Sosioloji
Modernləşmə, iqtisadi təzyiqlər və gender münasibətlərinin dəyişməsi fonunda Azərbaycanda nikah böhranı
Rəqəmlərin arxasında hansı cəmiyyət dayanır?
Azərbaycanda nikahların sayının azalması və boşanmaların uzunmüddətli perspektivdə artması artıq təkcə demoqrafik statistikanın mövzusu deyil. Bu göstəricilər cəmiyyətin dəyərlərində, iqtisadi münasibətlərində, gender rollarında, nəsillərarası əlaqələrində və insanın ailədən gözləntilərində baş verən dəyişiklikləri əks etdirir. Əslində, qarşımızda daha böyük bir sual dayanır: Ailə institutu zəifləyir, yoxsa tarixən mövcud olmuş ailə modeli dəyişdiyi üçün əvvəlki formasını qorumaqda çətinlik çəkir?
Təqdim olunan statistikaya görə, 2011-ci ildə Azərbaycanda 88 145 nikah, 10 747 boşanma qeydə alındığı halda, 2025-ci ildə nikahların sayı 48 546-ya enib, boşanmaların sayı isə 20 675-ə yüksəlib. Beləliklə, 14 il ərzində nikahların illik sayı təxminən 44,9 faiz azalıb, boşanmaların sayı isə təxminən 92,4 faiz artıb. Əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən nikahların sayı 9,7-dən 4,7-yə, boşanmaların sayı isə 1,2-dən 2-yə dəyişib. Eyni zamanda, ilk nikaha daxilolma yaşı da yüksəlib.
Bu rəqəmlər ciddi sosial transformasiyaya işarə edir. Lakin bir məqamı əvvəldən dəqiqləşdirmək vacibdir: nikahların azalması ilə boşanmaların artması bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni hadisə deyil. Birincisi insanların ailə qurmaq qərarına, ikincisi isə artıq mövcud olan nikahların pozulmasına aiddir. Onların səbəbləri qismən üst-üstə düşür, lakin tamamilə eyni deyil.
Əsas sual budur: bu dəyişikliklərin arxasında hansı amillər dayanır? Modernləşmə, gender bərabərliyi, mənzil problemi, işsizlik, maddi çətinliklər, sosial medianın təsiri, yoxsa ailənin mənəvi əsaslarının zəifləməsi?
Mənim qənaətimə görə, bunların heç birini təklikdə əsas səbəb hesab etmək olmaz. Əsas problem iqtisadi və sosial həyatın dəyişmə sürəti ilə ailə münasibətlərinin, ənənəvi gözləntilərin və yeni fərdi tələblərin uyğunlaşma sürəti arasındakı ziddiyyətdir.
1. Dünyada nə baş verir: Azərbaycan ümumi tendensiyanın bir hissəsidirmi?
Azərbaycanda müşahidə edilən dəyişikliklər beynəlxalq miqyasda baş verən proseslərdən təcrid olunmuş deyil. Bir çox ölkədə insanlar daha gec evlənir, nikahların sayı azalır, nikahdankənar birgəyaşayış formaları genişlənir və ailə qurmaq əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha fərqli sosial-iqtisadi şərtlərdən asılı olur.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) Society at a Glance 2024 hesabatına görə, məlumatı olan 35 OECD ölkəsində nikah əmsalı uzunmüddətli dövrdə orta hesabla 25 faiz azalıb. İlk nikaha daxilolma yaşı da yüksəlib: 1990-cı illərin əvvəllərində qadınlar üçün təxminən 25, kişilər üçün 28 yaş olduğu halda, 2021-ci ildə müvafiq göstəricilər təxminən 32 və 34 yaşa çatıb. Bununla yanaşı, həmin ölkələrdə boşanmaların dinamikası nikahların dinamikası ilə eyni istiqamətdə dəyişməyib.
Bu fakt mühüm nəticəyə gəlməyə imkan verir: müasir cəmiyyətdə nikahın azalması avtomatik olaraq boşanmanın artması demək deyil. Bəzi ölkələrdə insanlar az evlənir, lakin boşanma əmsalı sabitləşir və ya azalır. Deməli, bütün ölkələr üçün keçərli olan vahid səbəb yoxdur. İqtisadi şərait, hüquqi sistem, sosial təminat, gender münasibətləri və alternativ ailə formaları arasındakı fərqlər nəticələrə təsir göstərir.
