İran hara gedir?

İranın bugünkü vəziyyətini anlamaq üçün onu “inqilabçı dövlət” kimi yox, “post-inqilab yorğunluğu yaşayan dövlət” kimi oxumaq lazımdır. Çünki İran artıq öz ideoloji enerjisini istehsal etmir; o enerjini sadəcə təkrar edir. Siyasi sistemin dili ilə müasir cəmiyyətin dili toqquşur. Bu uyğunsuzluq yalnız siyasi gərginlik yaratmır, həm də dövlətin öz içində bir “gizli iflas” mexanizmini işə salır: rejim qalır, amma dövlət idarəetməsi tədricən funksional olmaqdan çıxır.

Ən mühüm məsələ budur: İranı indiki mərhələdə silkələyən təkcə etirazlar deyil. Etirazlar görünən səthdir. Dərinlikdə isə, bir “sistemin legitimliyi iflas edir”. Dövlətin hər qərarı daha çox resurs tələb edir, amma daha az nəticə verir. Məsələn, əvvəllər ideoloji çağırışla kütlə səfərbər etmək mümkün idisə, indi eyni səfərbərlik üçün ya maddi motivasiya, ya da sərt repressiya lazımdır. Bu isə, sistemin “dəyər istehsal edən” mərhələdən “nəzarət xərci artan” mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bu mərhələdə üç əsas ssenari görünür: mövcud teokratik rejimin davamı, konstitusiyalı monarxiya, respublika. Bu üç ssenari arasında real siyasətin mexanizmi isə, çox vaxt dördüncü bir variant yaradır: idarə olunan transformasiya. Yəni rejim rəsmi olaraq dəyişməsə də, faktiki idarəetmə modeli dəyişir. İran bu modelə artıq yaxınlaşıb.

Mövcud teokratik rejimin davamı ssenarisi zahirən ən real görünür, çünki dövlətin əlində hələ də güc alətləri var: SEPAH, Bəsic, məhkəmə sistemi, informasiya nəzarəti. Yaxud, SEPAH bir iqtisadi və hərbi güc mərkəzi kimi öz mənafeyini təmin edən teokratik rejimi müdafiə edir. Ancaq burada əsas problem gücün mövcudluğu deyil, gücün “səmərəliliyidir”. İdeoloji sistemlər repressiya ilə yaşaya bilər, amma repressiya ilə “gələcək” qura bilməz. İranın bu günkü böhranı təkcə siyasi deyil; iqtisadi, demoqrafik, mədəni və psixoloji böhrandır. Və bu böhranların hər biri bir-birini gücləndirir.

Monarxiya ideyası isə, daha çox “nostalji layihə” təsiri bağışlayır. Bu ideyanın cazibəsi bir növ “çox sadə həll” illüziyası yaradır: guya monarxiya qayıtsa, İran modernləşəcək, Qərblə barışacaq və sabitlik gələcək. Halbuki, İranın problemi bir şəxsin və ya bir simvolun dəyişməsi deyil; İranın problemi dövlətin quruluşunun cəmiyyətin müxtəlifliyi ilə uzlaşmamasıdır. Monarxiya, xüsusilə Pəhləvi yaddaşı, İranın qeyri-fars xalqları üçün mərkəzləşmə və assimilyasiya deməkdir. Bu səbəbdən belə model “birləşdirici” yox, parçalanmanı sürətləndirən faktordur. Bu ssenari nə ABŞ üçün məqbuldur, nə də İranın hələki öz əlində saxlayan SEPAH üçün. Bu baxımdan, SEPAH bə ABŞ-nin maraqları uzlaşır. Vahid İran qorunub saxlanılır və o, ABŞ və SEPAH əməkdaşlığı çərçivəsində birgə sömürülür. Hakimiyyətin və siyasi quruluşun hansı formada qalması önəmli deyil. Əsas İranın bütünlüyüdür. 

