Siyasi

Si Cinpinin Vaşinqton səfəri: Çin və ABŞ arasında görüşdən daha böyük gündəm

Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpin sentyabrın 23-25-də ABŞ prezidenti Donald Trampın dəvəti ilə Vaşinqtona dövlət səfəri edəcək. Bu, iki liderin 2026-cı ildə ikinci üz-üzə görüşü, həmçinin Si Cinpinin ABŞ-yə 2015-ci ildən bəri ilk dövlət səfəri olacaq. Pekin səfəri Çin-ABŞ münasibətləri və dünya sülhü və inkişafı ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi kimi təqdim edir.

Lakin Vaşinqtondakı görüşün gündəliyi iki ölkənin ikitərəfli münasibətlərindən xeyli genişdir. Ticarət və texnologiya rəqabəti, süni intellekt, nadir torpaq elementləri və Tayvan məsələsi ilə yanaşı, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar və Avrasiyada formalaşan yeni nəqliyyat-kommunikasiya xəritəsi də Çin-Amerika münasibətlərinin dolayı predmetinə çevrilib. ABŞ və Çin hazırda münasibətlərdə sabitliyi qorumağa çalışsalar da, strateji rəqabət aradan qalxmayıb. ABŞ Konqresinin Araşdırma Xidmətinin son qiymətləndirməsinə görə, Vaşinqton və Pekin münasibətləri “strateji sabitlik” yaratmaq istiqamətində müəyyən addımlar atsa da, ticarət, texnologiya, investisiya və milli təhlükəsizlik məsələlərində rəqabət davam edir.

Əsas məsələ: rəqabəti idarə etmək

Səfərin ən mühüm nəticəsi yeni böyük razılaşmadan daha çox, iki iqtisadi nəhəng arasında rəqabətin idarə olunması mexanizmlərinin qorunub saxlanılması ola bilər. Xüsusilə ABŞ-Çin ticarət atəşkəsinin noyabrda başa çatması gözlənilir və tərəflər tariflər, nadir torpaq elementləri, texnologiya və süni intellekt məsələlərində hələ də ciddi fikir ayrılıqlarına malikdirlər.

Bu baxımdan Si Cinpin Vaşinqtona yalnız Çin iqtisadiyyatının maraqlarını müdafiə edən lider kimi deyil, ABŞ ilə rəqabət aparmaqla yanaşı, qlobal proseslərdə alternativ tərəfdaşlıqlar formalaşdıran dövlətin rəhbəri kimi gedir. Səfər ərəfəsində Pekinin müxtəlif regionlarda diplomatik fəallığının artması da diqqət çəkir. Si Cinpinin sentyabr ayında Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq, Hindistan və ABŞ istiqamətində diplomatik təmasları Çinin qlobal diplomatiyasını daha geniş platformada nümayiş etdirmək cəhdi kimi şərh olunur.

Şərqi Avropa: Pekinin Moskva ilə Vaşinqton arasında manevri

Şərqi Avropadakı müharibə də Si-Tramp görüşünün görünməyən əsas mövzularından biri olacaq. Çin özünü münaqişənin tərəfi hesab etmir və rəsmi olaraq atəşkəs və danışıqların tərəfdarı olduğunu bildirir. Pekin eyni zamanda Moskva ilə strateji münasibətlərini qoruyur. Çin rəsmiləri Ukrayna məsələsində atəşkəsə və danışıqlara çağırış etsələr də, Rusiyaya münasibətdə Qərbin sanksiya siyasətinə qoşulmayıblar.

Bu vəziyyət Pekinə kifayət qədər mürəkkəb, lakin mühüm diplomatik manevr imkanları yaradır. Vaşinqton Ukrayna müharibəsinin həllində Pekinin Moskvaya təsirindən istifadə etmək istəyirsə, Çin bunun qarşılığında özünün daha geniş geosiyasi maraqlarının nəzərə alınmasını tələb edə bilər.

Avropa üçün isə məsələnin başqa tərəfi var. Avropa İttifaqı(Aİ) Ukraynanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü əsas prinsip kimi müəyyənləşdirir və Kiyevin iştirakı olmadan sülh razılaşmasının mümkün olmadığını vurğulayır. Buna görə də Çin-ABŞ danışıqlarında Ukrayna məsələsinin hansı formada müzakirə olunması Vaşinqton-Pekin münasibətlərindən əlavə, transatlantik münasibətlər baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

Yaxın Şərq: enerji və İran faktoru

Si Cinpinin səfərinin digər mühüm istiqaməti Yaxın Şərqdir. ABŞ-İran qarşıdurması və Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət qlobal enerji bazarlarına birbaşa təsir göstərir. Çin isə dünyanın ən böyük enerji istehlakçılarından biri kimi Yaxın Şərqdə sabitliyin qorunmasında ciddi iqtisadi maraqlara malikdir.

