Qadınlara qarşı zorakılıq niyə dayanmır?!: Axı onlar da insandır...

Azərbaycanda hər 100 min qadına nisbətdə məişət zorakılığı cinayətlərinin sayı 46 fakt təşkil edir ki, bu da cəmiyyətin sosial, psixoloji və hüquqi məsələlərini bir araya gətirən ciddi problemdir. Sosial baxımdan, patriarxal düşüncə, gender rollarına dair köhnəlmiş stereotiplər və ailədəki hakimiyyət balansının qeyri-bərabər olması qadınların zorakılığa məruz qalmasına şərait yaradır. Psixoloji aspektdə isə zorakılıq, çox vaxt şəxsin narsist, sadist və ya empati qabiliyyəti zəif olan tipologiyaya malik olmasından, eyni zamanda qəzəbini idarə edə bilməməsindən, patoloji qısqanclıq və paranoid meyillərdən qaynaqlanır.

Hüquqi baxımdan isə zorakılıq hallarının düzgün qeydiyyatı, təqsirkarların məsuliyyətə cəlb edilməsi və zərərçəkənlərin müdafiəsi, hələ də müəyyən çatışmazlıqlara malikdir. Qadına qarşı zorakılığın yüksək statistik göstəricisi həm də cəmiyyətin bu məsələyə münasibətindəki boşluqlarla, müraciət imkanlarının məhdudluğu və sosial təzyiqlərlə bağlıdır. Beləliklə, məişət zorakılığı yalnız fərdi psixoloji problemlərin deyil, həm də sosial və hüquqi strukturun nəticəsi olaraq ortaya çıxır və kompleks həll yolları tələb edir.

Sosioloq Üzeyir Şəfiyev bu barədə Crossmedia.az-a açıqlamasında deyib ki,  məişət zorakılığı uzun müddət birgə yaşayışdan və qohumluq əlaqələrindən istifadə edərək bir şəxsin digərinə qarşı fiziki, iqtisadi, cinsi, mənəvi və psixoloji zor tətbiq etməsini ifadə edir:

"Məişət zorakılığı yalnız qadınlara qarşı baş vermir. Sadəcə olaraq, qadınlar məişət zorakılığı ilə bağlı daha çox müraciət edirlər.Əslində, uşaqlara qarşı da kişilərə qarşı da zorakılıq halları mövcuddur. Sadəcə olaraq, uzun müddət kişi mərkəzli, patriarxal cəmiyyət olduğumuza görə kişilər qürurlarına sığışdırmırlar ki, zorakılığa məruz qalırlar və buna görə də müvafiq ünvanlara müraciət etmirlər. Bizim kimi cəmiyyətlərdə bu məsələ ilə bağlı kişilər üçün müəyyən stigmatik yanaşma və stereotiplər mövcuddur".

O söyləyib ki, uşaqların da zorakılığa məruz qalması halları var: "Lakin uşaqların müraciət edə biləcəyi ünvanlara çıxışı o qədər də geniş deyil və onlar zorakılığa məruz qaldıqlarını hər zaman ifadə edə bilmirlər. Qadınlar isə müraciət edə bildiklərinə görə onların statistikası daha çox görünür və böyük rəqəmlərlə ifadə olunur. Bunun səbəblərindən biri də qadınlarla bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin aparılmasıdır. Gender bərabərliyi çərçivəsində məişət zorakılığı ilə bağlı müxtəlif maarifləndirmə işləri həyata keçirilir. Qadınlar qaynar xətlərə və müxtəlif ünvanlara müraciət etdiklərinə görə statistik göstəricilər də daha çox onların üzərində formalaşır".

Sosioloq qeyd edib ki, bizdə məişət zorakılığı çox vaxt yalnız qadınlara qarşı zorakılıq kimi qiymətləndirilir: "Bu, düzgün və obyektiv yanaşma deyil. Düşünürəm ki, bu məsələyə daha geniş, daha holistik yanaşmaq lazımdır.