Our World in Data tərəfindən BMT və digər beynəlxalq məlumatlar əsasında təqdim edilən təhlil də nikahın sosial institut kimi dəyişdiyini, bir çox ölkədə nikah yaşının yüksəldiyini və nikahın insanın həyat yolundakı əvvəlki mövqeyini tədricən itirdiyini göstərir. Bununla belə, nikahların azalması bütün insanların tərəfdaşlıq münasibətlərindən imtina etməsi demək deyil; bəzi cəmiyyətlərdə insanlar ailə münasibətlərini rəsmi nikahdan kənarda qururlar.
Azərbaycanın xüsusiyyəti isə bu qlobal proseslərin ənənəvi ailə normalarının hələ də güclü olduğu cəmiyyətdə baş verməsidir. Bir tərəfdən müasir təhsil, rəqəmsal kommunikasiya, əmək bazarı və fərdi seçimlər genişlənir. Digər tərəfdən, ailədən gözlənilən davranış qaydaları, qohumların müdaxiləsi, qadın və kişi rolları haqqında təsəvvürlər əvvəlki dövrlərin təsirini saxlayır.
Beləliklə, Azərbaycan yalnız modernləşmə yaşamır; ənənəvi ailə modelinin gözləntiləri ilə müasir insanın həyat tərzi arasında gərginlik də yaşayır.
2. Modernləşmə boşanmaları artırırmı?
Bu sualın cavabı həm bəli, həm də xeyrdir. Modernləşmə boşanmaların artması üçün müəyyən şərait yarada bilər, lakin bu, modernləşmənin ailəni mütləq dağıtması demək deyil.
Ənənəvi cəmiyyətdə nikah çox vaxt fərdlərin şəxsi seçimindən daha geniş məna daşıyırdı. O, ailələr arasında münasibətlərin qurulması, iqtisadi təhlükəsizlik, sosial status, övlad sahibi olmaq və cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmək vasitəsi idi. Bəzi hallarda fərdlərin nikahdan məmnun olub-olmaması ikinci plana keçirdi. Boşanma isə sosial qınaq, iqtisadi asılılıq və ailə təzyiqi səbəbindən çətin seçim olaraq qalırdı.
Müasir cəmiyyətdə nikahın mənası dəyişir. İnsan ailədən yalnız sosial status və övlad sahibi olmaq imkanı deyil, həm də emosional yaxınlıq, qarşılıqlı hörmət, şəxsi inkişaf, psixoloji təhlükəsizlik və bərabər tərəfdaşlıq gözləyir.
Bu gözləntilər artdıqca münasibətlərin keyfiyyətinə verilən əhəmiyyət də artır. İnsan nikahı sadəcə qorunmalı sosial forma kimi deyil, daxilində özünü xoşbəxt, təhlükəsiz və dəyərli hiss etməli olduğu münasibət kimi qəbul edir.
Burada mühüm ziddiyyət meydana çıxır: müasir insan nikahdan daha çox şey gözləyir, lakin bu gözləntiləri reallaşdırmaq üçün lazım olan ünsiyyət, məsuliyyət bölgüsü və emosional yetkinlik həmişə eyni sürətlə inkişaf etmir.
Məsələn, qadın təhsil alır, işləyir, öz gəlirini qazanır və şəxsi qərarlar vermək imkanlarını genişləndirir. Lakin evdə ondan yenə də bütün məişət işlərini görmək, uşaqların əsas məsuliyyətini daşımaq və həyat yoldaşının ailəsinə uyğunlaşmaq tələb edilirsə, müasir imkanlarla ənənəvi öhdəliklər arasında ziddiyyət yaranır.
Eyni zamanda, kişidən ailənin bütün maddi yükünü təkbaşına daşımaq gözləntisi davam edirsə, lakin əmək bazarı bu rolu yerinə yetirməyə imkan vermirsə, o da sosial və psixoloji təzyiqlə üzləşir.
Deməli, problem yalnız qadının dəyişməsində və ya kişinin əvvəlki mövqeyini itirməsində deyil. Problem ailədaxili münasibətlərin yeni reallıqlara uyğun yenidən qurulmamasındadır.
