SSRİ cəhənnəmə getdi: yaşasın TURAN
SSRİ-nin yararsızlığı, XX əsrdə qurulmuş bu nəhəng imperiya modelinin çoxsaylı struktur problemlərindən qaynaqlanırdı. İqtisadi baxımdan, mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma sistemi səmərəsizlik və resursların yanlış bölüşdürülməsi ilə xarakterizə olunurdu – bu, kənd təsərrüfatı böhranlarına, sənaye geriliyinə və xroniki mal qıtlığına səbəb olurdu. 1980-ci illərdə iqtisadi durğunluq (stagnasiya) pik həddə çatmışdı, nəticədə 1991-ci ildə tam çöküş baş verdi. Siyasi cəhətdən SSRİ totalitar rejim idi: partiya elitası hakimiyyəti monopoliyalaşdırmışdı, azadlıqlar məhdudlaşdırılmışdı, dissidentlər repressiyalara məruz qalırdı. Milli xalqlar assimilyasiya siyasəti ilə üzləşirdilər – rus dili dominantlaşdırılır, yerli mədəniyyətlər sıxışdırılırdı, bu da etnik münaqişələrə yol açırdı. Məsələn, Orta Asiya və Qafqaz regionlarında milli repressiyalar, sürgünlər və kütləvi qətllər (Stalin dövründə) xalqların inkişafını ləngidirdi. Sosial baxımdan, "xalqlar dostluğu" şüarı altında gizlənən bu sistem əslində rus mərkəzli hegemonluq idi və digər millətləri ikincil statusa salırdı. Nəticədə, SSRİ-nin dağılması qaçılmaz oldu – bu, yararsız bir qurumun sonu idi, çünki o, xalqların öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu boğurdu və qlobal rəqabətdə geri qalırdı.
Bu yararsız qurumu dəstəkləyən manqurtlar – milli şüurunu itirmiş, öz köklərindən uzaqlaşmış şəxslər – tənqidə layiqdirlər, çünki onlar keçmiş imperiya nostaljisi ilə müstəqillik qazanan xalqların inkişafını sabotaj edirlər. Manqurt termini, Çingiz Aytmatovun əsərindəki kimi, beyinləri yuyulmuş, öz mədəniyyətini unudan insanları təsvir edir. Bu gün belə manqurtlar SSRİ dövrünü "qızıl çağ" kimi idealizə edərək müstəqil dövlətləri yenidən keçmiş hegemonun təsirinə qaytarmağa çalışırlar. Onlar təbliğat vasitəsilə "keçmişdə sabitlik var idi" deyərək real repressiyaları, iqtisadi çöküşü və mədəni assimilyasiyanı unudur və ya gizlədirlər. Bu, sadəcə cahillik deyil, xəyanətdir – çünki manqurtlar öz xalqlarının gələcəyini imperiya qalıqlarına qurban verirlər. Onların mövqeyi müstəqillik mübarizəsini dəyərsizləşdirir və regional konfliktləri qızışdırır, məsələn, keçmiş SSRİ ölkələrində separatizm və ya xarici müdaxilələrə bəhanə yaradır. Nəticədə, manqurtizm milli inkişafın qarşısında maneədir, çünki o, xalqları keçmişin köləliyinə qaytarmaq istəyir və müasir alternativləri görməzlikdən gəlir.
