İdmanın etik sərhəddi: Dopinqin tarixi və Azərbaycan nümunələri

Ən böyük nailiyyətlərin kölgəsində bəzən dopinq var. Dopinq yalnız yarışın nəticəsini dəyişmir, o həm də idmançının sağlamlığını, karyerasını və hətta həyatını təhlükəyə atır. Niyə bəzi idmançılar belə risklərə gedir?

Gəlin, dopinqin tarixinə bir nəzər salaq.

 Antik Olimpiya oyunlarında atıcılardan qaçışçılara qədər idmançılar müxtəlif bitki və maddələrlə öz performansını artırmağa çalışırdı. Məsələn, qədim yunanlar çobanyastığı və digər stimullaşdırıcı otlar qəbul edirdilər ki, döyüşdə və ya yarışda daha güclü olsunlar.

XIX əsrdə isə dopinq daha sistemli şəkildə ortaya çıxdı. İlk sənədləşdirilmiş hallardan biri 1865-ci ildə ingilis velosipedçilərin efedrin və kofein tərkibli maddələrdən istifadəsidir.XX əsrdə isə anabolik steroidlərin kəşfi dopinqin kütləvi yayılmasına səbəb oldu.

1960-cı illərdə isə dopinq qalmaqalları daha çox ictimaiyyətin diqqətinə çatdı. 1960 Roma Olimpiadasında velosipedçi Knud Enemark Jensen yarış zamanı dopinq səbəbindən həyatını itirdi. Bu faciə dopinqin təhlükəli tərəfini açıq şəkildə göstərdi.

Dopinq yalnız fərdi idmançılarla məhdudlaşmadı — dövlət dəstəyi ilə tətbiq olunan sistemlər də ortaya çıxdı. Şərqi Almaniya və SSRİ kimi ölkələr 1970-1980-ci illərdə gənc idmançılara dopinq proqramları tətbiq edirdi, bu da bir çox rekordların süni şəkildə qırılmasına səbəb oldu.

 Bu dövr həm də dopinqin etik və hüquqi müzakirələrinin başlanğıcı oldu. 1980-ci illər dopinqin yalnız fərdi problem olmadığını, həm də beynəlxalq idman üçün ciddi risk yaratdığını göstərdi. Həmin dövrdə bir sıra Olimpiya oyunları və dünya çempionatlarında dopinq qalmaqalları ictimaiyyətin diqqətinə çatdı.

 Məsələn, 1988 Seul Olimpiadasında Kanadalı sprinter Ben Johnson 100 metr yarışında rekord qırsa da, dopinq testində pozitiv nəticə verdi və qələbəsi əlindən alındı. Bu hadisə dopinqin yalnız fiziki performansı deyil, həm də idmanın etikasını necə sarsıda biləcəyini göstərdi.

1999-cu ildə isə Ümumdünya Anti-Dopinq Agentliyi (DAA) yaradıldı. Bu, dopinqin beynəlxalq miqyasda nəzarətini sistemli şəkildə həyata keçirmək üçün atılmış böyük addım idi. DAA standartları idmançıların test edilməsini, maddələrin qadağan siyahısını və sanksiyaları birbaşa tənzimləyir.

Müasir dövrdə dopinq yalnız maddə istifadəsi ilə məhdudlaşmır. Yeni texnologiyalar və genetik üsullar idmançılar arasında gizli dopinqin ortaya çıxmasına səbəb olur. 

Bu da göstərir ki, dopinq tarixi bir problem olmaqla yanaşı, hər zaman inkişaf edən və yeniliklərlə üzləşən bir fenomendir. Texnologiya və tibb elmi inkişaf etdikcə idmançılar performansı artırmaq üçün daha gizli, aşkarlanmayan üsullara əl atırlar. 

Məsələn:

1.Maskalanmış dopinq: Bəzi maddələr qanda və sidikdə aşkarlanmasın deyə xüsusi preparatlar və ya test əleyhinə metodlar istifadə olunur.