Respublika ssenarisi daha real görünür, çünki İranın gənc nəsli artıq dini hakimiyyətin “müqəddəs siyasi mandatını” qəbul etmir. Amma respublika da avtomatik demokratiya demək deyil. İranın respublika ssenarisi iki istiqamətə gedə bilər: mərkəzçi sekulyar respublika və ya çoxtərkibli (federativ) respublika. Əgər birinci variant seçilərsə, yəni teokratiya gedib onun yerinə fars mərkəzçi, sərt milli respublika gələrsə, o zaman ölkənin etnik və regional gərginlikləri daha da kəskinləşə bilər. İkinci variant isə, daha inklüziv görünür, amma onu qurmaq üçün siyasi elita daxilində razılaşma və institusional hazırlıq lazımdır. İranın problemi isə, məhz budur: razılaşma yoxdur.

Burada “federasiya” mövzusu xüsusi diqqət tələb edir. İranın federativləşməsi ideyası bu gün həm daxildə, həm də xaricdə fərqli reaksiyalar doğurur. Daxildə mərkəzçi elita bunu “dövlətin parçalanması” kimi görür. Xaricdə isə, bəziləri bunu “stabil demokratiyaya keçid” kimi təqdim etməyə çalışır. Amma reallıq daha mürəkkəbdir. Federasiya İran üçün nə xilas yoludur, nə də mütləq parçalanma. Federasiya sadəcə bir sualdır: İran müxtəlifliyini siyasi strukturda necə idarə edəcək? Əgər idarə etməsə, müxtəliflik özünü küçədə və sərhədlərdə idarə edəcək.

Bu məqamda “İranı birləşdirən lider varmı?” sualı önə çıxır. Çünki keçid dövrlərində lider faktoru kritik olur. İranın problemi budur ki, nə rejim daxilində, nə də rejim xaricində “bütün tərəflərin qəbul edəcəyi” bir lider görünmür. Ali dini liderin simvolik gücü var, amma sosial bazası zəifləyib. Müxalifət isə, parçalıdır, ideoloji baxımdan bölünüb, diasporla daxili cəmiyyət arasında psixoloji məsafə var. Bu isə, İranı “liderli keçid” yox, “prosesli keçid” ssenarisinə yaxınlaşdırır: yəni dəyişiklik liderin iradəsi ilə yox, böhranların məcburi təzyiqi ilə baş verəcək.

İranın gələcəyi ilə bağlı ən təhlükəli yanlış təsəvvür budur: guya sistem ya bir gündə dağılacaq, ya da heç vaxt dəyişməyəcək. Tarix belə işləmir. İranın içində gedən proses daha çox “sürüşmə”dir. Sistem öz-özünə dağılmır, sistem içəridən boşalır. Bu boşalma bir gün elə həddə çatır ki, kiçik bir qığılcım böyük bir siyasi hadisəyə çevrilir. Və indi əsas sual budur: bu qığılcım nə olacaq?

İranın gələcəyini müzakirə edəndə hamı “xalq nə edəcək?” sualına fokuslanır. Halbuki İran kimi sistemlərdə dönüş nöqtəsi çox vaxt küçədə deyil, kabinetlərdə baş verir. Küçə təzyiq yaradır, amma qərar verən elita olur. Bu elitaya isə bir ad hakimdir: SEPAH. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) bu gün İranın sadəcə təhlükəsizlik sütunu deyil; o, iqtisadiyyatın böyük hissəsini idarə edən, siyasi qərarların arxasında duran, xarici siyasətdə öz “doktrinası” olan bir strukturdur. Əgər bir ölkədə “dövlət içində dövlət” ifadəsi real məna kəsb edirsə, bu, İran üçün doğrudur.

Amma Sepahın gücü onu avtomatik olaraq monolit etmir. Əksinə, güc artdıqca parçalanma riski də artır. Çünki Sepah artıq bir hərbi təşkilat deyil, müxtəlif maraqların toqquşduğu bir “korporativ imperiya”dır. Və korporativ imperiyalarda əsas qarşıdurma ideoloji deyil, resurs və gələcək qorxusu üzərində qurulur.

