İsraildə seçkilər: Netanyahu hakimiyyətini qoruya biləcəkmi?

İsraildə keçirilən parlament seçkiləri təkcə hakimiyyət uğrunda mübarizə deyil, həm də ölkənin gələcək təhlükəsizlik strategiyasını, regional siyasətini və beynəlxalq münasibətlərini müəyyənləşdirəcək mühüm siyasi sınaqdır. Baş nazir Benyamin Netanyahunun siyasi gələcəyi, Qəzza müharibəsindən sonra formalaşan təhlükəsizlik mühiti, İranla qarşıdurma və ABŞ-la münasibətlərin gələcək istiqaməti seçkilərin əsas müzakirə mövzularındandır.

Oktyabrın 27-də İsraildə keçirilən parlament seçkiləri ölkənin 2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS-ın hücumundan sonra baş tutan ilk ümumxalq səsverməsidir. Bu baxımdan seçkiləri adi hakimiyyət dəyişikliyi prosesi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Səsvermə, eyni zamanda, İsrail cəmiyyətinin son üç ildəki müharibələrə, təhlükəsizlik siyasətinə və siyasi rəhbərliyə münasibətinin göstəricisi olacaq.

Baş nazir Benyamin Netanyahu və onun rəhbərlik etdiyi sağçı siyasi düşərgə hakimiyyəti qorumağa çalışır. Onların əsas rəqiblərindən biri isə keçmiş Baş Qərargah rəisi Qadi Eyzenkotun rəhbərlik etdiyi mərkəzçi düşərgədir. Bununla belə, seçkilərin nəticəsini yalnız bu iki siyasi fiqur arasındakı rəqabət müəyyənləşdirməyəcək. İsrailin mürəkkəb parlament sistemi, kiçik partiyaların mandat bölgüsündəki rolu və koalisiya hökumətlərinin formalaşdırılması zərurəti nəticələrdən sonrakı siyasi danışıqları da həlledici amilə çevirir.

Avropa Parlamentinin Araşdırma Xidmətinin seçkilər ərəfəsindəki qiymətləndirməsinə görə, əsas siyasi düşərgələrin heç biri parlamentdə hökumət qurmaq üçün zəruri olan 61 mandatı təmin edəcəyinə əmin deyil. Bu isə seçkilərdən sonra siyasi qeyri-müəyyənliyin davam edə biləcəyi ehtimalını artırır.

Netanyahu üçün etimad sınağı

Netanyahunun siyasi taleyini müəyyənləşdirəcək əsas məsələlərdən biri 2023-cü il oktyabrın 7-də baş vermiş təhlükəsizlik uğursuzluğuna görə məsuliyyət məsələsidir. Həmin gün HƏMAS-ın İsrailə hücumu ölkənin təhlükəsizlik sisteminin effektivliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurdu. Sonrakı dövrdə Qəzzada, Livanda və İranla qarşıdurmada baş verən hadisələr isə İsrailin hərbi və siyasi gündəmini köklü şəkildə dəyişdirdi.

Netanyahunun tərəfdarları onun uzunmüddətli siyasi təcrübəsini, təhlükəsizlik məsələlərində sərt mövqeyini və ABŞ Prezidenti Donald Trampla yaxın münasibətlərini üstünlük kimi təqdim edirlər. Onların arqumentinə görə, İsrailin mürəkkəb regional şəraitdə güclü rəhbərliyə ehtiyacı var və hökumətin dəyişməsi təhlükəsizlik sahəsində qeyri-müəyyənlik yarada bilər.

Müxalifət isə baş nazirin hakimiyyəti dövründəki təhlükəsizlik uğursuzluqlarını, girovların azad edilməsi ilə bağlı problemləri və ölkə daxilindəki siyasi qütbləşməni ön plana çıxarır. Bu düşərgənin mövqeyinə görə, İsrailin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yalnız hərbi güc kifayət etmir; siyasi məsuliyyət, dövlət institutlarına etimad və daha ardıcıl qərarvermə mexanizmi də vacibdir.