3. Gender bərabərliyi boşanmaların səbəbidir, yoxsa gizli problemləri üzə çıxaran amil?
Bu, müzakirənin ən həssas məsələlərindən biridir. Bəzən qadınların daha müstəqil olması, hüquqlarını bilməsi və əvvəlki kimi patriarxal münasibətlərə dözməməsi boşanmaların əsas səbəbi kimi təqdim olunur.
Lakin belə yanaşma səbəblə şəraiti qarışdırır.
Gender bərabərliyi münasibətlərdəki bütün problemləri aradan qaldırmır. Əksinə, bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq daha yüksək ünsiyyət, qarşılıqlı hörmət və məsuliyyət tələb edir. Ancaq qadının iqtisadi və sosial müstəqilliyinin artması ona qəbuledilməz münasibətlərdən çıxmaq üçün daha çox imkan verə bilər.
Əvvəllər qadın iqtisadi baxımdan həyat yoldaşından asılı olduğu, boşandıqdan sonra harada yaşayacağını bilmədiyi, uşaqların təminatını təkbaşına həyata keçirə bilmədiyi və ictimai qınaqdan çəkindiyi üçün nikahı davam etdirməyə məcbur qala bilərdi. Bu şəraitdə nikahın uzunömürlü olması münasibətin sağlamlığının etibarlı göstəricisi deyildi.
Nikahın davam etməsi ilə ailə daxilində rifahın və ədalətin mövcud olması fərqli məsələlərdir.
Əgər qadın zorakılıq, alçaldılma, iqtisadi nəzarət və ya davamlı psixoloji təzyiq səbəbindən nikahı tərk edirsə, boşanmanı gender bərabərliyinin mənfi nəticəsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Belə halda qadının müstəqilliyi problemin özü deyil, problemdən çıxmaq imkanlarından biridir.
Digər tərəfdən, hər boşanmanı azadlaşmanın nəticəsi kimi qiymətləndirmək də yanlışdır. Münasibətlərin pozulmasında qarşılıqlı hörmətsizlik, məsuliyyətsizlik, xəyanət, zorakılıq, asılılıq yaradan davranışlar və münaqişələri həll edə bilməmək də rol oynaya bilər.
Buna görə daha dəqiq nəticə belədir: gender bərabərliyi boşanmaların universal səbəbi deyil; o, ailə münasibətlərinin necə qurulduğuna təsir edən və bəzi hallarda əvvəllər gizli qalan problemlərdən çıxış imkanlarını artıran amildir.
Bu, kişilərin hüquq və ehtiyaclarının əhəmiyyətsiz olduğu demək deyil. Kişinin də hörmət, emosional dəstək, şəxsi sərhədlər və ədalətli məsuliyyət bölgüsü hüququ var. Sağlam ailə bir tərəfin digərinə tabe olduğu deyil, hər iki tərəfin özünü dəyərli və təhlükəsiz hiss etdiyi münasibətdir.
4. Mənzil, işsizlik və maddi çətinliklər: ailə iqtisadiyyatının görünməyən təzyiqi
Ailənin mənəvi münasibətlərini iqtisadi reallıqdan ayırmaq mümkün deyil. Sevgi, qarşılıqlı hörmət və sədaqət ailənin əsaslarıdır, lakin ailənin gündəlik həyatı mənzil, gəlir, ərzaq, kommunal xərclər, nəqliyyat, uşaq baxımı və təhsil kimi konkret ehtiyaclarla bağlıdır.
Gənclər ailə qurmaq istəsələr də, müstəqil mənzil əldə etmək imkanları məhdud olduqda qərarlarını təxirə sala bilərlər. Yeni ailə valideynlərlə birgə yaşamağa məcbur qalırsa, şəxsi sərhədlərin qorunması çətinləşə bilər. Valideynlərin cütlüyün qərarlarına müdaxiləsi, məişət qaydaları və maliyyə məsələləri münaqişələr yarada bilər.
İşsizlik və qeyri-sabit gəlir də oxşar təsir göstərir. Gələcəyin qeyri-müəyyənliyi ailənin planlaşdırma imkanlarını zəiflədir. Borclar, kirayə haqqı və uşaqların saxlanması ilə bağlı xərclər tərəflər arasında gərginliyi artıra bilər.
Lakin iqtisadi çətinliyin təsiri avtomatik deyil. Eyni gəlir səviyyəsində yaşayan iki ailədən biri qarşılıqlı dəstək və məsuliyyət bölgüsü sayəsində münasibətlərini qoruyur, digəri isə maliyyə problemlərini davamlı münaqişəyə çevirir. Deməli, iqtisadi vəziyyət mühüm risk amilidir, amma nəticəni müəyyən edən yeganə amil deyil.
