Bağdad məktəbinin ilahi eşq və bilik yolu: Cüneyd Bağdadi və Həllac Mənsur

Bağdad məktəbi IX–X əsrlərdə İslam dünyasının intellektual və mədəni mərkəzlərindən biri olan Bağdadda təşəkkül tapmışdır. Bu məktəb, sufi təlimlərinin sistemləşməsində və metodoloji əsaslarının qoyulmasında həlledici rol oynamışdır. Onun ən görkəmli nümayəndələri Cüneyd Bağdadi və Həllac Mənsur olmuşdur.

Bağdad məktəbi, Cüneyd Bağdadi və Həllac Mənsur kimi sufilərin rəhbərliyi altında inkişaf etmiş və sufi təliminin bir çox prinsipini formalaşdırmışdır. Bu məktəb, xüsusən "vəhdət" (birlik) və "ilahi eşq" anlayışlarını tədris edən bir təlimə əsaslanır. Bağdad məktəbinin təməlində, Allahın dərkinə (mərifət) və Onunla birləşməyə aparan dərin bilik yolu durur. Bu məktəbin nümayəndələri, insanın nəfsini təmizləmək və Allah ilə birləşmək üçün mənəvi dərinliklərə varmağı əsas məqsəd kimi qəbul edirdilər.

Bağdad məktəbinin əsas metodologiyası, sufi həyatını mənəvi təmizlənmə və Allahın dərki yolu kimi qəbul edir, bu yolda zühd (təvazökarlıq), riyazət (nəfsin təlimi) və zikir (Allahın adlarını təkrarlamaq) kimi metodlar əhəmiyyətli yer tutur. Bu yanaşma, "ilahi eşq" və "vəhdətü'l-vücud" (varlığın birliyi) fəlsəfəsini önə çıxarır və insanın Allah ilə birləşməsini ən yüksək mənəvi ideal kimi qəbul edir.

Bağdad məktəbi, daha sonra Məvləvilik, Rifailik və digər sufi hərəkatlarına geniş təsir etmiş və bu təriqətlər bu metodoloji yanaşmaları öz təlimlərinə daxil etmişlər.

Cüneyd Bağdadi

O, təsəvvüf tarixində zahiri elmlərlə batini hikmət arasında əlaqə yaradan aparıcı simalardan biridir. Onun təlimi sufilikdə “mötədillik” prinsipini təcəssüm etdirərək, həm mənəvi kamillik yolunu, həm də ictimai və dini məsuliyyətləri birləşdirən nümunəvi bir model formalaşdırmışdır. Cüneydin həyat və təlimi, təsəvvüfün yalnız mistik təcrübə və ilhamlarla deyil, həm də ciddi elmi və əxlaqi əsaslarla qurulmalı olduğunu nümayiş etdirir.

Cüneydin şəxsiyyəti, erkən yaşlarından başlayaraq elmi fəaliyyətlə mənəvi axtarış arasında qurduğu balans üzərində inkişaf etmişdir. Onun həm dini hüquq sahəsində – xüsusilə də fıqh və hədis elmlərində yetkinləşməsi, həm də sufi həyatına yönəlməsi, onu iki qütb arasında birləşdirici şəxsiyyətə çevirmişdir. Bu xüsusiyyət onu yalnız təsəvvüf tarixində deyil, ümumən İslam elmi-mənəvi irsində unikal mövqeyə daşıyır.

Cüneydin sufi təlimində ən mühüm prinsiplərdən biri “ayıq sərxoşluq” anlayışıdır. Bu anlayış, mənəvi ekstaz halının (sərxoşluğun) ilahi eşqlə yoğrulduğu anlarda belə, ayıqlığın, yəni şüurlu Allah şüurunun və şəriətə bağlılığın qorunmasını zəruri hesab edir. O, sufinin Allahla yaşadığı halı və təcrübəni ictimai məsuliyyət və əxlaq çərçivəsində davam etdirməli olduğunu vurğulayır. Bu mənada, Cüneydin yanaşması bir tərəfdən ruhi intibahı təşviq edir, digər tərəfdən isə, şəriət çərçivəsində sabitlik və nəzarəti təmin edir.