Sepahın daxildən parçalanması mümkündürmü? Bəli. Hətta müəyyən mənada bu proses artıq başlayıb. Sadəcə hələ “qırılma” səviyyəsinə çatmayıb. Parçalanma üç xətt üzrə gedə bilər:

Birinci xətt “ideoloji sərt qanad”la “praqmatik texnokrat qanad” arasındadır. Sərt qanad rejimin teokratik kimliyini qorumağı varlıq məsələsi sayır. Praqmatik qanad isə düşünür ki, sistem dəyişməsə, dövlət çökməyə başlayacaq və bu çöküş Sepahın özünü də yandıracaq. Onlar “rejimi qorumaq üçün rejimi dəyişmək” məntiqinə daha yaxındır.

İkinci xətt “köhnə nəsil komandirlər”lə “yeni nəsil idarəçilər” arasındadır. Köhnələr inqilabın legitimlik mifləri ilə yaşayır. Yenilər isə iqtisadiyyatın, texnologiyanın və beynəlxalq sistemin reallıqları ilə üz-üzədir. Bu, təkcə düşüncə fərqi deyil; bu, gələcək strategiyası fərqidir.

Üçüncü xətt isə “mərkəzçi təhlükəsizlik məntiqi” ilə “regional imperiya layihəsi” arasında ola bilər. Sepahın bir hissəsi regionda aktiv olmağı İranın müdafiə xətti sayır. Digər hissəsi isə bunun sanksiyaları dərinləşdirdiyini və daxili sabitliyi yediyini düşünür.

Bu parçalanma baş verərsə, İranın gələcəyində iki təhlükəli nəticə yarana bilər: ya Sepah daxilində “nəzarətli keçid” layihəsi ortaya çıxacaq, ya da elit daxili qarşıdurma açıq fazaya keçəcək. Hər iki halda, İranın “daxili güc balansı” dəyişəcək.

Burada ən kritik sual budur: SEPAH ABŞ ilə razılaşa bilərmi?

Bu sual çox vaxt emosional səviyyədə müzakirə olunur. Biri deyir “heç vaxt”, digəri deyir “mütləq”. Reallıq isə daha soyuqdur: Sepah ABŞ-la ideoloji barışmaz, amma taktiki razılaşa bilər. Tarixdə bunun nümunələri çoxdur. ABŞ da ideoloji düşmənlərlə razılaşmağı bacaran bir gücdür. Çünki dövlətlər üçün ideologiya çox vaxt alətdir, prioritet isə sabitlik və maraqdır.

Burada “razılaşma” deyəndə iki fərqli şey nəzərdə tutulur. Birincisi, klassik diplomatik razılaşmadır — sanksiyalar, nüvə proqramı, regional davranış. İkincisi isə daha dərin və daha gizli olan “rejim arxitekturası razılaşmasıdır” — yəni İranın idarəetmə modelində dəyişiklik. ABŞ ikinciyə daha ehtiyatla yanaşır. Çünki tam rejim dəyişikliyi İran kimi ölkədə domino effekti yarada bilər: parçalanma, vətəndaş qarşıdurması, regional müharibə. ABŞ üçün belə ssenari idarə olunmaz riskdir.

Bəs Pezeşkian kimi fiqurlar bu oyunda nə rol oynaya bilər? Burada çox incə bir məqam var: Pezeşkianı “Qərbin adamı” kimi təqdim etmək yanlış olar. Pezeşkian daha çox sistemin daxilində “yumşaq ventilyasiya” funksiyası daşıyan bir fiqurdur. Yəni rejim cəmiyyətdəki təzyiqi azaltmaq üçün belə simaları önə çıxarır. ABŞ isə, bu tip fiqurları birbaşa dəstəkləməz, amma dolayı yolla onların manevr imkanlarını artıracaq atmosfer yarada bilər: məsələn, sanksiya ritorikasında yumşalma, diplomatik dialoqun açılması, “moderasiya” dilinin legitimləşdirilməsi.

Lakin Pezeşkianın əsas problemi budur: o, “transformasiya lideri” deyil. O, ən yaxşı halda “gərginliyi idarə edən texnokrat” ola bilər. İranın dərin böhranı isə texnokratik deyil, struktur böhranıdır. Struktur böhranı texnokrat həll etmir; struktur böhran ya yeni siyasi müqavilə ilə, ya da parçalanma ilə həll olunur.

