ABŞ aralıq seçkiləri: Tramp üçün siyasi sınaq, demokratlar üçün hakimiyyətə qayıdış imkanı

ABŞ-də bu gün keçiriləcək aralıq seçkilər təkcə Konqresdəki qüvvələr nisbətini müəyyənləşdirməyəcək. Bu seçkilər həm də prezident Donald Trampın siyasətinə ictimai münasibətin göstəricisi, respublikaçıların hakimiyyət imkanlarının sınağı və demokratların 2028-ci il prezident seçkilərinə hazırlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hazırkı proqnozlar demokratların Nümayəndələr Palatasında çoxluğu ələ keçirmək şansının yüksək olduğunu göstərir. Senatda isə mübarizə daha mürəkkəbdir və nəticə bir sıra ştatlarda keçiriləcək səsvermədən asılı olacaq.

ABŞ-də aralıq seçkilər prezident seçkilərindən iki il sonra keçirilir. Bu zaman seçicilər prezidentin fəaliyyətinə münasibətlərini ifadə etməklə yanaşı, hakimiyyətin digər qollarında siyasi tarazlığın dəyişməsinə də təsir göstərirlər. 2026-cı il seçkilərində Nümayəndələr Palatasının bütün 435 üzvü, Senatın isə 35 üzvü seçiləcək. Respublikaçılar hazırda Konqresin hər iki palatasında üstünlüyə malikdirlər. Demokratların əsas məqsədi bu üstünlüyü aradan qaldırmaq və Tramp administrasiyasının qərarlarına təsir imkanlarını genişləndirməkdir.

Demokratların əsas üstünlüyü nədir?

Aralıq seçkilərin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri prezidentin partiyasının adətən parlament seçkilərində mövqelərini itirməsidir. Bunun əsas səbəbi seçicilərin hakimiyyətin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün prezident seçkilərindən sonrakı dövrə malik olmasıdır. İqtisadi vəziyyət, qiymət artımları, sosial siyasət və xarici siyasətdəki mübahisəli qərarlar seçicilərin münasibətinə birbaşa təsir göstərir.

2026-cı ildə demokratların mövqelərini gücləndirən əsas amillərdən biri məhz Tramp administrasiyasının siyasətindən narazılıqdır. Son rəy sorğularında prezidentin fəaliyyətinə dəstəyin aşağı səviyyədə olması respublikaçı namizədlər üçün əlavə risk yaradır. Bununla belə, prezidentin reytinqinin aşağı olması avtomatik olaraq demokratların hər iki palatada qələbə qazanacağı anlamına gəlmir. Seçki dairələrinin xüsusiyyətləri, namizədlərin şəxsi nüfuzu və seçici fəallığı da nəticələrə ciddi təsir göstərə bilər.

İqtisadi vəziyyət seçkilərin taleyini müəyyən edə bilər

Seçki kampaniyasının əsas mövzularından biri amerikalıların gündəlik həyatına təsir edən iqtisadi problemlərdir. Yaşayış xərcləri, ərzaq və yanacaq qiymətləri, səhiyyə xidmətlərinin bahalılığı və mənzil məsələsi seçicilərin qərarına təsir göstərən başlıca amillər sırasındadır. Demokratlar bu məsələlərdən istifadə edərək Tramp administrasiyasını və respublikaçıları verdikləri vədləri yerinə yetirməməkdə ittiham edirlər.

Xüsusilə, tarif siyasəti ətrafında yaranan mübahisələr diqqət çəkir. Tramp administrasiyası idxal rüsumlarını Amerika istehsalını qorumaq və ölkənin iqtisadi maraqlarını təmin etmək vasitəsi kimi təqdim edir. Lakin bu siyasətin istehlakçılar və biznes üçün əlavə xərclər yaratması ilə bağlı narahatlıqlar mövcuddur.

