Geosiyasi

Tbilisi-Brüssel xəttində yeni gərginlik: Gürcüstan Avropa İttifaqı ilə strateji seçim arasında

Gürcüstanla Avropa İttifaqı arasında münasibətlərdə yaranmış siyasi böhran yeni mərhələyə qədəm qoyur. Avropa Komissiyasının 2026-cı il üzrə genişlənmə hesabatı və Tbilisinin buna sərt reaksiyası göstərir ki, tərəflər arasında fikir ayrılıqları artıq ayrı-ayrı islahatların qiymətləndirilməsi çərçivəsini aşaraq, siyasi idarəçilik, demokratiya, suverenlik və ölkənin gələcək geosiyasi istiqaməti ilə bağlı fundamental mübahisəyə çevrilib.

Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyinin Avropa Komissiyasını faktiki qeyri-dəqiqliklərə və yanlış qiymətləndirmələrə yol verməkdə ittiham etməsi ilk baxışdan hesabatın ayrı-ayrı müddəalarına etiraz təsiri bağışlaya bilər. Lakin məsələnin mahiyyəti daha dərindir. Söhbət Gürcüstanın Avropaya inteqrasiya perspektivinin hansı şərtlər daxilində reallaşa biləcəyindən və bu prosesdə Brüssellə Tbilisinin siyasi baxışlarının nə dərəcədə uzlaşmasından gedir.

Avropa Komissiyası noyabrın 4-də açıqladığı hesabatda Gürcüstanın Aİ-yə üzvlük prosesinin faktiki olaraq dayandığını bildirib. Sənəddə ölkənin namizəd statusunun formal xarakter daşıdığı, demokratik prinsiplər, qanunun aliliyi və fundamental hüquqlar sahəsində geriləmənin davam etdiyi vurğulanıb. Brüssel, həmçinin hakim partiyanı dövlət institutlarının siyasi təsir altına düşməsinə şərait yaratmaqda ittiham edib.

Tbilisinin etirazının əsas istiqamətlərindən biri məhz bu qiymətləndirmələrdir. Gürcüstan hakimiyyəti hesab edir ki, xalqın səsverməsi ilə formalaşmış hökumətin idarəçilik fəaliyyətini "dövlətin ələ keçirilməsi" kimi təqdim etmək demokratik legitimliyə hörmətsizlikdir. Bu yanaşma isə iki mühüm anlayışın – seçki legitimliyi ilə demokratik idarəçilik standartlarının – qarşı-qarşıya qoyulmasına gətirib çıxarır.

Burada diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, seçkilərdə qazanılmış mandat hökumətə ölkəni idarə etmək hüququ versə də, bu mandat dövlət institutlarının müstəqilliyi, hakimiyyət bölgüsü, məhkəmə sisteminin obyektivliyi və fundamental hüquqlar qarşısında məsuliyyəti aradan qaldırmır. Başqa sözlə, demokratik legitimlik yalnız seçki qutularından alınan səslərlə ölçülmür. Hakimiyyətin həmin mandatdan necə istifadə etməsi də demokratiyanın keyfiyyətini müəyyənləşdirir.

Məhz bu səbəbdən Tbilisi ilə Brüssel arasındakı mübahisənin yalnız siyasi ritorika müstəvisində həll olunması çətin görünür. Tərəflər demokratiyanın mahiyyətinə və dövlət idarəçiliyinin meyarlarına fərqli prizmadan yanaşırlar.

Dialoqun dayanması böhranı daha da dərinləşdirir

Tərəflər arasındakı ziddiyyətlərin digər mühüm istiqaməti siyasi dialoqun faktiki olaraq dayanmasıdır. Gürcüstan XİN-inin bəyanatında xüsusi vurğulanır ki, hesabat dövründə Avropa İttifaqı ilə Assosiasiya Sazişində nəzərdə tutulan formatlarda heç bir səviyyədə görüş keçirilməyib. Nazirlik bunu Avropa Şurasının 27 iyun 2024-cü il tarixli qərarlarından sonra dialoqun dayandırılması ilə əlaqələndirir.

