“Hazır olun”: Azərbaycan üzərindən verilən səssiz xəbərdarlıq

Azərbaycan bayrağı fonunda cəmi iki söz – “Be prepared” (“Hazır olun”). İlk baxışdan lakonik, hətta adi görünən bu paylaşım əslində təsadüfi status kateqoriyasına aid deyil. Çünki bu sözləri yazan şəxs sıradan sosial şəbəkə istifadəçisi yox, ABŞ-da təhlükəsizlik və geosiyasi planlama dairələrində diqqətlə izlənilən analitik fiqurdur.

Lyuk Koffi Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən nüfuzlu beyin mərkəzləri ilə bağlılığı, NATO, Avrasiya və transatlantik təhlükəsizlik mövzularında uzun illər apardığı araşdırmalarla tanınır. O, emosional populist ritorikadan uzaq, daha çox hesablanmış, ölçülüb-biçilmiş mesajlar verən analitiklər sırasına daxildir. Məhz buna görə də onun ictimai platformada yazdığı hər söz, xüsusilə də simvolik yüklü paylaşımlar, Vaşinqtondakı real düşüncə axınlarının dolayı ifadəsi kimi oxunur.

Burada əsas sual yaranır: bu paylaşım təsadüfi ola bilərmi? Analitik düşüncə ilə yanaşsaq, cavab mənfidir. Təhlükəsizlik strateqləri təsadüfi simvol seçmirlər. Azərbaycan bayrağının seçilməsi, mesajın konkret ölkə ilə assosiasiya olunması deməkdir. Üstəlik, “Hazır olun” kimi açıq, amma izahsız çağırış, adi xəbər paylaşımı yox, proseslərin sürətləndiyinə dair xəbərdarlıq siqnalı xarakteri daşıyır.

Belə fiqurlar açıq şəkildə nə baş verəcəyini demirlər. Onlar xəbər vermir, hazırlayırlar. Ona görə də bu paylaşımı nə emosional reaksiya, nə də şəxsi fikir kimi oxumaq olar. Bu, daha çox müəyyən auditoriyalara – ilk növbədə siyasi və təhlükəsizlik çevrələrinə – ünvanlanmış simvolik və düşünülmüş mesajdır. Və məhz bu səbəbdən, Azərbaycan bayrağı fonunda səslənən bu iki sözün təsadüf olması ehtimalı demək olar ki, yoxdur.

Lyuk Koffinin əvvəlki paylaşımlarında və məqalələrində bir neçə təkrarlanan xətt açıq görünür:

O, dəfələrlə vurğulayıb ki, ABŞ region siyasətində Azərbaycanı “kənar dəyişən” kimi yox, “əsas sütun” kimi görməlidir. Bu fikri o, bəzən açıq məqalə ilə, bəzən isə qısa, lakonik paylaşımlarla çatdırıb. Xüsusilə NATO, Rusiya və İran kontekstində Azərbaycanı “sabitləşdirici element” kimi təqdim edib.

Koffi bir neçə dəfə açıq şəkildə yazıb ki, Cənubi Qafqazda baş verən hər ciddi dəyişiklik Bakını avtomatik oyuna daxil edir. Bu paylaşımlarda o, konkret hadisə adlandırmır, amma “hazırlıq”, “strateji ayıqlıq”, “vaxtında qərar vermək” kimi ifadələrdən istifadə edir. Yəni bugünkü “Be prepared” ifadəsi onun leksikonunda yeni deyil.

O, daha əvvəl də İranla bağlı yazılarında belə bir xətti saxlayıb: İranda daxili gərginlik artdıqca, region ölkələrinin – xüsusilə Azərbaycanın – rolu artacaq. Bu zaman o, heç vaxt “İran dağılacaq” və ya “sərhədlər dəyişəcək” kimi sözlər işlətmir. Amma həmişə “ikinci və üçüncü dərəcəli təsirlər”dən danışır. Bu, tipik strateji analitik dilidir.