Cüneyd Bağdadi, sufilərin cəmiyyətdən təcrid olunaraq sırf mənəvi aləmə çəkilməsini doğru hesab etməmişdir. Əksinə, o, sufilərin cəmiyyət içində yaşamalı, şəriətə uyğun davranmalı və öz mənəvi dəyərlərini ictimai müstəvidə təcəssüm etdirməli olduqlarını müdafiə etmişdir. Bu baxış onun təlimini yalnız fərdi mistik təcrübələr toplusu olmaqtan çıxararaq, ictimai əxlaq və mənəvi nizamın təşəkkülündə fəal rol oynayan bir məktəb halına gətirmişdir.

Cüneydin irsində diqqətçəkən əsas cəhətlərdən biri də şəriət və təriqət arasında ziddiyyət görməməsidir. Onun təlimində şəriət ilahi qanunun zahiri forması, təriqət isə, həmin qanunun batini mahiyyətinə aparan yol kimi dəyərləndirilir. Bu münasibət onun həm zahirə, həm də batinə açıq bir sufi anlayışı formalaşdırmasına imkan vermişdir. Beləliklə, o, sufiliklə İslamın ortodoks qaydaları arasında harmonik bir münasibətin mümkünlüyünü nümayiş etdirmişdir.

Cüneydin tərbiyə etdiyi tələbələr, sonrakı dövrlərdə təsəvvüf tarixinin ən mühüm simalarına çevrilmişdir. Onun sufi metodologiyası – zühd, riyazət, zikir və mənəvi intizam üzərində qurulan yanaşma – sonrakı təriqətlərdə də öz əksini tapmışdır. Bu səbəbdən, bir çox sufi təriqətləri öz silsilələrini Cüneydə bağlamaqda israrlıdır. Bu fakt, onun yalnız öz dövründə deyil, sonrakı əsrlərdə də təsir gücünün davam etdiyini göstərir.

Cüneyd Bağdadi, sufizmin yalnız mənəvi-ruhi bir təcrübə kimi deyil, həm də ciddi fəlsəfi və ilahi bir düşüncə sisteminə çevrilməsində aparıcı fiqurlardan biri olmuşdur. Onun təlimləri, insanla Allah arasında mövcud olan metafizik məsafənin necə qət ediləcəyinə dair dərin ontoloji və teoloji izahlar ehtiva edir. Bu mənada Cüneyd, insanın Allah ilə irfani və ruhani rabitəsini təmin edən metafizik körpünü həm nəzəri, həm də təcrübi cəhətdən təyin və izah edən ilk sufilərdən hesab olunur.

Cüneydin sufizmə verdiyi əsas təriflərdə, insanın Allahdan qeyri olan hər şeydən üz döndərməsi və yalnız Allah ilə "olma" halına keçməsi, onun mistik sisteminin nüvəsini təşkil edir. Bu yanaşma insanın nəfsani və bəşəri keyfiyyətlərdən fani olması və nəticədə Allahın sifətləri ilə var olması düşüncəsinə əsaslanır. Bu nöqtədə tövhid – yəni Allahın birliyi – sufizm daxilində sırf əqli və nəzəri bir konsepsiya olmaqdan çıxaraq, təcrübəyə əsaslanan, yaşanan bir fenomenə çevrilir.

Cüneydin tövhid anlayışı, klassik kəlamçılığın təqdim etdiyi rəsmi və nəzəri monoteizmdən fərqlənərək, varlığın tam mənada Allah ilə idrak və şəxsiyyət səviyyəsində birləşməsi – daha doğrusu, bəşəri keyfiyyətlərin silinməsi və Allahın iradəsinin zahir olması – kimi izah edilir. Bu mərhələdə salikin varlığı yalnız simvolik bir varlıqdır; o, artıq öz istəyindən və fərdiyyətindən keçmiş, yalnız Allahın iradəsinin təcəllası halına gəlmişdir. Bu hal sufizmdə "fəna" adlandırılır.

Fəna anlayışı, Cüneydin təlimində üç əsas mərhələdə izah olunur: ilkin mərhələdə insan öz istəklərindən keçərək Allahın əmrlərinə tam şəkildə tabe olur; ikinci mərhələdə Allah ilə rabitədə aradakı vasitələr itir, ibadətlərin mənəvi dəyəri Allahın zatına yönəlir; son mərhələdə isə, insan artıq öz varlığından xəbərsiz bir hala çatır – bu mərhələ sufi dilində “bəqa” ilə tamamlanır: yəni insanın Allah ilə qalması.