Lakin Netanyahuya qarşı narazılığın olması avtomatik olaraq müxalifətin hakimiyyətə gələcəyi demək deyil. İsrail seçicilərinin təhlükəsizlik məsələlərinə həssaslığı, siyasi qüvvələrin parçalanması və fərqli partiyaların ortaq hökumət proqramı ətrafında birləşməkdə çətinlik çəkməsi müxalifətin imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Buna görə də seçkilərin əsas suallarından biri yalnız Netanyahunun neçə səs itirəcəyi deyil, onun rəqiblərinin bu səsləri vahid idarəçilik modelinə çevirməyi bacarıb-bacarmayacağıdır.

Birinci ssenari: Netanyahu hakimiyyəti qoruyur

Birinci ssenari Netanyahunun sağçı və dini partiyaların dəstəyi ilə yenidən hökumət formalaşdırmasıdır. Bu variantda İsrailin xarici siyasətində ciddi strateji dönüş gözləmək çətin olacaq.

Belə bir hökumət İranı əsas təhlükəsizlik təhdidlərindən biri kimi qiymətləndirməyə, Tehranın nüvə və raket potensialının məhdudlaşdırılmasına çalışmaya və İranın regiondakı müttəfiqlərinə qarşı sərt siyasət yürütməyə davam edə bilər. İsrailin hərbi çəkindirmə strategiyası, kəşfiyyat imkanları və zərurət yarandıqda qabaqlayıcı güc tətbiqi məsələləri də gündəmdə qalacaq.

Qəzza məsələsində isə sağçı koalisiyanın mövqeyi daha sərt ola bilər. HƏMAS-ın hərbi və siyasi imkanlarının məhdudlaşdırılması, İsrailin təhlükəsizlik nəzarətinin saxlanılması və Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı çıxılması hökumətin əsas istiqamətləri olaraq qala bilər. Bununla belə, konkret qərarlar hərbi vəziyyətdən, girovlar məsələsindən, ABŞ-ın mövqeyindən və regional vasitəçilərlə danışıqlardan asılı olacaq.

Bu ssenarinin əsas problemi koalisiya daxilindəki ifrat sağçı qüvvələrin təsiridir. İtamar Ben-Qvir və Betsalel Smotriç kimi siyasətçilərin dəstəyi hökumətin parlamentdə dayanıqlığını təmin edə bilər, lakin eyni zamanda Fələstin məsələsində kompromis imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Belə bir vəziyyət İsrailin ərəb dövlətləri ilə münasibətlərinin genişləndirilməsini və regional diplomatiyanın inkişafını çətinləşdirə bilər.

ABŞ-la münasibətlərdə isə ikili mənzərə yarana bilər. Netanyahu və Tramp arasındakı siyasi yaxınlıq hərbi və diplomatik əməkdaşlığı gücləndirmək üçün imkan yaradır. Bununla yanaşı, Vaşinqton Qəzzada atəşkəs, humanitar vəziyyət və regional münaqişələrin genişlənməsinin qarşısının alınması ilə bağlı fərqli prioritetlər irəli sürərsə, iki tərəf arasında fikir ayrılıqları da yarana bilər.

Deməli, Netanyahunun qələbəsi İsrailin xarici siyasətində tamamilə yeni kursun başlanması deyil, mövcud xəttin davam etdirilməsi ehtimalını artıracaq. Ancaq bu xəttin nə dərəcədə sərt olacağı koalisiyanın tərkibindən asılı olacaq.

İkinci ssenari: Müxalifət hökumət qurur

İkinci ssenari Qadi Eyzenkotun rəhbərlik etdiyi mərkəzçi qüvvələrin və digər müxalifət partiyalarının parlament çoxluğunu təmin etməsidir. Belə nəticə İsrail siyasətində mühüm dəyişiklik sayıla bilər. Lakin bunu ölkənin xarici siyasətində köklü və dərhal baş verəcək dönüş kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı.