2.Transfuziya və qan dopinqi: Öz qanını saxlamaq və yarışdan əvvəl yenidən daxil etmək idmançının dözümlülüyünü artırır, amma adi testlərlə aşkar olunmur.

3.Yeni hormon və molekullar: Genetik manipulyasiya və laboratoriya şəraitində hazırlanmış hormonlar dopinq testlərindən gizlənə bilir.

Bu gizli dopinq artıq idman dünyasında ciddi çağırışdır. Hər yeni test metodu ilə dopinqçilər də yeni üsullar inkişaf etdirir. Nəticədə bu, antidopinq təşkilatları ilə idmançılar arasında “gizli müharibə”yə çevrilib.

Dopinq maddələri və metodları müxtəlif kateqoriyalara ayrılır. Hər biri fərqli performans üstünlüyü verir və fərqli risklər daşıyır:

1. Anabolik steroidlər - Əzələ kütləsini və gücü artırır. Uzunmüddətli istifadə qaraciyər, ürək və hormonal problemlərə səbəb olur.

2. Stimulantlar - Mərkəzi sinir sistemini həyəcanlandırır, yorğunluğu gecikdirir. Hiperaktivlik, ürək ritmi pozuntuları və psixoloji gərginlik yaradır.

2. EPO və qan dopinqi - Qırmızı qan hüceyrələrinin sayını artırır, dözümlülüyü yüksəldir. Qan qatılaşır, tromb və infarkt riski yüksəlir. Bu üsul gizli dopinq nümunəsidir, çünki adi testlərlə hər zaman aşkar olunmur.

3. Hormonal preparatlar - Testosteron, insulin, hGH kimi hormonlar bərpanı sürətləndirir və performansı artırır. Uzunmüddətli təsirləri: hormonal balansın pozulması, reproduktiv problemlər.

4. Gen dopinqi (gələcəyin təhlükəsi) - Genetik müdaxilə ilə əzələ böyüməsi, oksigen daşıma qabiliyyəti və dözümlülük artırıla bilər. Hələ müasir testlər bunu tam aşkar edə bilmir, amma risklər böyükdür.

Dünya Anti-Dopinq Agentliyi dopinqin aşkarlanması, qadağan siyahısının hazırlanması və sanksiyaların tətbiqi üçün beynəlxalq standartları müəyyən edir və bütün peşəkar federasiyalarda vahid qaydalar tətbiq edir.

Bir maddə DAA-nın qadağan siyahısına daxil edilirsə, bunun səbəbi adətən üç kriteriyadan ən azı ikisinə cavab verməsidir: performansı artırmaq, idmançının sağlamlığına zərər vermək və idmanın ruhuna zidd olmaq.

 Beləliklə, dopinq yalnız yarışda üstünlük qazanmaq deyil, həm də etik və sağlamlıq məsələsi kimi ciddi şəkildə tənzimlənir.

Dopinqin aşkarlanması iki əsas formada aparılır.

 Birincisi yarış zamanı testlərdir ki, yarışdan dərhal əvvəl və ya sonra idmançılardan nümunələr götürülür.

 İkincisi yarışdan kənar testlərdir; bu zaman idmançılar təlim və gündəlik həyatlarında, gözlənilməz vaxtlarda yoxlanılırlar.

 Nümunələr əsasən sidik və qandan alınır, bəzi hallarda isə idmançının bioloji pasport məlumatları izlənilir. Bioloji pasport sistemi dopinqin aşkarlanmasında əhəmiyyətli yenilikdir, çünki idmançının göstəriciləri illərlə izlənilir və əgər kəskin dəyişiklik müşahidə olunarsa, dopinq olmasa belə, şübhə yaranır.

Dopinq testlərində pozitiv nəticə çıxan idmançılar üçün sanksiyalar sərtdir. Onların medal və titulları ləğv olunur, müddətli və ya ömürlük diskvalifikasiya tətbiq edilir, sponsor müqavilələri dayandırılır və ictimai etibarları ciddi şəkildə zədələnir. 