Cüneydin irfani sistemində tövhidin mərtəbələri fərqli təbəqələrə aid edilir. Avam səviyyəsində tövhid, sadəcə Allahın birliyini dillə təsdiq və əqli arqumentlərlə izahdır; havass səviyyəsində isə, bu tövhid zehni dəlilləri aşaraq, intuisiya və ruhi müşahidə ilə əldə olunan tövhid halına çevrilir. Bu fərqlilik Cüneydin təlimində həm sosial, həm də ruhi inkişafı nəzərə alan bir dərəcələndirmə metodunun tətbiq edildiyini göstərir.

Cüneydin "misak" konsepsiyası sufizmdə insanla Allah arasında əzəli və ontoloji bağın mövcudluğunu vurğulayır. O, insanın bu dünyaya gəlməmişdən əvvəl Allah ilə bir əhd bağladığını və irfani təcrübənin nəticəsində həmin əzəli halın yenidən yaşandığını iddia edir. Bu hal, insanın "olmadan əvvəlki halına" dönüşü kimi izah olunur və tövhid ilə fənanın ən ali mərhələsi kimi qəbul edilir.

Cüneydin sufizmə gətirdiyi əsas prinsiplərdən biri də zühd, şəriətə bağlılıq və ruhani təcrübənin yalnız Qurani və sünnə çərçivəsində yaşanmasının zəruriliyidir. O, sufi həyatının xarici forma ilə deyil, daxili hal ilə ölçülməli olduğunu qeyd edərək, riyazət və ruhi intizamı sufizmin əsas sütunu kimi görmüşdür. Bəzi digər sufilərin səkr (vəcd) halına əsaslanan yanaşmalarına qarşı olaraq, Cüneyd təmkin və sahv halını – yəni öz şüurunu itirmədən Allah ilə olma halını müdafiə etmişdir. Bu onun rasional mistika ilə intuisiya arasında balans yaratmaq istədiyini göstərir.

Cüneyd Bağdadinin irfani təlimləri sufizmin teoloji və fəlsəfi əsaslarını qoymuş, daha sonrakı sufilər, xüsusilə də klassik sufi müəlliflər onun düşüncələrindən ilhamlanaraq, vəhdət, fəna və mərifət kimi anlayışların sistemləşməsində ona istinad etmişlər. Onun yolunu davam etdirənlərə “Cüneydiyyə” deyilməsi də bunun göstəricisidir. Beləliklə, Cüneydin təlimi yalnız dövrünün deyil, ümumilikdə İslam irfani təfəkkür tarixinin fəlsəfi simvoluna çevrilmişdir.

Mənsur Həllac

Mənsur Həllac 244-cü ildə (858) İranın Fars əyalətində, Beyza bölgəsində dünyaya gəlmişdir. Dədəsinin məcus (zərdüşti) olduğu deyilir, ancaq sonradan ənsarilərə nisbət edilmişdir. “Həllac” ləqəbi ya atasının peşəsinə, ya da insanların qəlbindəki sirləri açmasına görə verilir. “Mansûr” adı (Allah tərəfindən yardım edilən) ona mənəvi qələbə rəmzi kimi verilmişdir.

O, Hədis və Quran hifzi ilə təhsilə başlamış, Tüstərdə Səhl Tüstəri ilə, Bağdadda Cüneyd Bağdadi, Amr ibn Osman əl-Məkki kimi məşhur sufilərlə tanış olmuşdur. Həyatının ilk dövrlərində zahidanə yaşayıb, tənhalığı və riyazəti seçmişdir. Bir neçə dəfə Həcc ziyarətinə getmiş, orada dərin ibadətlər və özünü fəda etməyə hazır olduğunu bəyan etmişdir. Hindistan, Türküstan, Maçin, Kəşmir kimi bölgələrdə İslamı təbliğ etmiş, buralarda yazdığı əsərlərlə insanların İslama yönəlməsinə səbəb olmuşdur. Onun təsiri ilə müsəlman olanlara "Mənsurî" deyilməsi, təsir gücünün sübutudur.

O, əvvəlcə Cüneyd kimi ustadları ilə fikir ayrılığına düşmüş, sonra isə, bəzi alim və sufilər onun əleyhinə fəaliyyətə başlamışlar. Onun siyasi və ictimai nüfuzu, xüsusilə xalq arasında onu Abbasi xəlifələri üçün təhlükəyə çevirmişdir. “Ənəl həqq” ifadəsi və digər şathi sözlər onun küfr və ittiham olunmasına səbəb göstərilsə də, əsl səbəblər daha çox siyasidir. Çünki Bəyazid Bistami ondan daha betər paradoksal və dinə zidd görünən ifadələr işlətməsinə baxmayaraq ittiham olunmamışdır. 