Eyzenkot keçmiş hərbi rəhbər kimi təhlükəsizlik məsələlərində sərt mövqeyi ilə tanınır. Buna görə də onun rəhbərlik edə biləcəyi hökumətin İranla münasibətlərdə, HƏMAS-a qarşı siyasətdə və İsrailin hərbi imkanlarının qorunmasında yumşaq xətt yürüdəcəyini gözləmək üçün əsas yoxdur.

Əsas fərq daha çox qərarların qəbul edilməsi üsulunda, hökumətin siyasi prioritetlərində və beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərin idarə olunmasında meydana çıxa bilər.

Müxalifətin hakimiyyətə gəlməsi oktyabrın 7-də baş vermiş hadisələrlə bağlı məsuliyyət məsələsinin araşdırılmasına, dövlət idarəçiliyində hesabatlılığın artırılmasına və hökumətlə təhlükəsizlik qurumları arasında münasibətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə təkan verə bilər. Eyni zamanda, koalisiya daxilində daha praqmatik qüvvələrin üstünlük qazanması İsrailin ABŞ və Avropa ölkələri ilə diplomatik koordinasiyasını asanlaşdıra bilər.

Bununla belə, burada mühüm məqam var: Eyzenkot da Fələstin dövlətinin yaradılmasını dəstəkləyən siyasi fiqur kimi çıxış etmir. Buna görə də müxalifətin mümkün qələbəsi Fələstin məsələsində dərhal iki dövlətli həllə keçid anlamına gəlməyəcək. İsrailin təhlükəsizlik tələbləri və Fələstin tərəfi ilə siyasi razılaşmanın şərtləri yeni hökumətin də manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Bununla belə, daha mərkəzçi hökumət beynəlxalq təzyiqlərə cavab vermək, humanitar məsələlərdə müəyyən güzəştlərə getmək və regional tərəfdaşlarla diplomatik dialoqu genişləndirmək baxımından daha çevik davrana bilər.

Beləliklə, müxalifətin qələbəsi xarici siyasətin məqsədlərindən daha çox həmin məqsədlərə çatmaq üçün istifadə edilən vasitələrin dəyişməsi ilə nəticələnə bilər.

Üçüncü ssenari: Siyasi dalana dirənmə və yeni seçkilər

İsrailin siyasi sistemində nəzərə alınmalı ən mühüm ehtimallardan biri seçkilərdən sonra heç bir düşərgənin hökumət qurmaq üçün kifayət qədər mandat toplaya bilməməsidir. Hazırkı siyasi mənzərə bu ssenarini də real edir.

İsrail parlamenti — Knesset — 120 deputatdan ibarətdir. Hökumətin formalaşdırılması üçün ən azı 61 mandatın dəstəyini təmin etmək lazımdır. Lakin ölkədəki partiyaların ideoloji baxımdan parçalanması, sağçı və mərkəzçi qüvvələr arasındakı ziddiyyətlər, eləcə də ərəb partiyalarının gələcək koalisiyada iştirakı ilə bağlı fikir ayrılıqları hökumətin yaradılmasını çətinləşdirə bilər.

Seçkilərin nəticəsi məlum olduqdan sonra prezident İsxak Hersoq siyasi partiyalarla məsləhətləşmələr apararaq hökumət qurmaq ehtimalı daha yüksək olan namizədi müəyyənləşdirməlidir. Koalisiya danışıqlarının nəticəsiz qalması isə siyasi böhranın uzanmasına və yeni seçkilərin gündəmə gəlməsinə səbəb ola bilər.

Bu ssenaridə İsrailin xarici siyasətində əsas istiqamətlərin dəyişməsindən daha çox, qərarların qəbulunda qeyri-müəyyənliyin artması gözlənilir.

Müvəqqəti hökumət təhlükəsizlik məsələlərində fəaliyyətini davam etdirə bilər. Bununla belə, uzunmüddətli regional razılaşmalar, Fələstin məsələsində siyasi təşəbbüslər və ərəb dövlətləri ilə münasibətlərin genişləndirilməsi kimi məsələlərdə siyasi manevr imkanları məhdudlaşa bilər.