Əslində, münasibətlərin indiki vəziyyətini anlamaq üçün 2024-cü ilin sonlarına qayıtmaq lazımdır. Həmin ilin dekabrında Gürcüstan hökuməti Aİ-yə üzvlük danışıqlarının 2028-ci ilin sonunadək gündəmə gətirilməyəcəyini bəyan etmişdi. Bu qərar ölkədə kütləvi etirazlara, siyasi qarşıdurmanın dərinləşməsinə və Qərb dövlətləri ilə münasibətlərin pisləşməsinə səbəb oldu. Avropa Şurası da Gürcüstan hakimiyyətinin siyasi kursunun ölkənin Avropa perspektivini təhlükə altına aldığını bildirdi.

Beləliklə, yaranmış vəziyyətdə qarşılıqlı ittihamlar bir-birini tamamlayan siyasi prosesə çevrilib. Brüssel Gürcüstan hakimiyyətinin demokratik standartlardan uzaqlaşdığını əsas gətirərək siyasi təmasları məhdudlaşdırır. Tbilisi isə dialoqun məhdudlaşdırılmasını obyektiv qiymətləndirməyə maneə kimi təqdim edir.

Burada müəyyən paradoks da mövcuddur: siyasi dialoqun zəifləməsi tərəflərin bir-birini daha yaxşı anlamasına deyil, qarşılıqlı inamsızlığın artmasına xidmət edir. Avropa Komissiyasının hesabatında göstərilən problemlərin birbaşa müzakirəsi və konkret faktlar əsasında cavablandırılması üçün institusional platformaların məhdudlaşması böhranın həllini çətinləşdirir.

Lakin bunu da nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa Komissiyasının hesabatı yalnız siyasi təmaslar çərçivəsində əldə edilmiş məlumatlara əsaslanmır. Sənəddə Gürcüstan hökumətinin təqdim etdiyi məlumatlarla yanaşı, üzv dövlətlərin, Avropa Parlamentinin, beynəlxalq təşkilatların və qeyri-hökumət qurumlarının materiallarından da istifadə olunduğu bildirilir. Hesabat 2025-ci il sentyabrın 1-dən 2026-cı il sentyabrın 1-dək olan dövrü əhatə edir. Bu amil Tbilisinin obyektivliklə bağlı iradlarının qiymətləndirilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Demokratiya, suverenlik və siyasi legitimlik mübahisəsi

Gürcüstan hökumətinin Avropa Komissiyasına etirazında diqqət çəkən digər məsələ daxili siyasi proseslərin qiymətləndirilməsidir. Tbilisi hesab edir ki, Avropa institutları hüquqi və siyasi məsələləri siyasiləşdirir, ölkənin daxili işlərinə müdaxilə edir və Gürcüstan siyasətçilərinin mövqelərini düşmənçilik ritorikası kimi təqdim etməklə ifadə azadlığına zərbə vurur.

Bu arqument Gürcüstan hakimiyyətinin son dövrlərdə daha çox istinad etdiyi suverenlik yanaşması ilə uzlaşır. Rəsmi Tbilisi Qərbin tənqidlərini bəzən ölkənin müstəqil siyasi qərarvermə imkanlarına müdaxilə kimi təqdim edir. Beləliklə, mübahisə tədricən demokratiyanın müdafiəsi ilə milli suverenliyin qorunması arasında siyasi qarşıdurma formasını alır.

Ancaq burada mühüm bir məqam var: suverenlik dövlətin xarici təzyiqlərdən azad şəkildə qərar vermək hüququ olduğu qədər, həmin dövlətin öz vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarını qorumaq məsuliyyətini də ehtiva edir. Avropa İttifaqına üzvlük istəyən ölkə üçün bu iki prinsip bir-birinə alternativ deyil.

