Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlişi: demokratiyadan diktaturaya aparan yol

30 yanvar 1933-cü il dünya tarixində taleyüklü günlərdən biri kimi yadda qalıb. Məhz bu tarixdə Adolf Hitler Almaniyanın kansleri təyin edildi. Bu qərar təkcə bir ölkənin daxili siyasi dəyişimi deyildi, həm də sonradan bütün Avropanı və dünyanı bürüyən fəlakətlərin başlanğıcı oldu. Hitlerin hakimiyyətə gəlişi İkinci Dünya müharibəsinə, milyonlarla insanın ölümünə və Holokost kimi misilsiz insanlıq faciəsinə aparan yolun əsas mərhələsi sayılır.

Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı Almaniya

Birinci Dünya müharibəsində məğlub olan Almaniya 1919-cu ildə monarxiyanı ləğv edərək respublika idarə üsuluna keçdi. Kayzer II Vilhelm taxtdan imtina etdi və ölkədə Veimar Respublikası quruldu. Lakin yeni qurulan bu siyasi sistem əvvəldən ciddi problemlərlə üzləşdi. Versal sülh müqaviləsi Almaniyaya ağır hərbi, siyasi və iqtisadi öhdəliklər yükləmişdi. Ölkə böyük məbləğdə təzminat ödəməli, ordusunu zəiflətməli, ərazilərinin bir hissəsindən imtina etməli idi. Bu şərtlər alman cəmiyyətində dərin alçaldılma və ədalətsizlik hissi yaratdı. Respublika dövründə siyasi parçalanma da güclü idi. Sol və sağ qüvvələr arasında davamlı qarşıdurma, tez-tez dəyişən hökumətlər, parlamentdə sabit çoxluğun formalaşmaması dövlət idarəçiliyini zəiflədir, xalqın demokratiyaya olan inamını sarsıdırdı. Bir çox alman Weimar Respublikasını milli maraqları qoruya bilməyən, zəif və qeyri-effektiv bir sistem kimi görürdü.

İqtisadi böhran və sosial narazılıq

1920-ci illərin ortalarında vəziyyət qismən stabilləşsə də, 1929-cu ildə baş verən Böyük İqtisadi Böhran Almaniyanı yenidən dərin uçuruma apardı. ABŞ-dən alınan kreditlər dayandırıldı, sənaye iflic oldu, milyonlarla insan işini itirdi. İşsizlik kütləvi xarakter aldı, yoxsulluq sürətlə yayıldı. İnsanlar gündəlik ehtiyaclarını qarşılaya bilmirdilər və mövcud siyasi hakimiyyəti bu vəziyyətə görə məsul tuturdular.

Bu sosial-iqtisadi böhran cəmiyyətdə radikal ideyaların yayılması üçün münbit zəmin yaratdı. İnsanlar sürətli və sərt həll yolları vəd edən, güclü lider obrazı yaradan siyasi qüvvələrə üz tutmağa başladılar.

Nasist Partiyasının meydana çıxması və ideoloji xətti

Belə bir şəraitdə Alman Milli Sosialist Fəhlə Partiyası – NSDAP ön plana çıxmağa başladı. 1920-ci ildə yaradılan bu partiya ilkin mərhələdə kiçik və marjinal siyasi təşkilat idi. Lakin Adolf Hitlerin liderliyi ilə partiya getdikcə gücləndi. Hitlerin çıxışları emosional, aqressiv və kütlələri cəlb edən idi. O, Almaniyanın problemlərinin səbəbini Versal müqaviləsində, demokratiyada, kommunistlərdə və yəhudilərdə görür, xalqı “milli dirçəlişə” çağırırdı.

Nasist ideologiyası ifrat millətçilik, antisemitizm, avtoritar idarəçilik və “üstün irq” anlayışı üzərində qurulmuşdu. Bu ideyalar böhran içində olan və özünü alçaldılmış hiss edən cəmiyyətin bir hissəsi üçün cəlbedici görünürdü.

1923-cü il çevriliş cəhdi və “Mein Kampf”

1923-cü ilin noyabrında Hitler və tərəfdarları Münhendə hakimiyyəti zorla ələ keçirməyə cəhd etdilər. Tarixə “Pivəxana çevrilişi” kimi düşən bu hadisə uğursuz oldu. Hitler həbs edildi və məhkəmə tərəfindən cəzalandırıldı. Lakin bu, onun siyasi karyerasının sonu olmadı. Əksinə, həbsxanada olarkən Hitler “Mein Kampf” (“Mənim mübarizəm”) adlı kitabını yazdı. Bu əsərdə o, gələcək planlarını, ideologiyasını və Almaniya üçün nəzərdə tutduğu siyasi modeli açıq şəkildə ortaya qoydu.