Bundan başqa, İranla müharibənin iqtisadi nəticələri, enerji qiymətlərindəki dəyişikliklər və dövlət xərcləri ilə bağlı mübahisələr də seçki gündəminə təsir göstərir. Demokratlar hesab edirlər ki, respublikaçıların xarici siyasət qərarları və iqtisadi yanaşmaları amerikalıların rifahına mənfi təsir göstərir. Respublikaçılar isə öz növbəsində vergi güzəştlərini, sərhəd təhlükəsizliyini və yerli istehsalın müdafiəsini əsas arqumentlər kimi irəli sürürlər.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, seçicilər iqtisadi siyasəti yalnız statistik göstəricilərlə qiymətləndirmirlər. Onlar daha çox ailə büdcəsindəki dəyişikliklərə, gündəlik xərclərə və gələcək iqtisadi perspektivlərə diqqət yetirirlər. Makroiqtisadi göstəricilər müsbət olsa belə, insanlar öz həyatlarında yaxşılaşma hiss etmirlərsə, bu, hakim partiyaya qarşı narazılığı gücləndirə bilər.

Nümayəndələr Palatasında demokratların qələbəsi daha real görünür

Seçkilərin mümkün nəticələrini qiymətləndirərkən Nümayəndələr Palatası ilə Senat arasındakı fərqi nəzərə almaq lazımdır.

Nümayəndələr Palatasında bütün 435 yer uğrunda mübarizə aparılır. Hazırkı siyasi şəraitdə demokratların bu palatada çoxluğu əldə etməsi daha real ssenari hesab olunur. Seçkiqabağı proqnozlarda demokratların təxminən 5–20 yer üstünlüklə çoxluq qazana biləcəyi ehtimalı müzakirə edilir. Bununla belə, yekun nəticə rəqabətin xüsusilə gərgin olduğu seçki dairələrindəki səsvermədən asılı olacaq.

Demokratların qələbəsi Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə nəzarət imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər. Palatada çoxluğa malik partiya komitələrə rəhbərlik edir, araşdırmaların gündəliyini müəyyənləşdirir və administrasiyanın nümayəndələrini dinləmələrə çağırmaq imkanına sahib olur.

Bu, xüsusilə Trampın qərarları ilə bağlı araşdırmaların genişlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Demokratlar prezident administrasiyasının xərclərini, tarif siyasətini, dövlət qurumlarının fəaliyyətini və mümkün maraq toqquşmalarını araşdırmağa çalışa bilərlər.

Beləliklə, Nümayəndələr Palatasında demokratların qələbəsi yalnız qanunvericilik baxımından deyil, siyasi mübarizənin xarakteri baxımından da ciddi dəyişiklik yaradacaq.

Senatda mübarizə niyə daha mürəkkəbdir?

Senatda vəziyyət daha çətindir. Respublikaçılar hazırda 53, demokratlarla birgə hərəkət edən müstəqil senatorlar isə daxil olmaqla demokratlar 47 yerə malikdirlər. Demokratların çoxluq əldə etməsi üçün xalis dörd yer qazanması lazımdır.

Bu məqsədə çatmaq üçün demokratlar ənənəvi olaraq respublikaçıların üstünlük təşkil etdiyi bəzi ştatlarda uğur qazanmalıdırlar. Texas, Ayova, Kanzas, Men, Miçiqan və Ohayo kimi ştatlardakı yarışlar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Noyabrın 2-də açıqlanan son sorğularda demokrat namizədlərin bir sıra həlledici Senat yarışlarında irəlidə olduğu görünür. Lakin sorğuların nəticələri seçkinin yekun nəticəsi kimi qəbul edilə bilməz. Seçici fəallığı, son anda verilən qərarlar və ayrı-ayrı ştatların siyasi xüsusiyyətləri nəticələri dəyişə bilər.

Demokratların Senatda çoxluq qazanması Tramp üçün daha ciddi siyasi məhdudiyyətlər yarada bilər. Çünki Senat prezidentin yüksək vəzifələrə təyin etdiyi şəxslərin, səfirlərin və federal hakimlərin təsdiqində mühüm rol oynayır.