Məsələnin başqa tərəfi də var: ailə qurmaq üçün tələb olunan iqtisadi şərtlər yüksəldikcə nikah qərarı daha gec verilə bilər. Gənclər əvvəlcə təhsilini başa vurmaq, iş tapmaq, mənzil məsələsini həll etmək və müəyyən maliyyə sabitliyi əldə etmək istəyirlər.
Bu baxımdan Azərbaycanda nikahların azalmasını yalnız gənclərin ailə dəyərlərindən uzaqlaşması ilə izah etmək doğru olmaz. Onların bir hissəsi ailə qurmaq istəmədiyinə görə deyil, ailə qurmağı iqtisadi baxımdan təhlükəsiz və mümkün hesab etmədiyinə görə gözləyə bilər.
Bununla belə, təqdim olunan statistika mənzil qiymətlərinin, işsizliyin və ya gəlirlərin boşanmalara təsirini ayrıca ölçmür. Bu amillərin real payını müəyyən etmək üçün ailələrin gəlirləri, məşğulluq vəziyyəti, mənzil şəraiti və boşanma səbəbləri haqqında əlavə məlumat lazımdır.
5. Ənənəvi ailə modeli niyə müasir cəmiyyətlə toqquşur?
Ailənin ənənəvi modeli müəyyən tarixi və iqtisadi şəraitdə formalaşıb. Əmək bölgüsü, qohumluq şəbəkələri, ailə təsərrüfatı və nəsillərarası asılılıq həmin modelin davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən idi.
Müasir şəhər həyatında isə təhsil müddəti uzanır, insanlar iş üçün başqa şəhərlərə köçür, qadınların əmək bazarında iştirakı genişlənir, rəqəmsal ünsiyyət yeni sosial müqayisələr yaradır və fərdi seçimlər daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Lakin sosial dəyişikliklər bütün sahələrdə eyni sürətlə baş vermir. İnsanlar iqtisadi və peşəkar baxımdan müasirləşsələr də, ailə daxilində münasibətləri əvvəlki nəsillərin qaydaları ilə qurmağa çalışa bilərlər.
Məsələn, kişi həyat yoldaşının işləməsini qəbul edir, lakin ev işlərinin bölüşdürülməsini öz məsuliyyəti hesab etmir. Qadın iqtisadi müstəqillik əldə edir, amma ondan bütün ailə üzvlərinin emosional və məişət ehtiyaclarını təmin etmək gözlənilir. Valideynlər övladlarının müstəqil qərar verməsini istəyir, lakin onların ailə həyatına müdaxilə etməkdən çəkinmirlər.
Belə hallarda ailə daxilində formal müasirliklə gündəlik münasibətlərdə ənənəvi iyerarxiya yanaşı mövcud olur.
Burada əsas problem ənənənin özü deyil. Ailə bağları, böyüklərə hörmət, nəsillərarası dəstək və qarşılıqlı məsuliyyət cəmiyyət üçün mühüm dəyərlərdir. Problem bu dəyərlərin birtərəfli itaət, fərdi seçimlərin məhdudlaşdırılması və bir tərəfin digərinə hökm etməsi ilə eyniləşdirilməsidir.
Ənənə yalnız dəyişməz qaydalar toplusu kimi saxlanıldıqda deyil, yeni şəraitdə insan ləyaqətini qoruyaraq yaşadıla bildikdə davamlı olur.
6. Boşanmaların çoxunun 10–19 illik nikahlara aid olması nə deməkdir?
Təqdim olunan məlumatlarda xüsusi diqqət çəkən göstərici budur: 2025-ci ildə qeydə alınmış boşanmaların 35,6 faizi 10–19 il davam etmiş nikahlara aiddir. Beş ildən az davam edən nikahlarda 5 795, beş-doqquz il davam edən nikahlarda 4 845, 20 il və daha uzun müddət davam etmiş nikahlarda isə 2 681 boşanma qeydə alınıb.
Bu rəqəmlər ailə münasibətlərinin yalnız nikahın ilk illərində sınaqdan keçmədiyini göstərir. On ildən artıq davam etmiş nikahların da əhəmiyyətli hissəsi pozulur.
