1972-ci il 30 yanvar: Şimali İrlandiyada tarixi qətliam – Qanlı Bazar
1972-ci il yanvarın 30-u Şimali İrlandiyanın tarixində ən qaranlıq və faciəli günlərdən biri kimi yadda qalıb. “Qanlı Bazar” (ing. Bloody Sunday) adı ilə tanınan bu hadisə Derri (Londonderri) şəhərinin əsasən katoliklərin yaşadığı Boqsayd (Bogside) bölgəsində baş verib və müasir Avropa tarixində dinc etirazçılara qarşı törədilmiş ən ağır zorakılıqlardan biri hesab olunur.
Bu hadisə təkcə bir günün faciəsi deyildi. O, onilliklər boyunca davam edən siyasi, dini və sosial qarşıdurmanın partlayış nöqtəsi idi və sonradan “The Troubles” (Çətinliklər dövrü) kimi tanınan qanlı mərhələnin dərinləşməsinə səbəb oldu.
Etirazın səbəbləri: haqsızlıq və ayrı-seçkilik
1960–70-ci illərdə Şimali İrlandiyada katolik icması ciddi sosial və siyasi ayrı-seçkiliklə üzləşirdi. Seçki hüquqları, mənzil bölgüsü, iş imkanları və polis davranışı sahəsində uzun illər davam edən ədalətsizliklər narazılığı artırmışdı.
1971-ci ildə Britaniya hakimiyyətinin məhkəmə olmadan həbs (internment) siyasətini tətbiq etməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. İnsanlar yalnız şübhə əsasında, ittiham irəli sürülmədən həbs edilirdi. Bu siyasətə etiraz olaraq Şimali İrlandiya Vətəndaş Hüquqları Assosiasiyası 1972-ci il yanvarın 30-da Derri şəhərində kütləvi yürüş təşkil etdi.
Yürüşdən qətliama: hadisələrin gedişi
Həmin gün təxminən 15 min nəfər etirazçı yürüşə qatılmışdı. Yürüş dinc xarakter daşıyırdı və məqsədi internment siyasətinə etiraz idi. Lakin şəhər mərkəzi Britaniya ordusu tərəfindən bağlandığı üçün yürüşçülər Boqsayd istiqamətinə yönləndirildi.
Günün ikinci yarısında vəziyyət gərginləşdi. Ordu daş atan gənclərə qarşı rezin güllələr, gözyaşardıcı qaz və su şırnaqlarından istifadə etdi. Bir müddət sonra Paraşüt Alayının əsgərlərinə “həbs əməliyyatı” əmri verildi.
Saat 16:10 radələrində isə vəziyyət geri dönməz həddə çatdı — Britaniya əsgərləri canlı güllələrlə atəş açmağa başladılar.
Silahsız insanlar hədəfdə
Cəmi yarım saatdan az müddətdə 13 nəfər yerindəcə öldürüldü, daha bir nəfər isə sonradan aldığı yaralar səbəbilə həyatını itirdi. Ölənlərin hamısı silahsız mülki şəxslər idi. Onların arasında qaçanlar, yaralılara kömək edənlər və hətta əlində ağ dəsmal tutan insanlar da vardı.
Bəzi qurbanlar arxadan vurulmuşdu, bu da onların təhlükə yaratmadığını açıq şəkildə göstərirdi. Hadisə şahidlərinin, jurnalistlərin və fotoqrafların gözü qarşısında baş vermişdi.
İlk istintaq: etimadsızlıq və ört-basdır
Hadisədən dərhal sonra Britaniya hökuməti istintaq başladığını elan etdi. Lord Vidjeri rəhbərliyində aparılan bu ilk araşdırma əsgərləri əsasən məsuliyyətdən azad etdi. Hesabatda iddia olunurdu ki, guya əsgərlər təhlükə altında olublar.
Lakin bu nəticə qurbanların ailələri və ictimaiyyət tərəfindən ört-basdır cəhdi kimi qəbul edildi. Hesabat geniş etirazlara səbəb oldu və illərlə davam edən ədalət tələblərinin əsasını qoydu.
Savill Araşdırması: həqiqətin üzə çıxması
1998-ci ildə Britaniya hökuməti təzyiqlər qarşısında geri çəkilərək hadisəni yenidən araşdırmaq qərarına gəldi. Lord Savillin rəhbərliyi ilə başlayan bu istintaq 12 il davam etdi və Britaniya tarixinin ən uzun və ən bahalı araşdırmalarından biri oldu.
2010-cu ildə açıqlanan Savill hesabatı qəti idi. Belə ki, ölənlərin heç biri silahlı olmayıb,heç kim əsgərlərə təhlükə yaratmayıb, atəş açılması əsassız və qanunsuz olub, həmçinin, əsgərlər ilk atəşi açan tərəf olublar.
Bu hesabatdan sonra Britaniya Baş naziri Devid Kemeron parlamentdə rəsmi şəkildə üzr istədi.
Siyasi və sosial nəticələr
“Qanlı Bazar” hadisəsi İrlandiya Respublikası Ordusuna (IRA) dəstəyin kəskin artmasına səbəb oldu. Hadisə, Britaniya ordusuna qarşı etimadı sarsıtdı və zorakılığın daha da yayılmasına zəmin yaratdı.
Bu faciə Şimali İrlandiyada qarşıdurmanı daha da dərinləşdirdi və yüzlərlə insanın həyatına təsir edən uzunmüddətli zorakılıq dövrünün simvoluna çevrildi.
İllər sonra bəzi əsgərlər barəsində cinayət işləri açılsa da, sübutların çatışmazlığı səbəbindən məhkəmələr nəticəsiz qaldı. Bu isə qurban ailələri üçün ədalətin tam bərpa olunmadığı hissini gücləndirdi.“Qanlı Bazar” yalnız bir şəhərin və ya bir ölkənin faciəsi deyil. Bu hadisə dövlət gücünün nəzarətsiz istifadəsinin, insan haqlarının tapdanmasının və həqiqətin gec də olsa üzə çıxmasının acı nümunəsidir.
Bu gün belə, Qanlı Bazar Avropada dövlət zorakılığı mövzusunda ən çox xatırlanan hadisələrdən biri olaraq qalır və tarixin susmayan vicdanı kimi danışmağa davam edir.
Fatimə Məmmədova
15:55 30.01.2026
Oxunuş sayı: 418