İranın postteokratik mərhələdə federativ ölkəyə çevrilməsi mümkündürmü? Bu, çox real bir ehtimaldır, amma avtomatik deyil. Federasiya üçün iki şərt lazımdır: mərkəz buna razı olsun və periferiyalar bunu sabitlik layihəsi kimi qəbul etsin. İranın bugünkü mərkəzçi elitası federasiyanı “ölüm” kimi görür. Periferiyalar isə federasiyanı “azadlıq” kimi görür. Bu iki baxışın ortaq məxrəcə gəlməsi üçün “yeni siyasi müqavilə” lazımdır. İranın ən böyük çatışmazlığı da budur: siyasi müqavilə yoxdur.

Əgər bu müqavilə yaranmasa, federasiya ehtimalı iki fərqli yolla gələ bilər: ya “yuxarıdan idarə olunan federalizm” (sistemin özünü qoruma mexanizmi kimi), ya da “aşağıdan qopma dalğası” (mərkəz zəiflədikcə regionların özünütəşkilinin artması). İkinci variant daha təhlükəlidir, çünki onu idarə etmək çətindir.

Bu hissənin ən ağır nəticəsi budur: İranın gələcəyi çox güman ki, bir nəfərin qərarı ilə yox, elita daxilindəki parçalanmaların və xarici təzyiqlərin yaratdığı məcburi proseslə formalaşacaq.

Və indi əsas sual belə səslənir: İranın transformasiyası “idarə olunan keçid” olacaq, yoxsa “nəzarətsiz qırılma”?

İranın gələcəyi haqqında danışanda bir həqiqəti unutmaq olmaz: bu ölkə “tək millətli dövlət” deyil. İran tarixi olaraq imperiya təcrübəsinin davamıdır və onun sərhədləri daxilində müxtəlif etnik, dil və regional kimliklər yaşayır. Teokratik rejim bu müxtəlifliyi iki üsulla idarə etdi: birincisi, mərkəzləşmiş zor aparatı ilə; ikincisi, şiə dini ideologiyasını “üst kimlik” kimi təqdim etməklə. İndi isə bu iki sütun eyni vaxtda aşınır: zor aparatı daha çox xərc tələb edir, ideologiya isə daha az inandırır. Bu nöqtədə İranın gələcək ssenariləri təkcə “rejim dəyişəcəkmi?” sualından ibarət deyil. Əsas sual budur: İran hansı formada qalacaq?

Burada “federasiya” və “parçalanma” sözləri tez-tez emosional reaksiyalar doğurur. Bir tərəf bunu xilas yolu kimi görür, digər tərəf isə fəlakət kimi. Halbuki siyasi reallıqda federasiya nə romantik azadlıq layihəsidir, nə də avtomatik dağılma. Federasiya sadəcə bir idarəetmə mexanizmidir: mərkəzin periferiyaya hansı səviyyədə səlahiyyət verməsi məsələsidir. İran kimi heterogen dövlətlərdə federativ mexanizmlər bəzən sabitlik yaradır, bəzən də zəif mərkəz şəraitində parçalanmanı sürətləndirir. Yəni federasiya “dərman” ola bilər, amma yanlış dozada “zəhər”ə çevrilə bilər.

İranın postteokratik mərhələdə federativ ölkəyə çevrilməsi ehtimalı, əslində, iki faktorla ölçülür: mərkəzin gücü və periferiyanın təşkilatlanma səviyyəsi. Əgər mərkəz nisbətən güclü qalsa və federasiyanı “dövləti qoruma aləti” kimi seçsə, bu, idarə olunan bir transformasiya ola bilər. Lakin mərkəz zəifləyərsə, federasiya “razılaşma modeli” yox, “faktiki parçalanmanın hüquqi maskası”na çevrilə bilər. İran üçün riskli məqam da məhz budur: federasiya ideyası indiki şəraitdə çox vaxt razılaşma yox, qarşıdurma dili ilə danışılır.