O, 301-ci ildə (913) həbs olunmuş, 8 il ev dustaqlığında qalmış, burada məşhur əsəri “Kitabü’ṭ-Ṭavasin” əsərinin bəzi bölmələrini yazmışdır. Nəhayət, siyasi və dini təzyiqlər nəticəsində 922-ci ildə Bağdadda edam edilmişdir. Cəsədi yandırılıb külü Dəcləyə atılmışdır.

Onun fikirləri, sözləri və həyatından doğan mənqibələr İslam dünyasında geniş əks-səda doğurmuş, təsəvvüfi düşüncəyə yeni istiqamət vermişdir.

Həllaca görə, Hz. Muhəmmədin iki varlıq səviyyəsi vardır:

-        Əzəli nur şəklində olan ruhani və əbədi şəxsiyyəti

-        Zahiri olaraq bu dünyada 63 il yaşamış peyğəmbər kimliyi

Həllac, "Allahın ilk yaratdığı şey Hz. Muhəmmədin nurudur" deyə bildirir. O, yaradılışın başlanğıcında olan bu nurun, bütün mövcudatın səbəbi olduğunu ifadə edir. Hz. Muhəmməd ruhların atası, Hz. Adəm isə, bədənlərin atasıdır. Bütün peyğəmbərlər, vəlilər və ilahi bilik sahibləri bu nurdan feyz almışdır. Beləliklə, "nur-ı Muhəmmədî" Həllacın ontoloji sistemində yaradılışın mənbəyidir və bütün varlığın təzahürü bu nurdan başlamışdır. Bu ideyanın ilk dəfə Səhl Tüstəri tərəfindən işlədildiyi söylənilir.

Hallaca görə bütün dinlər eyni həqiqətin fərqli təzahürləridir. Dinlər arasında olan fərqliliklər, mahiyyət fərqindən deyil, baxış bucaqlarından irəli gəlir. Əsas olan, dinlərin hamısının ilahi mənbədən qaynaqlandığıdır. Bu fikir çərçivəsində o, Musa ilə Fironun sözlərini belə “haqq söz” adlandırır, çünki onlar Allah tərəfindən əzəldə müəyyən edilmiş taleyə əsasən səslənmişdir. İnsanın hansı dinə mənsub olacağı da onun seçimi deyil, Allahın təqdiridir.

Hallac İblis və Fironun mövqelərini klassik İslamdan fərqli şəkildə, tövhid, eşq və fütüvvət (yəni ruhanilikdə cəsarət, sədaqət və fədakarlıq) aspektindən şərh edir:

• İblis, Allaha duyduğu eşq səbəbilə yalnız Ona səcdə etməyə hazırdır. Əmrə qarşı çıxması, Allahdan başqa bir varlığa səcdə etməyi rədd etməsindən qaynaqlanır.
• Firon, öz inancına sadiq qalaraq Hz. Musaya iman gətirməmişdir; çünki bunu etsə, ideyasına xəyanət etmiş olardı.

Bu baxış Hallacın fütüvvət anlayışında, inandığı həqiqətə sonadək bağlı qalmağın və öz iddiasından dönməməyin vacibliyini ortaya qoyur.

Hallacın ən məşhur ifadəsi olan “Ənəl-Həqq” (“Mən Haqqam”) onun tövhid və fənafillah (öz varlığını Allahda yox etmək) təliminin zirvəsidir. Bu ifadə çox yanlış anlaşılıb və ona "ilah olduğunu iddia edir" deyə ittihamlar irəli sürülmüşdür. Lakin Hallaca görə bu söz, Allahın nurunun insanda tam təcəlli etməsinin nəticəsidir. Əsas məqsəd, “mən” deyən şəxsin artıq öz varlığını ortadan qaldıraraq, yalnız Həqqin zatını görməsi və bu halı dilə gətirməsidir. Qəzali bu halı belə şərh edir: bir stəkana maye töküldükdə stəkan görünməz, yalnız maye görünər. İnsanın qəlbi də Allahın təcəlli etdiyi zaman yalnız Onu hiss edir və "Ənəl-Həqq" deyir. Bu hal, sekr (mistik sərxoşluq) və fəna (mənlikdən yox olma) halıdır.