Beləliklə, dopinq yalnız yarışlarda qələbəni deyil, idmançının karyerasını və sağlamlığını da təhlükəyə atır. Bunu ən açıq şəkildə göstərən nümunələrdən biri Kanadalı sprinter Ben Consondur. 

1988-ci ildə Seul Olimpiadasında 100 metr yarışında rekord qıraraq qızıl medal qazanan Conson, dopinq testində pozitiv çıxması səbəbindən medalı əlindən alınıb və bütün dünyada ifşa olunub. Onun karyerası bir anda çökdü, sponsorlarını itirdi, idman ictimaiyyətində adı qalmaqallarla yadda qaldı.

Başqa bir nümunə isə Amerikalı velosipedçi Lens Armstronqdur. Bir vaxtlar “Tour de France” yarışında yeddi dəfə qalib gəlmiş Armstronq, uzun illər dopinq istifadə etməsinə baxmayaraq bunu gizli saxlaya bilmişdi.

 Lakin 2012-ci ildə sistemli dopinq proqramı açıqlandıqda, bütün qələbələri ləğv edildi və idman dünyasında nüfuzu tamamilə itdi. 

Tenis dünyasında isə Maria Şarapova dopinq qalmaqalına görə bir neçə ay turnirlərdən uzaq qaldı. Onun istifadə etdiyi maddə tibbi məqsəd üçün nəzərdə tutulsa da, əvvəlcədən icazə alınmadığı üçün ciddi sanksiya tətbiq olundu.

 Bu hadisə göstərdi ki, dopinq təkcə fiziki sağlamlığı deyil, həm də idmançının karyera planlarını, maliyyə imkanlarını və ictimai imicini təhlükəyə atır.

Azərbaycan idman tarixində dopinq səbəbindən cəzalanmış bir neçə idmançı var. Güləş üzrə idmançı Aslan Abakarov 2025-ci ildə dopinq testində qadağan olunmuş maddədən istifadə etdiyi üçün 36 ay müddətinə yarışlardan uzaqlaşdırılıb. 

Bu qərar 7 fevral 2025-ci ildən etibarən qüvvəyə minib və 2028-ci ilin fevralına qədər davam edəcək. O, 97 kq çəki dərəcəsində Azərbaycan çempionatında bürünc medal qazandıqdan sonra test olunmuşdu, lakin dopinq testinin pozulduğu müəyyən edildi.

Başqa bir nümunə də güləşçimiz Məhəmməd Abdullazadədir. 2024-cü ildə keçirilmiş yarışda dopinq testində qadağan olunmuş maddə - “meldonium” aşkarlandığı üçün ona 48 aylıq diskvalifikasiya tətbiq olunub və bu sanksiya 15 mart 2028‑ə qədər davam edəcək.

Buna əlavə olaraq, uzun illər əvvəl də ağır atletika sahəsində dopinq qalmaqalları olub. Məsələn, iki dəfə olimpiadada çıxış etmiş ağır atlet İntiqam Zairov test nəticəsində dopinq istifadə etdiyi üçün uzun müddət yarışlardan kənarlaşdırılmışdı.

Bunlar yalnız fərdi nümunələr deyil — Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi 2025‑ci ildə ölkədə 1100 dopinq testi keçirib, nəticədə 13 idmançının dopinq qaydalarını pozduğu aşkar edilərək tədbir görülüb. 

Dopinq qısa bir sürət partlayışı verə bilər, amma yarışın əsl marafonu sağlamlıq və reputasiya ilə ölçülür. Qələbə medalı əlinə keçə bilər, amma itirilmiş illər və itirilmiş nüfuz heç vaxt geri dönmür. İdmançının əsl gücü dopinqdə deyil, təcrübəsində, zəhmətində və təmiz oyunda gizlənir.

Türkanə Muradlı