Avropa Komissiyasının hesabatında məhz bu istiqamətdə konkret iradlar yer alıb. Sənəddə məhkəmə sisteminin müstəqilliyi, müxalifətin fəaliyyəti, vətəndaş cəmiyyətinin imkanları, jurnalistlərin təhlükəsizliyi və ifadə azadlığı ilə bağlı problemlər sadalanır. Xüsusilə medianın fəaliyyət mühitinin pisləşməsi və jurnalistlərə qarşı təzyiqlərin artması ayrıca narahatlıq doğuran məsələlər kimi göstərilir.

Deməli, Gürcüstan hökumətinin etirazlarının əsaslı olub-olmamasını müəyyənləşdirmək üçün yalnız hesabatın siyasi tonuna deyil, orada göstərilən faktların hər birinə ayrıca nəzər salınmalıdır. Əgər Tbilisi sənəddəki yanlışlıqlardan danışırsa, bunun ən effektiv yolu konkret faktları, alternativ məlumatları və hüquqi arqumentləri ortaya qoymaqdır. Ümumi siyasi ittihamlar isə mövcud fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq əvəzinə daha da dərinləşdirə bilər.

Gürcüstanın geosiyasi manevr imkanları daralır

Məsələnin digər mühüm tərəfi Gürcüstanın Cənubi Qafqazdakı geosiyasi mövqeyi ilə bağlıdır. Ölkə coğrafi yerləşməsinə görə Qara dəniz hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında mühüm tranzit və kommunikasiya bağlantısıdır. Orta Dəhlizin inkişafı, Avropa ilə Asiya arasında alternativ nəqliyyat marşrutlarının genişlənməsi və regional enerji təhlükəsizliyi baxımından Gürcüstanın strateji əhəmiyyəti kifayət qədər böyükdür.

Bu baxımdan Tbilisi ilə Brüssel arasında münasibətlərin pisləşməsi yalnız ikitərəfli siyasi problem deyil. Bu proses bütövlükdə regionun geosiyasi arxitekturasına təsir göstərə bilər.

Avropa İttifaqı üçün Gürcüstanın demokratik inkişafı ilə yanaşı, onun Avropa ilə Asiya arasında etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini qoruması da əhəmiyyətlidir. Gürcüstan isə Qərblə münasibətlərdə yaranmış gərginliyin alternativ siyasi və iqtisadi tərəfdaşlıqlar hesabına kompensasiya olunmasına çalışa bilər.

Belə şəraitdə Rusiyanın regional proseslərdəki mövqeyi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Moskva Gürcüstanın Avro-Atlantik inteqrasiyasının zəifləməsində maraqlı ola bilər. Bununla belə, Tbilisinin Qərblə münasibətlərindəki problemləri avtomatik olaraq Rusiya ilə yaxınlaşma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Gürcüstan hakimiyyəti öz xarici siyasətində manevr imkanlarını qorumağa və müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə balans yaratmağa çalışa bilər.

Digər tərəfdən, Qərblə siyasi münasibətlərin pisləşməsi Gürcüstanın iqtisadi və tranzit potensialından tam istifadə etməsinə də təsir göstərə bilər. Çünki Orta Dəhlizin uzunmüddətli rəqabət qabiliyyəti yalnız coğrafi üstünlüklərdən deyil, həm də siyasi sabitlikdən, institusional etibarlılıqdan və beynəlxalq tərəfdaşların qarşılıqlı etimadından asılıdır.

Qarşıdakı dövrdə hansı ssenarilər mümkündür?

Mövcud vəziyyət fonunda Gürcüstan-Aİ münasibətlərinin inkişafı ilə bağlı bir neçə mümkün ssenaridən danışmaq olar.

Birinci ssenari – məhdud dialoqun bərpası.

Bu variantda Tbilisi Avropa Komissiyasının hesabatına konkret və əsaslandırılmış cavablar təqdim edir, Brüssel isə siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, institusional təmasların müəyyən hissəsini bərpa etməyə razılıq verir. Bu, münasibətlərin dərhal normallaşması demək olmasa da, böhranın dərinləşməsinin qarşısını ala bilər.