Məişət zorakılığının ən çətin müəyyən edilən formalarından biri emosional zorakılıqdır. Bu zorakılıq növünü müəyyənləşdirmək çox çətindir. Bəzi hallarda qadınların da kişilərə qarşı emosional zorakılıq tətbiq etdiyi müşahidə olunur. Belə zorakılıq formalarının identifikasiyası isə olduqca çətin olur.

Ümumilikdə isə məişət zorakılığının kim tərəfindən və kimə qarşı törədilməsindən asılı olmayaraq, bu, hüquqazidd davranış və hərəkətdir. Bu cür halların yaranmasının səbəbləri müxtəlif ola bilər. Bəzən qısqanclıq zəminində baş verir, bəzən də köhnə stereotiplər və mühafizəkar düşüncə tərzi ilə bağlı olur.

Müasir dövrdə qadınlar daha sərbəst, daha müstəqil olmaq istəyirlər və artıq köhnə qaydalarla yaşamaq istəmirlər. Kişilər isə bəzən bu transformasiyanı qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Bu səbəbdən də ailə daxilində müəyyən qarşıdurmalar və münaqişələr yarana bilir.

Demək istədiyim odur ki, məişət zorakılığı geniş bir anlayışdır. Bu, həm kişiyə, həm qadına, həm də uşağa qarşı törədilə bilən zorakılıqdır. Lakin uşaqların səsi çox zaman eşidilmir.

Kişilərin isə qeyd etdiyim kimi, patriarxal düşüncə və kişi mərkəzli cəmiyyətin təsiri ilə məişət zorakılığı ilə bağlı müvafiq ünvanlara müraciət etməsi çətinləşir. Buna görə də onların statistik göstəriciləri o qədər də yüksək görünmür.

Əgər stereotiplər aradan qalxsa və kişilər, eləcə də uşaqlar üçün müraciət edə biləcəkləri ünvanlar daha əlçatan olsa, bəlkə də statistik göstəricilərdə qadınlara qarşı zorakılıqdan heç də az olmayan digər rəqəmlər də ortaya çıxa bilər.

Çünki bəzi hallarda həm kişilər, həm də qadınlar ailə münaqişələri zamanı öz aqressiyalarını uşaqlara yönəldirlər və nəticədə uşaqlar daha çox məişət zorakılığının qurbanına çevrilmiş olurlar".

Hüquqşünas Esmira Rzayeva isə söyləyib ki, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsində əzab vermə maddəsi (133-cü maddə) var:

"Bu maddə işgəncə kimi qiymətləndirilir və əzab vermə maddəsinə uyğun olaraq istər qadın, istər kişi, istərsə də uşaq – hər hansı bir insana qarşı mütəmadi olaraq fiziki və psixoloji təzyiqlər olarsa, bu zaman artıq həmin şəxslərə qarşı əzab vermə maddəsi üzrə məsuliyyət yaranır. Bundan sonra isə əgər hər hansı işgəncə və ya zorakılıq nəticəsində xəsarət baş veribsə, tibbi ekspertiza tərəfindən müəyyən edilmiş xəsarətin ağırlıq dərəcəsinə uyğun olaraq məsuliyyət nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, dəymiş ziyana görə şəxslərin mənəvi və maddi təzminat almaq hüququ da var.