İranla qarşıdurma, Livan istiqamətində təhlükəsizlik problemləri və Qəzzadakı vəziyyət isə İsrail hökumətinin siyasi taleyindən asılı olmayaraq gündəmdə qalacaq. Çünki bu məsələlər ölkənin siyasi spektrində yalnız bir partiyanın mövqeyi ilə məhdudlaşmır.

Beləliklə, seçkilərdən sonra hökumətin formalaşdırılmaması İsrailin regional siyasətini dayandırmasa da, daha geniş diplomatik təşəbbüslərin həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.

İran amili: Hakimiyyət dəyişsə də, qarşıdurma bitməyəcək

İsrail seçkilərinin nəticələrinin regional təhlükəsizliyə təsirini qiymətləndirərkən İran amilinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

Tehranla münasibətlər İsrailin xarici siyasətində fundamental əhəmiyyət daşıyır. İranın nüvə proqramı, raket imkanları və regiondakı silahlı qruplarla əlaqələri İsrailin təhlükəsizlik strategiyasının əsas istiqamətlərindəndir. Son illərdə qarşıdurmanın birbaşa hərbi müstəviyə keçməsi bu məsələnin əhəmiyyətini daha da artırıb.

Netanyahu hakimiyyətdə qalarsa, İranın hərbi və strateji imkanlarının məhdudlaşdırılmasına yönəlmiş sərt siyasətin davam etməsi ehtimalı yüksəkdir. İsrail hökuməti Tehranın nüvə potensialını milli təhlükəsizlik üçün ciddi təhdid kimi təqdim etməyə və ABŞ-ın bu istiqamətdə daha sərt mövqe tutmasına çalışa bilər.

Müxalifətin hakimiyyətə gəlməsi isə İran siyasətində avtomatik yumşalma ilə nəticələnməyəcək. Eyzenkotun hərbi keçmişi və təhlükəsizlik məsələlərindəki mövqeyi nəzərə alındıqda, onun rəhbərlik edəcəyi hökumətin də İranın hərbi potensialına qarşı çəkindirmə strategiyasını davam etdirəcəyi ehtimalı yüksəkdir.

Əsas fərq Vaşinqtonla koordinasiyada, hərbi əməliyyatların siyasi məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsində və diplomatik vasitələrə verilən üstünlükdə yarana bilər.

Məsələn, yeni hökumət İranın imkanlarını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, ABŞ-la daha sıx məsləhətləşmələr aparmağa və hərbi addımların mümkün regional nəticələrini əvvəlcədən nəzərə almağa üstünlük verə bilər. Ancaq bu, Tehrana qarşı siyasətin mütləq şəkildə yumşalacağı demək deyil.

Burada başqa bir məqam da var: İranla qarşıdurmanın miqyası təkcə İsrail hökumətinin qərarlarından asılı deyil. Tehranın atacağı addımlar, ABŞ-ın mövqeyi və regiondakı digər aktorların davranışı da prosesin istiqamətini müəyyənləşdirəcək.

Deməli, seçkilər İran-İsrail qarşıdurmasının bitib-bitməyəcəyindən daha çox, bu qarşıdurmanın hansı siyasi və hərbi vasitələrlə davam etdiriləcəyinə təsir göstərə bilər.

ABŞ-la münasibətlər: Şəxsi yaxınlıq, yoxsa strateji maraqlar?

Seçkilərin nəticələri İsrail-ABŞ münasibətləri baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqton İsrailin əsas təhlükəsizlik tərəfdaşlarından biridir və iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlıq, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və regional təhlükəsizlik məsələləri uzunmüddətli xarakter daşıyır.

Netanyahunun Tramp administrasiyası ilə siyasi yaxınlığı onun seçki kampaniyasının mühüm elementlərindən biridir. Lakin beynəlxalq münasibətlərdə şəxsi münasibətlər həmişə dövlətlərin maraqlarının tam üst-üstə düşməsi demək deyil.