Koffinin başqa bir sabit mövzusu Orta Dəhliz və İpək yoludur. O, dəfələrlə yazıb ki, bu marşrut sadəcə iqtisadi layihə deyil, geosiyasi sığortadır. Belə mətnlərdə Azərbaycan daim “hazır olmalı olan ölkə” kimi təqdim olunur – yəni yük artacaq, diqqət artacaq, risk də artacaq.

Lyuk Koffi ABŞ siyasətində partiya funksioneri deyil. O, seçki kampaniyalarında görünmür, Demokrat–Respublikaçı polemikasında tərəf olmur. Amma Vaşinqtonda real güc çox vaxt məhz belə fiqurlardadır: beyin mərkəzlərində oturub siyasi xətt formalaşdıranlar. Koffi də bu kateqoriyaya daxildir.

Bu yanaşma klassik Respublikaçı strateji düşüncədir.

Lyuk Koffinin mətnlərinə və paylaşımlarına baxanda bir xətt açıq görünür: o, insan haqları ritorikasından çox az istifadə edir, demokratiya ixracı dili ilə danışmır, “dəyərlər”dən yox, xəritələrdən, marşrutlardan, təhlükəsizlikdən danışır. Bu isə Demokrat məktəbinin tipik dili deyil.

Azərbaycan bayrağı fonunda cəmi iki söz yazıldı: “Be prepared” – “Hazır olun”. Bu iki sözün sarsıdıcı tərəfi ondadır ki, o, nə izah verir, nə də hədəfi açıq göstərir. Amma məhz buna görə təhlükəlidir. Çünki böyük siyasətdə açıq deyilən sözlərdən çox, işarə ilə deyilənlər prosesləri hərəkətə gətirir. Xüsusilə də bu sözlər Vaşinqtonun beyin mərkəzlərinə yaxın, təhlükəsizlik və geosiyasi planlamada adı çəkilən bir fiqur tərəfindən səsləndirilirsə.

Bu çağırışın təsadüf olduğunu düşünmək sadəlövhlük olar. Daha da sadəlövhlük odur ki, bunu adi sosial şəbəkə paylaşımı kimi oxuyaq. Böyük güclər heç vaxt “hazır olun” deyəndə konkret hadisəni adlandırmırlar. Onlar hadisəni yox, məkanı və zamanı göstərirlər. Bu dəfə göstərilən məkan açıqdır: Azərbaycan.

Məsələ ondadır ki, Azərbaycan bu gün sadəcə bir dövlət deyil. O, kəsişən maraqların üzərində qurulmuş coğrafi düyündür. Şimaldan Rusiya, cənubdan İran, qərbdən Türkiyə, şərqdən Orta Asiya – bütün bu xətlər bir nöqtədə birləşir. O nöqtənin adı Azərbaycandır. Ona görə də regionda hər hansı təlatüm, silkələnmə, dəyişiklik baş verəndə, bu, ya birbaşa, ya da dolayı yolla Bakının qapısına dayanır.

Bu çağırışın zamanlaması xüsusilə diqqət çəkir. İran daxilində genişlənən etirazlar, xüsusən Cənubi Azərbaycan bölgəsində artan sosial gərginlik fonunda bu mesaj artıq neytral görünmür. Burada bir incə məqam var: bu mesaj nə İranın parçalanmasını elan edir, nə də hansısa birləşmə ideyasını dilə gətirir. Amma o, açıq şəkildə deyir ki, İranda baş verənlər regional çərçivəni aşa bilər. Və bu zaman ən həssas, ən hazırlıqlı, ən diqqətli olması gərəkən ölkə Azərbaycandır.