Parçalanma ehtimalı isə, yalnız etnik müxtəlifliklə izah edilə bilməz. Parçalanma üçün bir neçə şərt lazımdır: dövlətin təhlükəsizlik aparatının çökməsi, iqtisadi iflasın dərinləşməsi, regional aktorların müdaxiləsi və periferiyaların alternativ siyasi mərkəzlər qurması. İran hələ bu şərtlərin hamısına çatmayıb, amma bu istiqamətdə təhlükəli siqnallar var. Xüsusilə ölkənin sərhəd bölgələrində — bəlucların yaşadığı ərazilərdə, kürd bölgələrində, ərəb əhalinin olduğu Xuzistan xəttində — mərkəzlə periferiyanın gərginliyi hər böhran dalğasında daha da artır.

Bu mənzərədə İranın “birləşdirici lideri varmı?” sualı daha kəskin səslənir. İranı birləşdirən lider təkcə xarizmatik fiqur deyil; o, həm də siyasi müqavilənin simvolu olmalıdır. İndi isə, İranın siyasi sistemində belə bir simvol görünmür. Ali dini liderin simvolik gücü var, amma birləşdirici deyil; o, daha çox “rejim tərəfdarlarının simvolu”dur. Müxalifət liderləri isə, ya diasporun içində qalır, ya da daxildə güclü təşkilatlanma qura bilmir. Bu boşluq isə, keçid dövrlərində çox təhlükəlidir: lider boşluğu yarananda boşluğu ya hərbi-siyasi aparat doldurur, ya da küçə.

Bu mərhələdə Sepahın roluna yenidən qayıtmaq lazımdır. Sepah, postteokratik İranın “hakimiyyəti ələ alan gücü” kimi də görünə bilər, “rejimi xilas edən mexanizm” kimi də. Əgər Sepah rejimin dini qatını arxa plana çəkib daha dünyəvi, praqmatik, iqtisadi sabitlik yönlü bir xəttə keçərsə, bu, faktiki olaraq İranın “teokratiyadan təhlükəsizlik dövlətinə” transformasiyası demək olar. Belə bir modeldə formal olaraq teokratiya qalır, amma real qərarları təhlükəsizlik-texnokrat koalisiyası verir. Bu, İranın “daxildən yumşaq çevriliş” ssenarisidir. Bu ssenari bəzən “postteokratik” kimi görünür, amma mahiyyətcə “post-demokratik” risk daşıyır: yəni sistem dini avtoritarizmdən təhlükəsizlik avtoritarizminə keçir.

ABŞ bu mərhələdə nə edəcək? ABŞ-ın əsas prioriteti İranın “daxili kimliyi” deyil, onun “regional davranışı”dır. Vaşinqton üçün əsas məsələ İranın nüvə proqramı, regionda proksi şəbəkəsi və enerji təhlükəsizliyidir. Buna görə ABŞ İranın tam parçalanmasını istəməz. Çünki parçalanmış İran nəzarətsiz silahlanma, sərhəd münaqişələri və regional xaos deməkdir. ABŞ üçün optimal ssenari “dəyişən, amma sabit qalan İran”dır. Bu, çox paradoksal görünür, amma geopolitikanın dili belədir: dəyişiklik lazımdır, amma dəyişiklik idarə olunmalıdır.

Bu kontekstdə “ABŞ Sepahla razılaşa bilərmi?” sualının cavabı daha aydın olur. ABŞ Sepahla ideoloji anlaşma deyil, taktiki razılaşma apara bilər. Bu razılaşmanın əsas şərti İranın regional davranışının “idarə olunan” səviyyəyə düşməsidir. Yəni İranın Yaxın Şərqdə “çevik təzyiq gücü” qalır, amma “nəzarətsiz destabilizator” rolundan çıxır. ABŞ üçün bu, realistik məqsəddir.