ABŞ administrasiyası Yaxın Şərqdə daha geniş regional razılaşmalara nail olmaq, hərbi qarşıdurmaların yayılmasının qarşısını almaq və ərəb dövlətləri ilə münasibətlərini möhkəmləndirmək istəyə bilər. İsrail hökumətinin təhlükəsizlik prioritetləri isə bəzi hallarda bu məqsədlərlə ziddiyyət təşkil edə bilər.

Netanyahu hakimiyyətdə qalarsa, iki lider arasındakı siyasi yaxınlıq əməkdaşlıq üçün əlverişli şərait yarada bilər. Bununla belə, Qəzzanın gələcəyi, İranla münasibətlər və Fələstin məsələsi üzrə fikir ayrılıqlarının yaranması mümkündür.

Müxalifətin qələbəsi isə ABŞ-la münasibətlərdə yeni siyasi üslubun formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Daha geniş məsləhətləşmələrə və institusional koordinasiyaya əsaslanan yanaşma Vaşinqtonla münasibətlərin idarə olunmasını asanlaşdıra bilər.

Ancaq İsrailin təhlükəsizlik maraqları və ABŞ-ın regiondakı strateji məqsədləri arasındakı ziddiyyətlər yalnız hökumətin dəyişməsi ilə aradan qalxmayacaq.

Bu baxımdan, seçkilərin nəticəsi İsrail-ABŞ münasibətlərinin mahiyyətini dəyişdirməkdən daha çox, onların siyasi idarəçilik mexanizmlərinə təsir göstərə bilər.

Türkiyə ilə münasibətlər: Rəqabət davam edəcəkmi?

İsraildə keçirilən seçkilərin nəticələri Türkiyə ilə münasibətlər baxımından da əhəmiyyətlidir. Son illərdə Qəzza müharibəsi və Yaxın Şərqdəki regional proseslər Ankara ilə Təl-Əviv arasında siyasi fikir ayrılıqlarını dərinləşdirib.

Türkiyə Fələstin məsələsində daha sərt siyasi mövqe nümayiş etdirir və Qəzzadakı vəziyyəti İsrailin regional siyasətinin tənqidində əsas istiqamətlərdən biri kimi önə çəkir. İsrail isə öz təhlükəsizlik prioritetlərini və HƏMAS-a qarşı mübarizəsini əsas gətirərək hərbi addımlarını müdafiə edir.

Netanyahunun hakimiyyətdə qalması Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşmasını çətinləşdirə bilər. Xüsusilə Qəzza məsələsində mövqelərin kəskin fərqlənməsi və regiondakı geosiyasi rəqabət ikitərəfli münasibətlərin inkişafına mane ola bilər.

Bununla belə, münasibətlərin gələcəyini yalnız şəxsi siyasi ziddiyyətlərlə izah etmək düzgün olmazdı. Türkiyə və İsrail regionda fərqli təhlükəsizlik və siyasi maraqlara malikdirlər. Hər iki ölkənin regional təsir imkanları, Şərqi Aralıq dənizindəki maraqları və Suriya ilə bağlı yanaşmaları münasibətlərin ümumi mənzərəsinə təsir göstərir.

Müxalifətin hakimiyyətə gəlməsi Ankara ilə dialoq üçün müəyyən imkanlar yarada bilər. Lakin Eyzenkotun rəhbərlik edə biləcəyi hökumətin də İsrailin təhlükəsizlik prioritetlərini qoruyacağı nəzərə alınmalıdır. Buna görə də hökumət dəyişikliyinin Türkiyə ilə münasibətlərdə dərhal strateji dönüş yaradacağını söyləmək çətindir.

Daha real ehtimal münasibətlərin müəyyən məsələlər üzrə praqmatik idarə olunması üçün imkanların yaranmasıdır. Bunun baş verib-verməyəcəyi isə tərəflərin Qəzza, regional təhlükəsizlik və diplomatik dialoqla bağlı atacaqları addımlardan asılı olacaq.

