Yaxın Şərqlə bağlı proqnoz: Müharibə bir neçə ay davam etsə... - MÜSAHİBƏ
Beynəlxalq analitik mərkəzlər Yaxın Şərqdə baş verən proseslərin fonunda İranın gələcək siyasi taleyi ilə bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürür. Xüsusilə Fitch Ratings tərəfindən hazırlanan qiymətləndirmədə ölkədə vəziyyətin inkişafı üçün üç əsas ssenari göstərilir: mövcud rejimin zəiflədilmiş formada davam etməsi, hakim elita daxilində sərt xətt tərəfdarları ilə praqmatik qüvvələr arasında parçalanmanın baş verməsi və ya mərkəzi hakimiyyətin tədricən zəifləməsi.
Regionda artan gərginlik, xüsusilə İranla ABŞ arasında davam edən qarşıdurma bu ehtimalların aktuallığını daha da artırır. Mövcud vəziyyət fonunda İranın gələcək siyasi kursunun hansı istiqamətdə formalaşa biləcəyi, ABŞ-ın ölkə ilə bağlı strateji planlarının nədən ibarət olduğu və mümkün ssenarilər baş verərsə, regionda hansı dəyişikliklərin yaşana biləcəyi suallar doğurur. Bu və digər məsələlər ətrafında ekspertin fikirlərini öyrənməyə çalışdıq.
Mövzu ilə bağlı politoloq Məhəmməd Əsədullazadə Crossmedia.az-a müsahibə verib:
– “Fitch”in təqdim etdiyi bu ssenarilərdən hansı daha inandırıcı görünür?
– Birinci mərhələdə ABŞ və İsrail İranın proksi qüvvələrini sıradan çıxarmağa çalışdılar. Onların liderləri Hizbullah və HƏMAS-dır. Yəməndə husilərə qarşı da əməliyyatlar həyata keçirildi. Proksi qüvvələr zəiflədildikdən sonra İran bildirdi ki, artıq onun üzərindən gəlmək mümkün olmayacaq. Məhz buna görə İran müdafiə və asimmetrik müharibəyə hazırlaşmdı. Ağ Ev rəhbəri Donald Tramp hesab edirdi ki, Venesuela ssenarisi tətbiq ediləcək və ilk növbədə mühafizəkarlar hakimiyyətdən uzaqlaşdırılacaq. Birinci mərhələdə Ali rəhbər və SEPAH generalları sıradan çıxarıldı, amma xalq ayağa qalxmadı. Tramp isə hesab edirdi ki, xalq ayağa qalxacaq. Hətta Tramp dəfələrlə xalqı meydanlara səslədi, amma xalq reaksiya vermədi. Birinci proses – ABŞ və İsrail strategiyası – davam etmədi.
– Bu ssenarilərdən hansının baş vermə ehtimalı daha çoxdur və nə üçün?
– İranda iki hakimiyyət var: SEPAH mühafizəkarları və hökumət – prezident və islahatçılar. Əsasən bütün struktur, hərbi qüvvələr və iqtisadiyyat SEPAH-ın nəzarətindədir. Məhz prezident və onun komandası ABŞ ilə danışıqlarda maraqlı idi, müəyyən razılaşmalar da olurdu. Amma sonradan Ali dini rəhbər və SEPAH bu danışıqları sabotaj edir və dayandırırdı. İndi Donald Tramp çalışır ki, rejim daxilində parçalanma yaransın. Bu günə qədər SEPAH-ın əlində olan iqtisadi və hərbi resurslar var və ehtimal olunur ki, SEPAH seçkilərə gedərək mülki hökumətin tam səlahiyyətlərə malik olmasına imkan versin. Prezident Pezeşkian və onun komandası ilə də danışıqlar aparıla bilər.
– İranı gələcək perspektivdə nə gözləyir?
– Hesab edirəm ki, İranda ABŞ-la müəyyən müddət ərzində danışıqlar baş tutarsa, yenə də mühafizəkarların mövqeyi güclü olacaq. Düşünürəm ki, İran kifayət qədər zəifləyib, amma öz mövqeyində qalır. Əgər mart ayında ABŞ-la razılaşma əldə olunarsa, SEPAH yerində qalacaq və müəyyən razılaşmalar həyata keçiriləcək. Amma əvvəlki vəziyyət müəyyən mənada davam edəcək. Əgər müharibə bir neçə ay davam etsə, tərəflər ciddi itkilər verə bilər, lakin nə təslim olacaqlar, nə də rejim daxilində ciddi parçalanma yaranacaq. Sadəcə olaraq, hazırkı müstəvidə, əgər mart ayı ərzində ABŞ müharibəni dayandırarsa, İran zəifləmiş vəziyyətdə qalacaq.
– ABŞ-nin İrandakı əsas planları nələrdir?
– Təbii ki, ABŞ-ın əsas strategiyası İranda rejimi devirmək, özünə uyğun bir sistem qurmaq, İranın neft və qaz ehtiyatlarından istifadə etmək, həmçinin Hörmüz boğazında sərbəst naviqasiyanı təmin etmək və həmin boğaz üzərində nəzarət əldə etmək idi. Plan təxminən bundan ibarət idi.
– İran hökuməti təslim olsa, ABŞ İranda hansı addımları ata bilər?
– İran öz şərtlərini də qarşı tərəfə təqdim edir. Düşünürəm ki, ABŞ hökuməti ilə müəyyən razılaşma əldə olunacaq. Əgər müharibə bir neçə ay davam etsə, tərəflər ciddi itkilər verə bilər, amma nə təslim olacaqlar, nə də rejim daxilində ciddi parçalanma yaranacaq.
Ayhan
13:51 12.03.2026
Oxunuş sayı: 59