Hallacın edamına səbəb göstərilən əsas ittihamlar bunlar olmuşdur:

• Hulul (Allahın insanda cisimlənməsi) və ittihad (Allah ilə insanın birləşməsi) fikirlərini yayması
• "Ənəl-Həqq" ifadəsi
• Həcc ibadətini inkar etdiyi iddiası

Əslində bu ittihamlar, onun dönəminin siyasi və dini mühitində radikal sayılan fikirlərinə və ictimai təsirinə qarşı yönəlmiş qərəzli hücumlar idi. İbnül-Bəhlul kimi bəzi dini şəxslər Hallacın edamına qarşı çıxmışdılar.

Hallac, təsəvvüf tarixində şəhid sufî, aşiq arif, fənanın simvolu kimi xatırlanır. Onun fikirləri daha sonrakı sufilər, o cümlədən Ruzbihan Baqli, Əttar, Cami və Molla Cami tərəfindən şərh olunmuş və mənalandırılmışdır. O, zahiri anlamdan daha çox batini həqiqətlərə yönəlmiş, ən dərin mistik hal və mərhələləri təmsil etmişdir.

Hallac-ı Mənsurun təsəvvüfi fikirləri, İslam düşüncəsində mistik təfəkkürün inkişafına böyük töhfə vermişdir. Onun "nгr-ı Muhəmmədî", "ənəl-həqq", fütüvvət və eşq anlayışları təsəvvüfi fəlsəfənin dərin metafizik qatlarını ortaya çıxarır. Hallacın təlimləri yalnız dini və mistik deyil, fəlsəfi baxımdan da öyrənilməyə dəyər zənginlikdədir. Onun həyatının və fikirlərinin əsas qayəsi, varlığın mənşəyi olan Allah ilə bir olma arzusudur.

Hallac, xristianlığa aid bəzi anlayışlara maraq göstərmişdir. Xüsusilə, Süryani xristianlarının istifadə etdiyi “nasut” və “lahut” ifadələri onun təsəvvüf terminologiyasına daxil olmuşdur. Bu iki anlayış, Allahın təzahürlərinin iki fərqli səviyyəsini izah edir:

• Nasut: İnsanlıq və dünyəvi varlıq.
• Lahut: Allahın ilahi təbiəti və qeyri-dünya məzmunu.

Hallac, bu anlayışları birləşdirərək Allahın nasutunun lahuti sirrini ortaya qoyduğunu ifadə etmişdir. Bu ifadə onun təfəkküründə Allahın həm zahiri, həm də batini təzahürlərinin bir-birini tamamladığına işarə edir. Hallac həmçinin özünün xaç dini üzrə öləcəyini bildirərək, bu əlaqəni daha da gücləndirmişdir. Bu sözü ilə o, özünün şüurlu olaraq çarmıxa çəkiləcəyini və bu yolda mübarizə edəcəyini öncədən xəbər vermişdir.

Əbü’l-Abbas əl-Mürsi, Hallacın çarmıxa çəkiləcəyini əvvəldən bəyan etməsini, onun nəfsi ilə əlaqəli mistik bir təcrübə olaraq şərh edir. Bununla bağlı olaraq, bəzi fıqh alimləri onu küfrdə ittiham etmiş, lakin onun sözü ilə bağlı bir çox mübahisələr də ortaya çıxmışdır.

Hallacın fikirləri, vəhdət-i vücud və vəhdət-i şühud anlayışları ilə sıx bağlıdır. Vəhdət-i vücud, bütün varlığın birliyi və Həqqin hər şeydə təzahür etdiyi anlayışdır. Bu yanaşmaya görə, bütün varlıq birdir və hər şey Allahın təzahürüdür. Hallacın bu inanca bağlı olub-olmaması barədə mübahisələr mövcuddur. Onun bəzi şərhçiləri Hallacı vəhdət-i vücud təmsilçisi kimi qəbul etsələr də, başqa bəzi alimlər onun fikirlərini daha çox vəhdət-i şühud kimi təhlil edirlər.