İkinci ssenari – qarşıdurmanın davam etməsi.

Əgər Gürcüstan hakimiyyəti Avropa Komissiyasının iradlarını qəbul etməz, Brüssel isə öz şərtlərində israr edərsə, münasibətlərdəki durğunluq davam edəcək. Bu halda Gürcüstanın namizəd statusu formal olaraq saxlanılsa da, üzvlük istiqamətində real irəliləyiş əldə etmək imkanları məhdud qalacaq. Üstəlik, Avropa Komissiyası viza rejiminə dair daha geniş məhdudiyyətlərin tətbiqi məsələsini də gündəmdə saxlaya bilər.

Üçüncü ssenari – siyasi kursun mərhələli şəkildə dəyişdirilməsi.

Bu, daha mürəkkəb, lakin münasibətlərin normallaşması baxımından ən perspektivli variantdır. Gürcüstan hakimiyyəti məhkəmə müstəqilliyi, media azadlığı, vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti və siyasi rəqabət sahəsində Avropa tərəfinin iradlarını nəzərə alaraq islahatlara başlaya bilər. Brüssel də öz növbəsində konkret irəliləyişlərə adekvat siyasi reaksiya verə bilər.

Bu ssenarinin reallaşması həm Tbilisinin, həm də Brüsselin müəyyən siyasi kompromislərə hazır olmasını tələb edir.

Avropa perspektivi hələ bağlanmayıb

Gürcüstanın hazırkı siyasi vəziyyəti göstərir ki, Avropa İttifaqına inteqrasiya yalnız xarici siyasət prioriteti və ya siyasi bəyanatlarla təmin edilə biləcək proses deyil. Bu, dövlət institutlarının fəaliyyətindən, hüquqi sistemin müstəqilliyindən, siyasi rəqabətdən və vətəndaş hüquqlarının qorunmasından asılı olan uzunmüddətli transformasiyadır.

Digər tərəfdən, Avropa İttifaqının da Gürcüstanla münasibətlərdə yalnız tənqid və siyasi təzyiq mexanizmlərinə üstünlük verməsi konstruktiv nəticələr verməyə bilər. Tərəflər arasında dialoqun qorunması, qarşılıqlı iradların konkret faktlar əsasında müzakirəsi və islahatların təşviqi daha səmərəli yanaşma olardı.

Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa Komissiyasının hesabatında Gürcüstan hökumətinin siyasi kursu ilə Gürcüstan xalqının Avropa inteqrasiyasına münasibəti eyniləşdirilmir. Brüssel ölkənin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstəyini, eləcə də gürcü xalqının Avropa gələcəyinə dair istəyinə hörmətini bir daha təsdiqləyir.

Bu, mühüm siyasi mesajdır: Avropa İttifaqı Gürcüstanla münasibətlərin tamamilə qırılmasında maraqlı olmadığını nümayiş etdirir. Lakin gələcək inteqrasiyanın şərtləri ilə bağlı mövqeyini də dəyişmir.

Nəticə etibarilə, qarşıdakı dövrdə əsas sual Gürcüstanın Avropa İttifaqına üzv olmaq istəyinin olub-olmaması deyil, bu istəyin hansı real siyasi və institusional addımlarla təsdiqlənəcəyidir. Tbilisi üçün seçim getdikcə daha aydın görünür: ya Avropa inteqrasiyasının tələb etdiyi islahatları həyata keçirmək, ya da namizəd statusunun verdiyi imkanlardan kənarda qalmaqla kifayətlənmək.

Gürcüstanın Avropa yolu hələ bağlanmayıb. Ancaq bu yolun davamı artıq daha çox siyasi bəyanatlardan deyil, konkret qərarlardan və real islahatlardan asılıdır.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

16:30 05.11.2026

Oxunuş sayı: 178