Bəs bunun səbəbi nədir?
Mümkün izahlardan biri odur ki, uzunmüddətli ailələr uşaqların böyüməsi, valideynlərin yaşlanması, iqtisadi məsuliyyətlərin artması və tərəflərin şəxsi ehtiyaclarının dəyişməsi kimi bir neçə mərhələdən keçir. İllərlə yığılan narazılıqlar açıq müzakirə edilmədikdə münasibətlər tədricən zəifləyə bilər.
Bəzən tərəflər uşaqların xatirinə, ictimai qınaqdan çəkinərək və ya iqtisadi səbəblərə görə nikahı uzun müddət davam etdirirlər. Şərait dəyişdikdə isə əvvəllər həll edilməmiş problemlər daha görünən olur.
Lakin bu izahlar statistikadan birbaşa çıxan nəticələr deyil, yoxlanılması lazım olan ehtimallardır. Boşanmaların müddət üzrə bölgüsü bizə nikahın neçə il davam etdiyini göstərir, amma onun niyə pozulduğunu açıqlamır.
Həmçinin bir ildə baş vermiş boşanmaların sayını həmin ildə bağlanmış nikahların sayına bölərək boşanma ehtimalını hesablamaq olmaz. Çünki 2025-ci ildə boşananların çoxu həmin il deyil, əvvəlki illərdə evlənib. Nikahın davamlılığını qiymətləndirmək üçün eyni ildə və ya eyni dövrdə nikaha daxil olmuş cütlükləri uzun müddət izləyən kohort təhlili lazımdır.
Bu metodoloji fərq vacibdir: rəqəmlər problemin miqyasını göstərir, amma səbəbləri öz-özünə izah etmir.
7. Rəqəmsal dövr və yeni gözləntilər: münasibətlər niyə daha həssasdır?
Müasir ailə münasibətlərinə təsir edən başqa bir amil rəqəmsal mühitdir. Sosial şəbəkələr insanlara daha geniş ünsiyyət imkanları yaradır, lakin eyni zamanda həyatlarını başqalarının seçilmiş və idealizə edilmiş görüntüləri ilə müqayisə etməyə sövq edə bilər.
İnsan gündəlik həyatındakı çətinlikləri başqalarının nümayiş etdirdiyi səyahətlər, maddi rifah, romantik münasibətlər və zahiri uğurlarla müqayisə etdikdə öz münasibətini daha mənfi qiymətləndirə bilər. Sosial media həmçinin diqqət, qısqanclıq, şəxsi sərhədlər və emosional sədaqət haqqında münaqişələr yarada bilər.
Ancaq texnologiyanı da universal günahkar elan etmək olmaz. Rəqəmsal vasitələr uzaqda yaşayan ailə üzvlərini yaxınlaşdıra, cütlüklərə ünsiyyət imkanı verə və münasibətlərin qorunmasına kömək edə bilər.
Əsas məsələ texnologiyanın mövcudluğu deyil, onun hansı münasibət modelinin daxilində istifadə olunmasıdır. Etimadın və açıq ünsiyyətin olmadığı ailədə sosial media mövcud problemləri dərinləşdirə bilər; sağlam münasibətdə isə eyni texnologiya neytral və ya faydalı vasitə ola bilər.
Burada daha geniş bir dəyişiklik də var: müasir insanın ailədən gözləntiləri yüksəlir, amma bu gözləntilərin necə uzlaşdırılacağı barədə sosial maarifləndirmə eyni sürətlə inkişaf etmir. İnsanlar emosional uyğunluq istəyirlər, lakin münaqişəni idarə etməyi, maliyyə məsuliyyətini bölüşməyi və uzunmüddətli münasibət qurmağı sistemli şəkildə öyrənmirlər.
8. Əsas səbəb nədir? Bir amildən çox, bir-birini gücləndirən mexanizmlər
Beləliklə, Azərbaycanda nikahların azalması və boşanmaların artmasını izah etmək üçün bir neçə amilin qarşılıqlı təsirinə baxmaq lazımdır.
Birinci amil — iqtisadi qeyri-sabitlikdir. Mənzilə çıxışın çətinliyi, qeyri-sabit gəlir və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik ailə qurmağı gecikdirə, ailə daxilindəki gərginliyi artıra bilər.
