İşçilərə ŞAD XƏBƏR: İstifadə edilməmiş əlavə məzuniyyət günləri indi pul ilə ödəniləcək
Azərbaycan Konstitusiya Məhkəməsinin son qərarı işçilərin əlavə məzuniyyət hüquqlarını daha geniş qorumağa yönəlib. Artıq işçi istifadə etmədiyi əlavə məzuniyyət günləri üçün də kompensasiya ala biləcək. Bu dəyişiklik xüsusilə uzunmüddətli stajı olan, ağır şəraitdə çalışan və sosial təminat hüquqları olan işçilərə təsir edəcək.
İşəgötürənlər üçün isə əmək müqavilələrinin xitamı zamanı maliyyə və inzibati öhdəliklər artır. Ekspertlər qərarın işçi hüquqlarının real iqtisadi təminatını gücləndirdiyini vurğulayır.
İş adamları Cəmiyyətinin Milli Assosiasiyasının üzvü, vergi, audit ve mühasibat üzrə ekspert Şamxal Kərimov mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verib:
"Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinin 18 fevral 2026-cı il tarixli Qərarı əmək hüquqları sahəsində mühüm dönüş nöqtəsi hesab oluna bilər.
Qərara əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçiyə yalnız əsas məzuniyyətə görə deyil, istifadə edilməmiş əlavə məzuniyyət günlərinə görə də kompensasiya ödənilməlidir.
Bu Qərarla Əmək Məcəlləsinin 144.3-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş və əlavə məzuniyyətlərə görə kompensasiyanın verilməməsini əks etdirən məhdudlaşdırıcı müddəanın tətbiqi dayandırıldı.
Əmək Məcəlləsinə əsasən işçilər yalnız əsas məzuniyyət deyil, müəyyən hallarda əlavə məzuniyyət hüququ da əldə edirlər. Bu hüquq əmək şəraiti və əmək funksiyasının xüsusiyyətlərinə (Maddə 115), əmək stajına (Maddə 116), uşaqlı qadınlara verilən sosial təminatlara (Maddə 117), eləcə də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə çalışan mütəxəssislərə (Maddə 118-1) şamil oluna bilər.
Lakin bu zamana qədər praktikada əmək müqaviləsinə xitam verilərkən əlavə məzuniyyət günlərinə görə pul kompensasiyası ödənilmirdi. Konstitusiya Məhkəməsi Qərarında vurğuladı ki, əmək hüquqları Konstitusiya ilə qorunan sosial hüquqlardır və bu hüquqların məhdudlaşdırılması mütənasiblik və bərabərlik prinsiplərinə uyğun olmalıdır.
Əgər işçi əlavə məzuniyyət hüququnu qanuni əsaslarla qazanıbsa, əmək münasibətlərinin başa çatması həmin hüququn pul ekvivalentinin aradan qaldırılması üçün əsas ola bilməz. Əmək müqaviləsinin xitamı işçinin qazanmış olduğu sosial hüququnu ləğv etməməlidir".
Ş.Kərimovun sözlərinə görə, ən mühüm dəyişiklik ondan ibarətdir ki, əlavə məzuniyyət artıq “kağız üzərində qalan imtiyaz” deyil, real maliyyə öhdəliyinə çevrildi:
"Əvvəllər işçi əlavə məzuniyyət hüququna malik olsa da, onu istifadə etmədiyi halda xitam zamanı kompensasiya ala bilmirdi. İndi isə istifadə edilməmiş əlavə məzuniyyət günləri də əsas məzuniyyət kimi hesablanaraq ödənilməlidir.
Bu yanaşma işçilər arasında süni fərqləndirməni aradan qaldırır və sosial hüququn iqtisadi təminatını gücləndirir. Ən böyük təsir uzunmüddətli əmək stajına malik şəxslərə, ağır və zərərli şəraitdə çalışanlara, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən mütəxəssislərə və əlavə sosial təminat hüququ olan qadın işçilərə şamil olunur.
Bu kateqoriyalarda əlavə məzuniyyət günlərinin sayı az olmadığından, xitam zamanı ödəniləcək kompensasiya məbləği bəzi hallarda əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. İşəgötürənlər üçün əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yekun hesablaşma məbləği artacaq.
Xüsusilə, kollektiv ixtisar hallarında, uzunmüddətli əmək münasibətlərində və çoxsaylı əlavə məzuniyyət hüququ olan işçilərdə maliyyə yükü əvvəlki dövrlə müqayisədə yüksək ola bilər. HR və mühasibat sistemləri əlavə məzuniyyət kompensasiyasını hesablamaq üçün yenilənməlidir.
Daxili qaydalar və proqram təminatı uyğunlaşdırılmadığı halda səhv hesablamalar və hüquqi mübahisələr yarana bilər. Xüsusilə, Qərarın tətbiq tarixindən əvvəl formalaşmış əmək münasibətləri və davam edən məhkəmə işləri üzrə keçid məsələləri praktik müzakirə predmeti ola bilər.
Qərarın retrospektiv tətbiqi ilə bağlı yanaşma məhkəmə təcrübəsində ayrıca formalaşacaq. Qərarın qüvvəyə minməsindən sonra kompensasiyanın düzgün hesablanmaması hallarında məhkəmə mübahisələrinin artması ehtimalı yüksəkdir.
Sözügedən Qərar yalnız bir maddənin tətbiqinin dayandırılması deyil. Konstitusiya Məhkəməsi sosial hüquqlara formal deyil, məzmun baxımından yanaşma tətbiq etdi.
Bu Qərar gələcəkdə əmək hüquqları ilə bağlı digər məhdudlaşdırıcı müddəaların da konstitusionluğunun yenidən qiymətləndirilməsi üçün hüquqi əsas formalaşdıra bilər.
Konstitusiya Məhkəməsinin bu Qərarı işçi hüquqlarının müdafiəsi baxımından prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Əlavə məzuniyyətə görə kompensasiya mexanizminin tətbiqi qazanılmış hüquqların real təminatını gücləndirir və sosial ədalət prinsipinə uyğun yanaşmanı formalaşdırır".
Müsahib əlavə edib ki, bu qərar işəgötürənlər üçün əlavə maliyyə və inzibati məsuliyyət yaradır. Belə ki, əmək münasibətlərində balans dəyişir: qazanılmış hüquqların iqtisadi dəyəri artıq xitam anında da nəzərə alınmalıdır:
" Qərarın əsas sınağı praktik tətbiq mərhələsində olacaq və o, əmək hüquqlarının real iqtisadi təminat mexanizmi olduğunu göstərir. Artıq qazanılmış sosial hüququn maliyyə ekvivalenti hüquqi mübahisə mövzusu deyil, icra edilməli öhdəlikdir".
Fatimə Məmmədova
12:26 03.03.2026
Oxunuş sayı: 619