Bəziləri bu çağırışı emosional müstəvidə oxumağa çalışır: guya bu, Cənubi Azərbaycanın birləşməsinə işarədir. Bu, yanlış oxunuşdur. ABŞ kimi aktorlar emosiyalarla yox, risk xəritələri ilə işləyir. Burada əsas mesaj birləşmə yox, idarə olunmayan proseslərin qarşısını almaq üçün hazırlıqdır. Çünki İran daxilində baş verən hər hansı nəzarətdən çıxmış proses ilk növbədə sərhədyanı ölkələrə sıçrayır. Qaçqın axını, etnik manipulyasiya, informasiya müharibəsi, kəşfiyyat oyunları – bütün bunlar kağız üzərində yazılan ssenarilər deyil, regionun acı təcrübəsidir.

Azərbaycanın bu çağırışda seçilməsi təsadüfi deyil. Çünki Azərbaycan təkcə sərhəddə yerləşmir, həm də alternativ yolların açarıdır. İpək yolunun müasir versiyası – Orta Dəhliz – artıq xəritə üzərində deyil, real iqtisadi arteriyadır. Bu arteriya İranı kənarlaşdıran yeganə sabit marşrutdur. Məhz buna görə Azərbaycan təkcə tranzit ölkə yox, strateji ehtiyat planıdır. Böyük güclər üçün ehtiyat planlar isə yalnız sabit ölkələr üzərində qurulur.

“Hazır olun” çağırışı eyni zamanda Bakıya yönəlmiş incə bir mesajdır: balans siyasəti hələ işləyir, amma sonsuz deyil. Regionda proseslər sürətlənəndə neytral qalmaq getdikcə çətinləşir. Bu, açıq təzyiq deyil, amma açıq xəbərdarlıqdır. Vaşinqton demək istəyir ki, Azərbaycan bu proseslərdə ya passiv müşahidəçi qalacaq, ya da aktiv oyunçuya çevriləcək. Hər iki variantın qiyməti var.

Burada başqa bir mühüm məqam da var. Bu mesaj yalnız Bakıya yox, eyni zamanda Tehrana ünvanlanmış dolayı siqnaldır. Azərbaycan bayrağı ilə “hazır olun” demək, əslində, İran hakimiyyətinə belə oxunur: regiondakı hərəkətlərin artıq diqqətlə izlənir və alternativ ssenarilər masadadır. Bu, psixoloji təsirdir. Böyük siyasətdə bəzən bir cümlə on tankdan daha təsirli olur.

Ən dərin oxunuş isə budur: dünya yeni bir mərhələyə keçir və bu mərhələdə hüquqdan çox güc, niyyətdən çox hazırlıq önə çıxır. Kim hazırdırsa, prosesləri idarə edir. Kim hazır deyilsə, proseslərin içində sürüklənir. Azərbaycan bu gün nadir ölkələrdəndir ki, həm sabitdir, həm də çevikdir. Bu isə, onu böyük planlarda əvəzsiz edir.

“Hazır olun” çağırışı panika yaratmaq üçün deyil. Bu çağırış romantik ümidlər üçün də deyil. Bu çağırış reallıq üçündür. Çünki qarşıdakı dövr sakit dövr olmayacaq. Regionda daşlar yerindən tərpənir. Belə məqamda Azərbaycan üçün ən böyük təhlükə hadisələr deyil, hadisələrə hazır olmamaqdır.

Və bəlkə də bu iki sözün ən dürüst tərcüməsi budur: Azərbaycan, səhnə qurulur. Tamaşaçı olma.

 “Hazır olun” ifadəsi burada informasiyanın yox, məsuliyyətin ötürülməsi funksiyasını daşıyır. Bu, “nəsə baş verəcək” deməkdən çox, “artıq baş verənləri düzgün oxuyun” deməkdir. Mesajın dərin qatında panika yox, ayıqlıq var; qorxu yox, hesablanmış soyuqluq var.

Əsas mesajlardan biri odur ki, region sabitlik mərhələsindən keçid mərhələsinə daxil olub. Keçid mərhələləri isə ən təhlükəli dövrlərdir, çünki bu dövrlərdə qaydalar köhnədir, amma reallıq artıq yenidir. Bu çağırış Azərbaycan üçün “müharibəyə hazırlaşın” deyil, “sabitliyin artıq avtomatik olmadığını qəbul edin” deməkdir. Yəni sabitlik indi qorunmalı dəyərə çevrilib, verilmiş vəziyyət deyil.