Vəhdət-i şühud, Allahın birliyini yalnız bir an və ya müəyyən bir müddət üçün görmək və hiss etmək kimi təcəssüm edir. Hallac, Allah sevgisi ilə coşaraq özünü Onun təzahürü kimi hiss etmişdir. Lakin, sonradan, o, Yaradan ilə yaradılanın ayrı olduğunu ifadə edərək bu təcrübəsini daha mütəhərrik şəkildə izah etmişdir. Bu baxımdan, Hallacın təcrübələri, bir çoxlarının dediyi kimi, vəhdət-i vücud anlayışından daha çox bir hissiyatın və keçici bir görüşün təzahürü olmuşdur.

Hallacın fikirləri, dinlərarası anlayışların birləşdirilməsinə və mistik təcrübələrin batini şərh olunmasına yönəlmişdir. Xristianlıqdan aldığı "nasut" və "lahut" anlayışları, onun təsəvvüfi fəlsəfəsini zənginləşdirmiş və onun Allahın həm zahiri, həm də batini təzahürlərinə dair düşüncələrini dərinləşdirmişdir. Hallacın ömrü və fikirləri, bu cür qarşılıqlı təsirlərin məhsulu olaraq, təsəvvüf dünyasında mühüm bir mərhələni təmsil edir.

Hallac-ı Mənsur İslam dünyasında mübahisələrə səbəb olmuş və müxtəlif alimlər arasında fərqli fikirlər meydana gətirmiş bir şəxsiyyətdir. Onun haqqında zamanla müxtəlif görüşlər və baxışlar yaranmışdır.

İslam alimləri arasında Hallac-ı Mənsurun mühakimə edilməsi mövzusunda dörd əsas yanaşma formalaşmışdır:

1. Hallac-ı Mənsuru müdafiə edən alimlər onu haqlı saymış və onun görüşlərini müdafiə etmişdir. Onlar, Hallacın təfəkkürünü və təcrübələrini doğru hesab edərək, onu müsbət bir şəxsiyyət kimi qəbul etmişlər.
2. Onun əksinə olan ikinci qrup, Hallac-ı Mənsuru kafir və zındıq sayaraq onun düşüncələrini şiddətlə rədd etmişdir. Bu alimlər, Hallacın verdiyi ifadələrin dinin təməl prinsiplərinə zidd olduğunu düşünərək onu kəskin şəkildə tənqid etmişdir. Bəzi alimlər, onu "hoqqabaz", "sehirbaz" və "şarlatan" kimi təsvir edərək, onun xalqı aldatdığını və özünü böyük bir vəli kimi göstərməyə çalışdığını bildirmişdir.
3. Üçüncü qrup isə, Hallacın təcrübələrini anlamış və ona mərhəmət göstərmişdir. Onlar, Hallacın yersiz tənqidlərə məruz qaldığını və ona qarşı edilən hərəkətlərin mübaliğə olduğunu düşünmüşlər.
4. Dördüncü qrup alimlər isə, Hallacın vəziyyətinə dair hökm verməkdən çəkinərək, ona qarşı susmağı üstün tutmuş və məsələnin Allahın iradəsinə həvalə edilməsi lazım olduğunu bildirmişdir.

Hallacın həyatında və fikirlərində, xüsusilə Şiə və Batıni təsirləri olduğu qeyd edilir. Bununla yanaşı, onun Hindistana etdiyi səfərlərdə yoqlar və sehirbazlardan öyrəndiyi bəzi praktikalardan istifadə etdiyi də iddia edilir. Bəzi alimlər, onun Karmatilər ilə əlaqəsini və Abbasî xilafətinə qarşı çıxan bir lider kimi fəaliyyət göstərdiyini qeyd etmişdir.

Hallac-ı Mənsurun fikirləri, yalnız yaşadığı dövrün deyil, həm də sonrakı əsrlərin böyük təsəvvüf alimləri tərəfindən mənimsənilmişdir. Mevlana, İbnü’l-Ərabi, Əbdülqadir Geylani kimi böyük sufilər onun ideallarını yaşatmış və Hallacın fikirlərini genişləndirmişlər.

Bağdad məktəbi, sufi təlimin formalaşmasında mərkəzi rol oynamış, həm nəzəri, həm də praktik əsasları ilə sufi düşüncəsini dərinləşdirmişdir. Bu məktəb insanın Allaha qovuşması üçün keçməli olduğu mərhələləri – zühd, riyazət, zikr və eşq vasitəsilə – sistemləşdirərək, mənəvi təkamül yolunu həm fərdi, həm də kosmik bir proses kimi izah etmişdir. Bu baxımdan Bağdad məktəbi, İslam fəlsəfi-mistik irsinin əsas dayaqlarından biridir.