Bununla belə, demokratların hər iki palatada üstünlük əldə etməsi belə onların bütün siyasi məqsədlərinə çatacağı demək deyil. Senatda qanunvericilik təşəbbüslərinin böyük hissəsi üçün 60 səs tələb edən filibaster proseduru qüvvədə qalır. Bundan başqa, prezidentin veto hüququ da demokratların qanunvericilik imkanlarını məhdudlaşdırır.

Tramp məğlubiyyətə necə reaksiya verə bilər?

Seçkilərin ən maraqlı tərəflərindən biri də Trampın mümkün məğlubiyyətə münasibətidir. Prezident kampaniyanın son mərhələsində respublikaçı namizədləri fəal şəkildə dəstəkləyib və seçiciləri faktiki olaraq onun prezidentliyinə səs verirmiş kimi davranmağa çağırıb. Bu strategiya seçkiləri Trampın siyasi nüfuzunun qiymətləndirilməsinə çevirir.

Əgər respublikaçılar Nümayəndələr Palatasında çoxluğu itirsələr, Ağ Ev daha mürəkkəb siyasi şəraitlə üzləşəcək. Demokratların nəzarətində olan palata administrasiyaya qarşı araşdırmalar apara, bəzi qanunvericilik təşəbbüslərini bloklaya və büdcə müzakirələrində daha sərt mövqe tuta bilər.

Məhz bu ehtimal Ağ Evin alternativ fəaliyyət planları hazırlamasına səbəb olub. "Reuters"-in noyabrın 1-də yaydığı məlumata görə, Tramp administrasiyası Konqresdə demokratların üstünlük qazanacağı təqdirdə miqrasiya, tariflər, mənzil xərcləri və federal büdcə sahələrində icra hakimiyyətinin səlahiyyətlərindən istifadə etməklə siyasətini davam etdirməyin yollarını nəzərdən keçirir.

Bu, mühüm siyasi məqama işarə edir: Konqresdə çoxluğun dəyişməsi prezidentin hakimiyyətinin avtomatik olaraq zəifləməsi demək deyil. ABŞ siyasi sistemində prezidentin Konqresdən asılı olmayan geniş səlahiyyətləri mövcuddur. Buna görə də demokratların qələbəsi Trampın siyasi kursunu tamamilə dayandırmaqdan daha çox, onun həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.

Digər tərəfdən, respublikaçılar hər iki palatada mövqelərini qoruyub saxlasalar, Tramp bunu siyasətinə ictimai dəstəyin göstəricisi kimi təqdim edə bilər. Bu halda prezident administrasiyası qarşıdakı iki ildə qanunvericilik təşəbbüslərini daha rahat həyata keçirmək imkanına malik olacaq.

Seçkilərin nəticələri ABŞ-nin xarici siyasətinə necə təsir edəcək?

ABŞ-də daxili siyasi qüvvələr nisbətinin dəyişməsi beynəlxalq münasibətlər üçün də əhəmiyyətlidir. Xüsusilə, Tramp administrasiyasının ticarət siyasəti, İranla müharibə, müttəfiqlərlə münasibətlər və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərindəki qərarları Konqresdəki siyasi tarazlıqdan müəyyən dərəcədə asılı olacaq.

Demokratlar Nümayəndələr Palatasında çoxluq qazansalar, administrasiyanın xarici siyasət qərarlarını daha fəal şəkildə müzakirəyə çıxara və maliyyələşdirmə məsələlərində əlavə şərtlər irəli sürə bilərlər. Senatda çoxluğun dəyişməsi isə prezidentin bəzi təyinatlarının təsdiqlənməsini çətinləşdirə bilər.

