Biz buradan köçəsi deyilik, onlar da həmçinin. Bu iki xalqın taleyidir ki, qonşudurlar. Onlar bizim dili bilirlər. Çox gözəl bilirlər. Onlar bizim tarixi də bizdən yaxşı bilirlər. Çünki onlarda universitetdə fakültələr var.

 İkinci xüsusilə də, ən azı beş altı alimimiz olmalıdır ki, qədim erməni dilini və o dildə yazılan qaynaqları oxuya bilsin. Qonşu kimi dillərini öyrənək. Amma bir də var ki, axı min ildir düşmən münasibət var. Onlar bizim torpaqlara gəldilər, əzab verdilər. Kim qarant edə bilər ki, bir beş altı ildən sonra yenə bu oyunları olmayacaq?. Yəni bir düşmən kimi də onların dilini öyrənmək lazımdır. 

- Türk dünyasında ortaq təhsil məkanının yaradılması sizcə nə qədər mümkündür? Bu istiqamətdə hansı real addımlar atıla bilər?

- 1992-ci ildə Bişkekdə təhsillə bağlı bir zirvə toplantısı oldu. Bütün Türk respublikalarından təhsil nazirləri orada iştirak eləyirdi. Mən də oradaydım. Orada qərar aldıq ki, hətta bu protokola düşdü və hamımız da ora imza atdıq. Biz qayıdandan sonra artıq başlayacağıq ortaq dərsliklər hazırlamağa. O vaxt mənim müavinim Ədalət Tahirzadə idi. Ona tapşırdım və biz ortaq türk coğrafiyası dərsliyini hazırladıq. Proqramını da qurduq, kitab da çap olundu və mənim vaxtımda məndən sonra da o tədris olunurdu. İndi bilmirəm o olur, ya yox. 

Yəni o toplantının nəticəsi olaraq biz o işi gördük. Amma qalıb işləsə idik ki, ortaq tarix dərsliyi, dil dərsliyi, riyaziyyat olacaqdı. İş elə oldu ki, mən o vəzifədən ayrıldım. O yarımçıq qaldı. Amma digər ölkələrdə bu iş getmədi. Bu yaxınlarda mən oxudum ki, bir ortaq tarix kitabı yazıblar. Və bir iki müəllif də bizimkilərdəndi deyəsən. 

- Firudin müəllim son aylar belə bir fikir var ki, hətta deyərdim arqumentlər, himnimizin sözləri Əhməd Cavada aid deyil. Siz himni qəbul edən komissiyanın sədri olmuşuz. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Bilirsiniz, onu yazanlar ya qanmadan yazırlar. Yəni ki, biz belə bir şey tapmışıq. Ya da bilə-bilə yazırlar. Əvvəla, Əhməd Cavadın ruhuna toxunmaq böyük bir cahillikdir. O adam ailəsi ilə birlikdə nələr çəkib və nəyə görə güllələnib bəlli idi.

 O adamın “Çırpınırdı Qara dəniz” şeiri yüz ildir mahnı kimi oxunur. İkinci bir adam tapa bilərsiniz ki, onun yazdığı bir mahnı yüz il oxunsun? Axtararsınız, mümkün deyil. Bu cür adamın ruhunu incitmək olar? Ən azı adamda bir zərafət, insaf olmalıdır. 

İkincisi də mən o komissiyanın sədri olmuşam. Deməli, onun sözlərində bir az ağırlıq var. Yəni yüz il bundan qabağın sözləridir. Sözsüz ki, ağırlıq olacaq. Niyə onu Əhməd Cavadın hesab edirdik? Çünki onun əleyhinə yazanlar bilmir ki, bu birdən-birə ortalığa çıxmadı axı. Bu Məhəmməd Əmingil mühacirətdə olanda tədbirlərdə bunu oxuyurdular və bunlar da bilirdi ki, bunun musiqisi kimindir, Üzeyirindir. Sözlərini Əhməd Cavadın yazdığını bilirdilər. 

Onların Ankarada yaratdığı “Azərbaycan Kultur Dərnəyi” var idi. Hə, bunun adını niyə o vaxt hallandırmırdılar? Çünki bilirdilər ki, milli ziyalıları güllələyirlər. Hər kim adını bəlkə qəzetdə hallandırsa, Milli Demokratik Cümhuriyyətinin himni Əhməd Cavad yazıbdır desə idi, Əhməd Cavadı onlar ona görə asardılar. Ona görə onu çox qabartırmırdılar. Ama bilirdilər kim yazılıb. Və biz onu qəbul edəndə Məhəmməd Əminin dostu ilə bir yerdə idik. Yəni mən onu öz başıma eləməmişəm. Məsləhətləşmişik, dəqiqləşdirmişik ki, bu  Əhməd Cavada aiddir. 

Bir ara bizim parlamentdə də məsələ qaldırmışdılar ki, komissiya yaradıb himni dəyişsinlər. Bəzi şairlər, müasir şairlər belə güman edirdilər ki, o himn ləğv olunsa, bunun yazdığı şeirinə himn yazılacaq. Belə həvəslənmişdilər. Mən o vaxt onlara ağzından vurdum, oturdular yerlərinə. Bu himni elə asanlıqla qəbul eləməmişik. İki-üç dəfə bunu tribunadan təqdim eləmişəm. Qəbul eləmirdilər. Kommunistlər deyirdi ki, köhnə himnimiz olan sovet himni qalsın. Onun sözləri Səməd Vurğunun musiqisi onun da Üzeyir Hacıbəyovdur. Doğrudan da yaxşı himndir. Amma axı o ayrı bir dövlətin himni olub. Deyirdilər ki, himndəki partiya sözünü çıxardaq və o himn qalsın. Çox mane olurdular. Axırda Yusif Səmədoğluna dedim. O da deputat idi. Dedim qardaş, gəlin kömək eləyin də. Sizin atanızındır mətn. O rəhmətlik də dedi ki, sən qardaşım Vaqifə de. O da siyasətlə məşğul idi. Özü də bu işlərə bir az məşğul olurdu. Növbəti iclasda onu çağırdım. Qayıtdı bu komunistlərə ki, dədə mənimdir, mən istəmirəm bu himn olsun. Ondan sonra səs verdilər məhz bu himn keçdi. Belə çətinliklə olubdur. Elə belə olmayıb. Bir də təkrar edirəm. Bu himn qəbul olunana qədər bunun üzərində çox işləmişik. 

Hətta yetmişinci illərdə Azadlıq radiosundan, 28 may bayramı olanda gəlirdilər, oranın kollektivi, Azərbaycan şöbəsində olan kollektiv bir qarmonla biri çalır, iki üç nəfər də oxuyurdular Həmin bu sözləri, həmin bu himni. Şəxsən mən onu o vaxt eşitmişəm ki, bunların adlarını da yad edirdilər ki, məhz rəhmətli Üzeyir Hacıbəyov, Əhməd Cavad yazıb.  Bir də təkrar edirəm. Bunun ən dəqiq sübutu odur ki, Məhəmməd Əmingil bunu bilirdilər və tədbirlərində də bunu oxuyurdular, bilirdilər, arkadaşları da həmçinin. Biz bu himni qəbul eləyəndə bir neçəsi sağ idi və bilirdilər. 

 - Firudin müəllim müasir gəncliyin elmə olan marağını necə qiymətləndirirsiniz?

- O sualın cavabı məndə yoxdur. Gənclər tarixə, türkologiyaya az meyil edirlər. Bilirsiniz, yəni bunu kütləvi eləmək bir az çox çətindir.