İkinci amil — gender rollarının dəyişməsidir. Qadınların təhsili, iqtisadi müstəqilliyi və şəxsi seçim imkanları artdıqca ailə daxilində birtərəfli itaətə əsaslanan münasibətlər daha çox mübahisə mövzusuna çevrilir. Kişilər də dəyişən iqtisadi və sosial gözləntilərə uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalırlar.
Üçüncü amil — nikahın mənasının dəyişməsidir. Ailə artıq yalnız sosial zərurət və iqtisadi birlik kimi deyil, emosional yaxınlıq və qarşılıqlı inkişaf məkanı kimi də qiymətləndirilir. Bu, münasibətlərin keyfiyyətinə tələbi yüksəldir.
Dördüncü amil — ənənə ilə müasirliyin uyğunsuzluğudur. Fərdlərin həyat tərzi dəyişsə də, ailədaxili məsuliyyət bölgüsü, qohumların müdaxiləsi və gender gözləntiləri eyni sürətlə dəyişməyə bilər.
Beşinci amil — münasibət qurmaq və münaqişələri həll etmək bacarıqlarının çatışmazlığıdır. Nikah yalnız hüquqi qərar deyil; ünsiyyət, məsuliyyət, səbir, qarşılıqlı hörmət və münaqişələrin idarə olunmasını tələb edən uzunmüddətli sosial münasibətdir.
Bu amillər bir-birini gücləndirə bilər. Məsələn, mənzil problemi gənc ailəni valideynlərlə yaşamağa məcbur edir; bu, müdaxiləni və münaqişələri artırır; münaqişələr ənənəvi gender gözləntiləri ilə daha da dərinləşir; tərəflərin problemləri həll etmək bacarığı zəifdirsə, münasibət dağılma həddinə çata bilər.
Bununla belə, mövcud statistika bu amillərin nisbi çəkisini müəyyən etməyə imkan vermir. Hansının ən güclü təsir göstərdiyini bilmək üçün ailələr arasında sorğular, boşanma səbəbləri üzrə məlumatlar və iqtisadi göstəricilərlə demoqrafik dəyişənləri birləşdirən empirik tədqiqat aparılmalıdır.
9. Çıxış yolu: ailəni qorumaq, yoxsa ailə münasibətlərini yeniləmək?
Əgər problemi yalnız mənəvi dəyərlərin zəifləməsi ilə izah etsək, həll yolunu da insanlara daha çox nəsihət verməkdə axtaracağıq. Əgər səbəbi yalnız iqtisadi çətinliklərdə görsək, ailənin emosional və psixoloji tərəflərini diqqətdən kənarda qoyacağıq. Hər iki yanaşma natamamdır.
Ailə siyasəti iqtisadi və sosial tədbirləri birləşdirməlidir.
İlk növbədə, gənclərin mənzilə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, məşğulluğun və gəlir sabitliyinin artırılması, uşaq baxımı xidmətlərinin əlçatan olması ailə qurmaq üçün daha əlverişli şərait yarada bilər. Bu tədbirlər nikahların sayını avtomatik artırmaya bilər, lakin iqtisadi maneələri azaltmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
İkinci istiqamət ailə münasibətlərinin keyfiyyətidir. Məktəblərdə, universitetlərdə və icma səviyyəsində ailə psixologiyası, ünsiyyət, maliyyə planlaşdırılması, məsuliyyət bölgüsü və münaqişələrin həlli üzrə maarifləndirmə proqramları inkişaf etdirilə bilər. Evlilikdən əvvəl məsləhət xidmətləri və ailə terapiyasına əlçatanlıq da faydalı ola bilər.
Üçüncü istiqamət gender bərabərliyinin ailənin dağılmasına qarşı təhlükə kimi deyil, qarşılıqlı məsuliyyət və tərəfdaşlığın əsası kimi qəbul edilməsidir. Qadının hüquqlarını qorumaqla kişilərin ailə daxilindəki məsuliyyətini və sosial rifahını dəstəkləmək bir-birinə zidd məqsədlər deyil.
Dördüncü istiqamət ailə daxilində zorakılığın və məcburetmənin qarşısının alınmasıdır. Ailəni qorumaq insanı zərərli münasibətdə qalmağa məcbur etmək demək deyil. Sağlam ailənin qorunması ilə istənilən nikahın nəyin bahasına olursa-olsun saxlanılması fərqli məqsədlərdir.