Pekin son aylarda İran məsələsində daha fəal diplomatik mövqe nümayiş etdirib. Çin xarici işlər naziri Van İ sentyabrın 16-da İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ilə görüşündə ABŞ-İran qarşıdurmasının davam etməsinin heç bir tərəfin maraqlarına uyğun olmadığını bildirib və danışıqlar mexanizminin bərpasına çağırıb.

Burada Çin-ABŞ maraqlarının həm toqquşduğu, həm də kəsişdiyi məqam var. Vaşinqton Pekindən İran üzərində iqtisadi və diplomatik təsir imkanlarından istifadə etməsini gözləyə bilər. Pekin isə İranla strateji tərəfdaşlığını qorumaqla yanaşı, enerji axınlarının və regional ticarətin təhlükəsizliyində maraqlıdır. Çin 2023-cü ildə İran-Səudiyyə Ərəbistanı münasibətlərinin normallaşdırılmasında vasitəçi olmuşdu və bu, Pekinin Yaxın Şərqdə yalnız iqtisadi deyil, diplomatik aktor kimi də mövqeyini gücləndirmişdi.

Cənubi Qafqaz: xəritədə kiçik, geosiyasətdə böyük məkan

İlk baxışdan Vaşinqtondakı Çin-ABŞ görüşünün Cənubi Qafqazla birbaşa əlaqəsi az görünə bilər. Əslində isə region Avrasiyanın yeni nəqliyyat və logistika xəritəsində getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi nəticəsində Şimal marşrutlarının geosiyasi riskləri artdıqca, Çin və Avropa arasında Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz-Türkiyə üzərindən uzanan Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artır. Bu kontekstdə Azərbaycan xüsusi coğrafi mövqeyə malikdir. Çin üçün məsələ yalnız məhsulların Avropaya daşınması deyil; söhbət Asiya ilə Avropa arasında alternativ və daha şaxələndirilmiş bağlantıların yaradılmasından gedir. Orta Dəhliz Çin tərəfindən irəli sürülən “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə Türkiyənin Orta Dəhliz konsepsiyasının kəsişdiyi əsas məkanlardan biridir.

Bu səbəbdən Çin-ABŞ rəqabətinin Avrasiyadakı nəticələri Cənubi Qafqaza da təsirsiz ötüşməyəcək. Vaşinqton regionda təhlükəsizlik və siyasi bağlantılara, Pekin isə əsasən ticarət, logistika və iqtisadi əlaqələrə fokuslanır. Lakin iqtisadi marşrutların təhlükəsizliyi müəyyən mərhələdən sonra siyasi və təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı birləşdirən mövqeyi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Çin üçün Bakı yalnız regional paytaxt deyil, daha geniş Avrasiya logistika sisteminin potensial həlqələrindən biridir.

Vaşinqton görüşünün əsl mənası

Nəticə etibarilə, Si Cinpinin ABŞ səfərini yalnız Çin-ABŞ ticarət mübahisəsi kontekstində qiymətləndirmək kifayət deyil. Görüş əslində iki böyük gücün yeni beynəlxalq sistemdə bir-birinin fəaliyyət sahələrini necə nəzərə alacağının sınağıdır.

Vaşinqton və Pekin arasında tam strateji anlaşma gözləmək real görünmür. Hazırkı mərhələdə əsas məsələ rəqabətin qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Tərəflərin ticarət və texnologiya sahəsində kompromis axtarması, eyni zamanda Ukrayna və Yaxın Şərq kimi böhranlarda qarşı tərəfin imkanlarını nəzərə alması yeni bir “idarə olunan rəqabət” modelinin formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Son təhlillər də Pekinin ABŞ-la münasibətlərdə taktiki sabitliyə çalışmaqla yanaşı, uzunmüddətli strateji rəqabətə hazırlaşdığını göstərir.

Belə bir mənzərədə Şərqi Avropa, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz ayrı-ayrı regional məsələlər deyil. Onlar Çin və ABŞ arasında qlobal güc balansının müxtəlif coğrafiyalardakı təzahürləridir. Ukrayna Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını, Yaxın Şərq enerji və dəniz kommunikasiyalarını, Cənubi Qafqaz isə Avrasiya bağlantılarını sınağa çəkir.

Məhz buna görə 23-25 sentyabr tarixlərində Vaşinqtonda keçiriləcək Si-Tramp görüşünün nəticələrini yalnız imzalanacaq iqtisadi sazişlərlə ölçmək düzgün olmaz. Əsas sual daha böyükdür: ABŞ və Çin rəqib olaraq qalaraq dünyanın müxtəlif böhran bölgələrində bir-birinin maraqları ilə nə qədər hesablaşmağa hazırdır? Bu suala veriləcək cavab növbəti mərhələdə yalnız Pekin-Vaşinqton münasibətlərinin deyil, Avropadan Yaxın Şərqə, Mərkəzi Asiyadan Cənubi Qafqaza qədər geniş geosiyasi məkanın istiqamətinə təsir göstərə bilər.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

18:20 21.09.2026

Oxunuş sayı: 47