Həbsdən çıxdıqdan sonra Hitler taktikasını dəyişdi. O, hakimiyyətə zorla deyil, qanuni yollarla – seçkilər vasitəsilə gəlməyin daha effektiv olacağına qərar verdi.

Propaganda və kütləvi dəstəyin formalaşması

Nasistlərin yüksəlişində propaganda həlledici rol oynadı. Partiya geniş kütlələrə xitab edən sadə, emosional və təsirli şüarlar irəli sürürdü. “İş və çörək”, “Bir xalq, bir lider” kimi çağırışlar işsiz və ümidsiz insanlar üçün ümid mesajı kimi təqdim edilirdi. Propaganda vasitəsilə Hitler güclü, qətiyyətli və Almaniyanı xilas edəcək lider obrazında göstərilirdi.

Joseph Göbbelsin rəhbərliyi ilə radio, plakatlar, qəzetlər və kütləvi mitinqlər nasist ideologiyasının yayılmasında əsas alətlərə çevrildi. Nasistlər cəmiyyətin bütün təbəqələrinə müraciət edir, ilk dəfə səs verən insanları da öz tərəflərinə çəkə bilirdilər.

Seçkilər və siyasi böhran fonunda yüksəliş

1928-ci il seçkilərində nasistlər cəmi 2,6 faiz səs toplasalar da, böhranın dərinləşməsi ilə vəziyyət sürətlə dəyişdi. 1930-cu ildə partiya artıq milyonlarla səs qazanaraq parlamentdə əsas qüvvələrdən birinə çevrildi. 1932-ci ildə keçirilən seçkilərdə NSDAP Reyxstaqda ən böyük partiya oldu, lakin tam çoxluq əldə edə bilmədi.

Bu dövrdə Almaniyada hökumətlər ard-arda istefa verir, siyasi böhran daha da dərinləşirdi. Mühafizəkar elit təbəqə və böyük sənayeçilər Hitleri kommunist təhlükəsinə qarşı istifadə oluna biləcək bir fiqur kimi görməyə başladılar.

30 yanvar 1933: həlledici qərar

Nəticədə, 30 yanvar 1933-cü ildə Almaniya prezidenti Paul fon Hindenburq Adolf Hitleri kansler vəzifəsinə təyin etdi. Hitler xalq tərəfindən birbaşa seçilməmişdi, lakin tam qanuni prosedurla hakimiyyətə gəlmişdi. Nasistlər bu hadisəni “milli inqilab” kimi təqdim etdilər və Berlin küçələrində məşəl yürüşləri təşkil olundu.

Bir çox insan bu hökumətin uzunömürlü olmayacağını düşünürdü. Lakin bu, tarixin ən böyük yanlış hesablamalarından biri oldu.1933-cü ilin fevralında Reyxstaq binasında baş verən yanğın Hitlerin əlində güclü alətə çevrildi. Hadisədə kommunistlər günahlandırıldı və bunun ardınca fövqəladə vəziyyət elan edildi. Vətəndaş azadlıqları məhdudlaşdırıldı, mətbuat və söz azadlığı faktiki olaraq ləğv edildi, minlərlə siyasi opponent həbs olundu.

Mart ayında qəbul edilən “Fövqəladə səlahiyyətlər haqqında qanun” Hitlerin parlamentdən yan keçərək ölkəni idarə etməsinə imkan verdi. Bununla da Almaniyada demokratiya faktiki olaraq sona çatdı.

Cəmiyyətin nasistləşdirilməsi və repressiyalar

Hakimiyyət möhkəmləndikdən sonra nasistlər bütün cəmiyyəti öz ideologiyalarına uyğunlaşdırmağa başladılar. Siyasi partiyalar qadağan edildi, həmkarlar ittifaqları ləğv olundu, dövlət qurumları və mədəniyyət sahələri “təmizləmə” prosesindən keçdi. Kitablar yandırıldı, fərqli düşünənlər təqib edildi.

Xüsusilə yəhudilər sistemli şəkildə ayrı-seçkiliyə məruz qaldılar. 1933-cü ildən başlayan boykotlar və məhdudiyyətlər sonradan Holokosta aparan siyasətin ilk addımları oldu. 30 yanvar 1933-cü il sübut etdi ki, demokratiya yalnız qanunlarla deyil, həm də cəmiyyətin şüuru və məsuliyyəti ilə qorunur. Hitler demokratiyanı onun öz mexanizmlərindən istifadə edərək dağıtdı və Almaniyanı totalitar rejimə çevirdi. Bu tarix insanlığa xəbərdarlıqdır: iqtisadi böhran, siyasi xaos və nifrət ideologiyası birləşəndə nəticə fəlakət olur.

Fatimə Məmmədova