Ərəb dövlətləri ilə münasibətlər və Fələstin məsələsi

İsrailin xarici siyasətində digər mühüm istiqamət ərəb dövlətləri ilə münasibətlərin genişləndirilməsidir. Xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərin normallaşdırılması perspektivi Yaxın Şərqin geosiyasi mənzərəsinə təsir göstərə biləcək məsələlərdəndir.

Lakin bu istiqamətdə irəliləyiş bir sıra şərtlərdən asılıdır. Fələstin məsələsi, Qəzzanın müharibədən sonrakı idarəçiliyi, təhlükəsizlik təminatları və ABŞ-ın regional siyasəti tərəflərin qərarlarına təsir edən əsas amillərdir.

Netanyahunun rəhbərlik etdiyi sağçı koalisiyanın Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı sərt mövqeyi bəzi ərəb dövlətləri ilə münasibətlərin genişləndirilməsini çətinləşdirə bilər. Bununla belə, regional təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq kimi ortaq maraqlar diplomatik təmasların davam etdirilməsi üçün zəmin yarada bilər.

Daha mərkəzçi hökumət Fələstin məsələsində müəyyən diplomatik manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışa bilər. Ancaq bu, İsrailin qısa müddətdə iki dövlətli həlli qəbul edəcəyi və ya ərəb dövlətləri ilə münasibətlərdə bütün maneələrin aradan qalxacağı demək deyil.

Əsas məsələ İsrail hökumətinin təhlükəsizlik tələbləri ilə regional tərəfdaşların siyasi şərtləri arasında ortaq məxrəc tapmağın mümkün olub-olmayacağıdır.

Nəticə: Seçkilər kursu dəyişəcək, yoxsa mövcud siyasəti möhkəmləndirəcək?

İsraildə keçirilən parlament seçkilərinin nəticələrini əvvəlcədən qəti şəkildə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Seçkilər ərəfəsindəki qiymətləndirmələr əsas siyasi düşərgələr arasında gərgin rəqabət olduğunu və heç bir tərəfin parlament çoxluğuna zəmanət verə bilmədiyini göstərir. Buna görə də yekun nəticələrdən sonra koalisiya danışıqları həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.

Mövcud vəziyyətdə üç əsas ssenari ön plana çıxır: Netanyahunun sağçı koalisiya ilə hakimiyyəti qoruması, müxalifətin hökumət qurması və ya siyasi düşərgələrin razılığa gələ bilməməsi nəticəsində böhranın uzanması.

Birinci ssenari İsrailin sərt təhlükəsizlik siyasətinin və mövcud xarici siyasət kursunun davam etməsi ehtimalını artırır. İkinci ssenari qərarların qəbulunda daha praqmatik yanaşma və ABŞ-la diplomatik koordinasiyanın gücləndirilməsi üçün imkanlar yarada bilər. Üçüncü ssenari isə regional siyasətdə strateji dönüşdən daha çox siyasi qeyri-müəyyənliyin artmasına gətirib çıxara bilər.

Bununla belə, hansı hökumət formalaşırsa-formalaşsın, İsrailin İranla bağlı təhlükəsizlik narahatlıqlarının, HƏMAS-a qarşı siyasətinin və regional hərbi çəkindirmə strategiyasının qısa müddətdə köklü şəkildə dəyişəcəyini gözləmək çətindir.

Əsas fərq bu məqsədlərə çatmaq üçün seçiləcək vasitələrdə, diplomatik manevr imkanlarında və beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərin idarə olunmasında yarana bilər.

Nəticə etibarilə, İsraildəki seçkilər ölkənin xarici siyasətinin bütün istiqamətlərini yenidən müəyyənləşdirməkdən daha çox, mövcud kursun hansı siyasi rəhbərlik və hansı koalisiya vasitəsilə davam etdiriləcəyini üzə çıxaracaq. Əgər yeni hökumət formalaşarsa, onun real sınağı yalnız daxili siyasi sabitliyi təmin etmək deyil, həm də İsrailin təhlükəsizlik maraqları ilə regionda uzunmüddətli sabitliyə nail olmaq zərurəti arasında tarazlıq yaratmaq olacaq.

Müşahidəçi