Nəhayət, dövlət siyasəti nikahların və boşanmaların sayından əlavə, ailələrin real həyat keyfiyyətini də ölçməlidir. Ailədaxili zorakılıq, iqtisadi təhlükəsizlik, uşaqların rifahı, psixoloji sağlamlıq, valideynlərin məsuliyyət bölgüsü və gənclərin ailə qurmaq niyyətləri üzrə müntəzəm məlumatlar toplanmalıdır.
Nəticə: Ailənin gələcəyi keçmişi təkrarlamaqdan deyil, dəyişiklikləri anlamaqdan asılıdır
Azərbaycanda nikahların azalması və boşanmaların artması cəmiyyətin mühüm transformasiyasının göstəricisidir. Lakin bu rəqəmlərdən dərhal “ailə dəyərləri məhv olur” və ya “qadınların azadlığı ailəni dağıdır” nəticəsini çıxarmaq elmi baxımdan əsaslandırılmış olmaz.
Bəli, gender rollarının dəyişməsi ailədaxili münasibətləri yenidən qurmağa məcbur edir. Bəli, mənzil problemi, işsizlik və iqtisadi qeyri-sabitlik ailənin davamlılığını çətinləşdirə bilər. Bəli, sosial media və fərdi gözləntilərin yüksəlməsi də münasibətlərə təsir göstərə bilər. Lakin bunların heç biri təkbaşına bütün halları izah etmir.
Ən dərin məsələ cəmiyyətin iqtisadi və sosial modernləşməsi ilə ailə münasibətlərinin yenilənməsi arasındakı fərqdir. İnsanların təhsil səviyyəsi, iqtisadi imkanları, hüquqları və şəxsi gözləntiləri dəyişir. Ailə isə yalnız köhnə qaydaları təkrarlamaqla bu dəyişikliklərə uyğunlaşa bilmir.
Burada qarşıya daha fundamental bir sual çıxır: Biz ailəni onun daxilindəki münasibətlər sağlam olduğu üçünmü qorumaq istəyirik, yoxsa ailə forması dəyişməsin deyə insanların həmin münasibətlərdə qalmasınımı tələb edirik?
Bu sualın cavabı ailə siyasətinin istiqamətini müəyyən edir. Əgər məqsəd yalnız nikahların sayını artırmaqdırsa, statistik göstəriciləri yaxşılaşdırmaq mümkün ola bilər, amma ailə daxilindəki problemlər həll olunmaya bilər. Əgər məqsəd sağlam, davamlı və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan ailə münasibətləri qurmaqdırsa, iqtisadi imkanlar, hüquqlar, sosial məsuliyyət və psixoloji hazırlıq birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Ailə yalnız ənənənin gücü ilə yaşamır. O, həm də tərəflərin bir-birinə verdiyi dəyər, bölüşdüyü məsuliyyət və ortaq gələcəyə olan inamla yaşayır.
Ailənin gələcəyini qadının azadlığını məhdudlaşdırmaqla və ya kişini dəyişikliklərin günahkarı elan etməklə qorumaq mümkün deyil. Ailənin gələcəyi o zaman möhkəmlənə bilər ki, iqtisadi təhlükəsizlik, gender ədaləti, mənəvi məsuliyyət və emosional yetkinlik bir-birinə qarşı qoyulmasın, vahid sosial modelin tamamlayıcı elementlərinə çevrilsin.
Deməli, əsas məsələ insanların niyə boşanması ilə yanaşı, onların hansı şəraitdə ailə qurması, münasibətlərdən nə gözləməsi və bu münasibətləri davam etdirmək üçün cəmiyyətin onlara hansı imkanları yaratmasıdır. Statistik rəqəmlərin arxasında duran həqiqət də məhz buradadır: ailə institutu dəyişir və bu dəyişikliyi anlamaq üçün onu yalnız mənəvi böhran kimi deyil, iqtisadi, sosial, mədəni və psixoloji transformasiya kimi araşdırmaq lazımdır.
Boşanmaların artmasının mümkün əsas mexanizmi modernləşmənin özü deyil, iqtisadi təzyiqlər, dəyişən gender münasibətləri və yüksələn fərdi gözləntilər şəraitində ailənin əvvəlki qaydalarının yeni sosial reallıqlara uyğunlaşa bilməməsidir.
16:20 03.11.2026
Oxunuş sayı: 62