Rusiya isə, İranın dəyişməsini istəmir, amma İranın zəifləməsindən də istifadə edir. Moskva üçün İran həm sanksiyalar altında olan tərəfdaş, həm də Qərbə qarşı geopolitik alətdir. İranın tam liberal respublikaya çevrilməsi Rusiyanın maraqlarına ziddir. Amma İranın tam çökməsi də Rusiyanın maraqlarına uyğun deyil, çünki bu, Cənubi Qafqaz və Xəzər bölgəsində yeni qeyri-müəyyənlik yaradacaq. Buna görə Rusiya İranın “kontrollu zəifləməsini” qəbul edə bilər: yəni İran Qərbə açılmır, amma daxildə yorulur və Moskvanın təsir imkanları artır.

Türkiyə isə, İranın gələcəyinə iki prizmadan baxır: təhlükəsizlik və geoiqtisadiyyat. Ankara üçün İranın parçalanması risklidir, çünki bu, kürd məsələsini region miqyasında daha mürəkkəb hala gətirə bilər. Digər tərəfdən, İranın iqtisadi və logistika baxımından açılması Türkiyə üçün yeni imkanlar yarada bilər. Türkiyə daha çox “sabit, ticarətə açıq, amma milli dövlət kimi qalan İran” ssenarisini üstün tutar. Bu, həm sərhəd təhlükəsizliyini qoruyur, həm də regional ticarət marşrutlarını genişləndirir.

Bütün bu geosiyasi xətlər içində Azərbaycan üçün ən həssas məsələ odur ki, İranın daxilində baş verən proseslər bir gün sərhədi keçib “regiona yayılma” potensialı daşıyır. İranın Azərbaycan türkləri məsələsi, yalnız mədəni və etnik məsələ deyil; o, strateji məsələdir. Postteokratik İran dövründə mərkəz zəifləsə, İran azərbaycanlılarının siyasi aktivliyi artacaq. Bu isə, Tehranın “mərkəzçi reflekslərini” sərtləşdirə də bilər, daxili razılaşma axtarışına da məcbur edə bilər.

Azərbaycan üçün optimal ssenari İranın parçalanması deyil. Çünki parçalanma bölgədə uzunmüddətli xaos və qeyri-müəyyənlik yaradar. Azərbaycanın marağı daha çox belə bir xəttə uyğundur: İran dəyişir, amma dağılmır; İran praqmatikləşir, amma sərhəd riskləri artırmır. Azərbaycan üçün əsas risk isə budur: İran daxilində böhran dərinləşdikcə, Tehran diqqəti daxili problemlərdən yayındırmaq üçün xarici gərginlik kartına əl ata bilər. Bu, tarixdə çox görülüb: daxili böhran yaşayan rejimlər xarici düşmən obrazı yaradır. İran üçün belə “düşmən obrazı” bəzən İsrail, bəzən ABŞ, bəzən də regiondakı yaxın qonşular olur.

Nəticə etibarilə İranın gələcəyi üç sözlə ifadə oluna bilər: keçid, qeyri-müəyyənlik, balans. Bu ölkə nə birdən demokratiyaya keçəcək, nə də birdən dağılacaq. Daha real olan uzun və mərhələli transformasiyadır. Bu transformasiyanın nəticəsi isə bir amildən asılıdır: İranın elitası cəmiyyətlə yeni siyasi müqavilə qura biləcəkmi? Əgər qura bilməsə, o zaman proses “idarə olunan dəyişiklik”dən çıxıb “nəzarətsiz qırılma”ya çevriləcək.

İranın taleyi yalnız Tehranda yazılmır. Bu taleyin bir hissəsi Vaşinqtonda, Moskvada, Ankarada, hətta regionun digər paytaxtlarında yazılır. Amma son sözü yenə də İranın içindəki ziddiyyətlər deyəcək. Çünki böyük dövlətlər bəzən hadisələri yönləndirir, amma tarix çox vaxt onları da öz axarına salır. İran artıq “köhnə İran” deyil. Onu ayaqda saxlayan sütunlar çatlayıb. İndi sual budur: bu çatlar yeni bir dövlətin təməlini qoyacaq, yoxsa eyni divarın altında hamını basdıracaq?