Bununla belə, xarici siyasətin bütün istiqamətlərində kəskin dönüş gözləmək düzgün olmazdı. Prezidentin diplomatiya və icra hakimiyyəti sahəsindəki səlahiyyətləri genişdir. Buna görə də demokratların qələbəsi daha çox Trampın qərarlarının siyasi və institusional müstəvidə mübahisələndirilməsi ilə nəticələnə bilər.

Avropa müttəfiqləri, NATO ölkələri və ABŞ ilə iqtisadi əlaqələri olan dövlətlər üçün əsas məsələ Vaşinqtonun siyasi sabitliyi və qərarların davamlılığı olacaq. Konqreslə Ağ Ev arasında münaqişələrin artması bəzi beynəlxalq təşəbbüslərin həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.

Azərbaycan baxımından da ABŞ-dəki siyasi dəyişiklikləri izləmək vacibdir. Xüsusilə, Cənubi Qafqaz, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri və regional sülh prosesi ilə bağlı Vaşinqtonun siyasətində mümkün dəyişikliklər diqqət mərkəzində qalacaq. Bununla belə, seçkilərin nəticələrindən asılı olmayaraq, konkret qərarların necə dəyişəcəyini əvvəlcədən qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil.

2028-ci il prezident seçkilərinə aparan yol

Aralıq seçkilərin nəticələri təkcə Trampın hazırkı prezidentlik müddətinin son iki ilinə deyil, respublikaçılar və demokratların 2028-ci il prezident seçkilərinə hazırlığına da təsir göstərəcək.

Demokratlar uğur qazanarlarsa, bu, partiyanın Trampın siyasətinə qarşı alternativ formalaşdırmaq imkanlarını genişləndirəcək. Eyni zamanda, partiya daxilində gələcək prezidentliyə namizədin kim olacağı, daha mərkəzçi, yoxsa daha mütərəqqi siyasi xəttin seçiləcəyi barədə müzakirələr güclənə bilər.

Respublikaçılar üçün isə seçkilərin nəticəsi Trampın siyasi strategiyasının nə dərəcədə uğurlu olduğunu göstərəcək. Əhəmiyyətli itkilər partiya daxilində prezidentin bəzi qərarlarına münasibətdə fikir ayrılıqlarını artıra bilər. Əksinə, gözlənilməz qələbə Trampın respublikaçılar üzərindəki təsirini möhkəmləndirə bilər.

Əsas ssenari demokratların qələbəsi, əsas sual isə onun miqyasıdır

Mövcud siyasi mənzərəni nəzərə alsaq, 2026-cı il aralıq seçkilərinin ən real ssenarisi demokratların Nümayəndələr Palatasında çoxluğu qazanması, Senatda isə mübarizənin son dərəcə gərgin keçməsidir. Demokratların hər iki palatada üstünlük əldə etməsi mümkündür, lakin bu nəticəni əvvəlcədən təmin olunmuş hesab etmək olmaz.

Seçkilərin nəticəsini üç əsas amil müəyyənləşdirəcək: seçicilərin iqtisadi vəziyyətə münasibəti, Trampın siyasətindən narazılığın səsverməyə necə təsir etməsi və tərəfdarların seçki günü fəallığı.

Əgər demokratlar yalnız Nümayəndələr Palatasını qazanarlarsa, Tramp administrasiyasının fəaliyyətinə nəzarət güclənəcək, lakin prezidentin əsas siyasət istiqamətlərini dəyişdirmək imkanları məhdud qalacaq. Hər iki palatanın demokratların nəzarətinə keçməsi isə daha ciddi institusional qarşıdurma yaradacaq. Respublikaçıların mövqelərini qoruması Trampa siyasi üstünlük verəcək.

Beləliklə, noyabrın 3-də keçiriləcək səsvermə sadəcə Konqresdə yerlərin bölüşdürülməsi uğrunda mübarizə deyil. Bu, ABŞ cəmiyyətinin Trampın ikinci prezidentlik dövrünün ilk iki ilinə verdiyi qiymət və ölkənin növbəti siyasi mərhələsinin istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm sınaq olacaq.

Müşahidəçi