SSRİ-nin dağılmasından sonra yaranan boşluğu doldurmaq üçün deyil, türk xalqlarının ortaq mədəni, tarixi və iqtisadi bağlarını gücləndirmək zərurəti ilə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) quruldu. Bu təşkilatın yaranması SSRİ kimi məcburi və hegemonluq əsaslı modellərin əvəzi deyil, əksinə, türk dünyasının könüllü inteqrasiyası üçün strateji zərurət idi – çünki müstəqillik dövründə türk dövlətləri qlobal çağırışlara qarşı birlikdə dayanmaq, iqtisadi potensialı artırmaq və mədəni irsi qorumaq ehtiyacı duyurdular. TDT, türk xalqlarının öz müqəddəratını təyinetmə hüququna hörmət edərək qarşılıqlı fayda əsasında qurulmuşdur və bu, SSRİ-nin assimilyasiya siyasətindən köklü fərqlidir. Təşkilatın yaranması II Dünya müharibəsindən sonra başlayan pantürkizm hərəkatlarının məntiqi davamı idi, lakin müasir geosiyasi şəraitdə – Rusiya, Çin və Qərbin təsirləri arasında – türk dövlətlərinin balanslaşdırılmış mövqeyini təmin etmək üçün zəruri addım oldu. Bu gün TDT ümumi əhalisi 160 milyondan çox olan, GDP-si 2 trilyon dollara yaxınlaşan və ərazi baxımından Avrasiyanın əhəmiyyətli hissəsini əhatə edən bir qüvvəyə çevrilmişdir ki, bu da onun zərurətini və əhəmiyyətini göstərir.
TDT-nin üzvləri Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistandır; müşahidəçilər isə Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikasıdır. Təşkilatın fəaliyyət istiqamətləri çoxşaxəlidir və son illərdə xüsusilə genişlənmişdir: iqtisadi əməkdaşlıq (ticarət dövriyyəsinin artırılması, investisiya fondları, yaşıl iqtisadiyyat), nəqliyyat və enerji layihələri (Orta Dəhliz kimi marşrutlar, Trans-Xəzər qaz kəməri), hərbi və təhlükəsizlik sahəsi (birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı), mədəni və təhsil proqramları (TURKSOY, Türk Akademiyası vasitəsilə dil və irsin qorunması, gənclər mübadiləsi), elmi və texnoloji inkişaf (kosmik texnologiyalar, rəqəmsal inteqrasiya, AI layihələri), ətraf mühit və ekologiya (nazirlər toplantıları, regional sammitlər), turizm və media (qlobal forumlar, Turkic Week kimi tədbirlər). Bu istiqamətlər türk dövlətlərinin qlobal rəqabətdə mövqeyini gücləndirir və keçmiş imperiya modellərindən fərqli olaraq bərabərlik prinsipinə əsaslanır.
Son inkişaflara nəzər salsaq, TDT-nin yaranmasının zərurəti daha aydın görünür. 2025-ci ilin yanvar–sentyabrında TDT ölkələrinin ümumi GDP-si 1.79 trilyon dollara çatmış, qlobal GDP-nin 2%-ni təşkil etmiş və iqtisadi artım qlobal orta göstəricidən yüksək olmuşdur – Qırğızıstan 10%, Özbəkistan 7.2%, Macarıstan 6.5% kimi göstəricilərlə liderlik etmişdir. 2025-ci ilin oktyabrında Qəbələdə keçirilən 12-ci Zirvədə "Regional Sülh və Təhlükəsizlik" mövzusu müzakirə olunmuş, Azərbaycan sədrliyi qəbul edilmişdir; növbəti Zirvə 2026-cı ildə Türkiyədə, qeyri-rəsmi sammit isə Qazaxıstanda planlaşdırılır. 2025–2026 Fəaliyyət Planı texnoloji inteqrasiyanı vurğulayır, məsələn, rəqəmsal transformasiya və "TDT+" formatı ilə xarici tərəfdaşlıqlar genişləndirilir. Digər tədbirlər arasında 2025-ci ilin iyulunda insan resurslarının inkişafı üzrə görüş, 2026-cı ilin yanvarında Vyanada Turkic Week, fevral ayında təlim forumları və Dünya Nomad Oyunları yer alır. Bu nailiyyətlər TDT-nin yaranmasının sadəcə boşluğu doldurmaq deyil, türk birliyinin strateji zərurəti olduğunu göstərir – o, türk dünyasını qlobal güc mərkəzinə çevirir və gələcəkdə daha da genişlənəcək.
11:53 09.02.2026
Oxunuş sayı: 576