Psixoloq Gülnar Orucova da məsələyə münasibət bildirib:   "Ümumiyyətlə, qadın əgər zorakılığa məruz qalırsa, bu zaman günah həm də onun özündədir. Aşağı yaşlarda, xüsusilə uşaqlıq dövründə zorakılıq və əziyyətlə keçən uşaqlar böyüyəndən sonra bu zülmə alışıq olurlar, davranış olaraq ona uyğunlaşırlar. Sanki bir alışqanlıq yaranıb. Nə qədər deyirsən ki, sən bu əsarətdən çıxa bilərsən, amma qadın o əsarətdən çıxmaq istəmir sanki. Bunu fil nümunəsinə bənzətmək olar: Balaca fil ayağını zincirə bağlayırlar. O fil, böyüyəndə artıq o zinciri qıra biləcək durumda olsa da, heç cəhd etməyə bilər, çünki uşaq ikən bu düşüncə formalaşıb ki, mən bu zinciri qıra bilmərəm. Eyni məsələ uşaqlarda da baş verir; aşağı yaşlardan zülmə alışırlar və yuxarı yaşlarda bunu normal qəbul edirlər. İkinci səbəb odur ki, qadın bəzi ailələrdə iqtisadi olaraq kişidən asılı olur. Kişi isə bu asılılığı davamlı olaraq zorakılıqla göstərir. Qadın özünü aşağı dəyər verən, özgüvəni zəif olan biri kimi hiss edir və düşünür ki, mən bacarmaram, mən eləyə bilmərəm, uşaqları necə böyüdərəm. Özgüvənsiz qadınlar daha çox bu hallara məruz qalırlar. Sonra utanc hissi gəlir. Qadın həddən artıq utancaq olur və düşünür ki, bu problemi başqasına danışarsa, başqası onu qınayacaq. Bu səbəbdən problemi heç kəsə danışmır. Və belə bir düşüncə var ki, həmişə hakim rolunda olmalıdır. Bu patriarxal düşüncədir. Qadın davamlı olaraq avtoritet qarşısında təbii rolunu qəbul etməli olduğunu düşünür. Bu fikirlər qadınların zorakılığa daha çox məruz qalmasına gətirib çıxarır".

Psixoloq əlavə edib ki, digər tərəfdən, kişilər tərəfindən ən çox qadınlara zülm edən insanlar müxtəlif psixoloji və xarakter tipologiyalarına malikdir: "Narsist tip insanlar – davamlı olaraq özlərini üstün görürlər və qadının onlardan asılı olduğunu gördükdə, onu əzməyə daha çox meyillidirlər.  Sadist tip insanlar – qarşı tərəfi alçaltmaqdan zövq alırlar. Qəzəbini idarə edə bilməyən insanlar – əsəblərini başqa bir şeyə yönəldə bilməyən, öz hirsini ailəsinə tökən insanlar.  Empati hissi zəif olan insanlar – bu insanlar çox qəddar olurlar və zorakılığa daha çox meyillidirlər.  Patoloji qısqanc insanlar – hər detalı xanımına qarşı qısqanır və paranoid düşüncələrlə hərəkət edir.  Paranoid tip insanlar – öz-özündən ssenarilər qurur, xəyanət olduğunu düşünür və bunu xanımın boynuna qoymağa çalışır.

  Şizoid və şizofren insanlar – bəzən cəmiyyətdə adi qəbul olunur, lakin davamlı alçaldıcı və təzyiq yaradan davranışları bu tiplərə aid ola bilər. Əgər bir insan uzun müddət eyni söhbətləri təkrar edir, sənə sübut etməyə çalışırsa, artıq onunla mübahisə etməyə dəyməz. Bu insan şizofren ola bilər. Davamlı olaraq özünü tərif edir və səni alçaltmağa çalışırsa, bu da şizofrenik davranışdır. Bu halların aradan qaldırılması üçün ən önəmli məsələ cəmiyyətdə mövcud olan sosial faktorları nəzərə almaqdır. Sosial medianı da bu məsələdə günahkar hesab etmək olar; qadınların zorakılığa məruz qalmasının sayı burada daha çox görünür. Toplum psixologiyasına görə insanlar bəzən inanırlar ki, biri-birini "öldürür". Lakin heç bir insanın digərini öldürməyə haqqı yoxdur. Qadın nə etsə belə – xəyanət etsə, əxlaqsızlıq etsə belə – onu öldürməyə haqqın yoxdur. O qadın bir insanın övladı, anası və bacısıdır. Onu bəyənməyə, sevməyə bilərsən, lakin hərəkətinə görə davasız, mübahisəsiz, döymədən, incitmədən hüquqi yolla yanaşmalısan. Məhkəməyə verirsən, ayrılırsan, lakin insan həyatı təhlükəyə atıla bilməz".

Ayhan