Digər mühüm mesaj ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq periferiyada deyil. Əgər bir ölkəyə “hazır olun” deyirlərsə, deməli, onun üzərinə rol qoyublar. Rol olmayan yerə xəbərdarlıq göndərilmir. Bu çağırış açıq şəkildə bildirir ki, Azərbaycan proseslərin kənarında müşahidəçi yox, nəticələrə təsir edə bilən aktor kimi görülür. Bu isə eyni anda həm üstünlükdür, həm də risk. Çünki təsir gücü artdıqca məsuliyyət də artır.

Mesajın başqa bir dərin qatında İran faktoru dayanır. Amma burada əsas mesaj İranın dağılması, parçalanması və ya sərhədlərin dəyişməsi ilə bağlı deyil. Əsas mesaj budur ki, İran daxilində baş verən proseslər regional çərçivəni aşmağa başlayıb. Bu aşma nəzarətsiz olarsa, ilk təsir dalğası Azərbaycan üzərindən keçəcək. “Hazır olun” demək, bu dalğanın qarşısında sipər rolunu oynaya biləcək ölkənin ayıq qalmalı olduğunu xatırlatmaqdır.

Bu xəbərdarlıq eyni zamanda daxili sabitliyə yönəlmiş səssiz mesajdır. Çünki müasir geopolitikada təlatümlər artıq tankla yox, informasiyayla, sosial psixologiya ilə, iqtisadi gərginliklə ötürülür. Xarici risklər daxildə zəif nöqtə axtarır. Bu baxımdan çağırış təkcə dövlət aparatına yox, bütövlükdə cəmiyyətə ünvanlanmış kimi də oxuna bilər: parçalanmayın, emosiyaya uymayın, daxili tarazlığı qoruyun.

Mesajın ən strateji tərəflərindən biri İpək yolu və Orta Dəhliz kontekstində ortaya çıxır. Burada açıq deyilməsə də, dolayı olaraq bildirilir ki, alternativ marşrutların dəyəri sürətlə artır. İran riskli olduqca, Azərbaycan daha da ön plana çıxır. Ön plana çıxmaq isə yalnız iqtisadi qazanc deyil, daha çox diqqət, daha çox təzyiq və daha çox gözlənti deməkdir. “Hazır olun” çağırışı bu yükə psixoloji və institusional hazırlıq tələb edir.

Mesajın dərin qatında Rusiya faktoru da var, amma bu da açıq qarşıdurma dili ilə yox, balans dili ilə ifadə olunur. Burada deyilən budur: yeni mərhələdə açıq toqquşmalar yox, tarazlayıcı aktorlar önə çıxacaq. Azərbaycan bu rola uyğundur və məhz buna görə diqqət mərkəzindədir. Bu da xəbərdarlığın başqa bir üzüdür: tarazlığı qorumaq indi daha çətin olacaq.

Ən əsas mesaj isə bəlkə də budur: dünya sürətlə dəyişir və bu dəyişikliklər əvvəlcə sözlə, işarə ilə, simvolla başlayır. “Hazır olun” bu simvollardan biridir. Bu, konkret tarix vermir, amma vaxtın daraldığını hiss etdirir. Bu, konkret hadisə demir, amma hadisələrin labüd olduğunu sezdirir.

Nəticə etibarilə bu xəbərdarlıq nə sensasiya, nə də gizli planın ifşasıdır. Bu, böyük güclərin dəyişən dünya qarşısında özlərinə və tərəfdaşlarına verdiyi sakit, amma sərt xatırlatmadır: artıq köhnə rahatlıq dövrü bitir. Azərbaycan üçün əsas mesaj da məhz budur. Hazır olmaq – silaha sarılmaq yox, ağlı işə salmaqdır.