Fənər patriarxlığı və ekumenlik iddiası: Tarix, Lozanna və geosiyasi hesablar

İstanbul Rum Fənər Patriarxı Bartolomeyin İspaniya Kralına ünvanladığı və özünü “Konstantinopol–Yeni Roma Baş Yepiskopu və Ekumen (Ümumdünya) Patriarxı” kimi təqdim etdiyi məktub son illər yenidən gündəmə gələn, lakin kökləri dərin tarixə gedib çıxan bir mübahisəni aktuallaşdırdı. Əslində məsələ daha dərindir və yalnız dini titul və ya terminologiya problemi deyil, dövlət suverenliyi, beynəlxalq hüquq, tarixi varislik və dini qurumların siyasi alət olaraq istifadəsi kimi çoxqatlı aspektləri özündə birləşdirir.

İstanbul Rum Fənər Patriarxlığının “ekumeniklik” iddiası Osmanlı imperiyası dövründən etibarən müzakirə mövzusu olub, Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması ilə isə hüquqi və siyasi baxımdan qəti çərçivəyə salınıb. Buna baxmayaraq, son onilliklərdə patriarxlığın beynəlxalq müstəvidə bu statusu de-fakto şəkildə tanıtmaq cəhdləri, xüsusilə Qərb siyasi dairələrinin və bəzi beynəlxalq kilsə strukturlarının dəstəyi ilə yenidən gündəmə gətirilib.

Bu kontekstdə Bartolomeyin məktubunda istifadə etdiyi titul seçimi təsadüfi deyil. Diplomatik yazışmalarda terminologiya beynəlxalq hüquq baxımından mühüm siqnal xarakteri daşıyır. “Ekumen Patriarx” ifadəsinin xarici dövlət başçısına ünvanlanan rəsmi məktubda yer alması, bu statusun faktiki olaraq beynəlxalq aləmdə qəbul etdirilməsinə yönəlmiş yumşaq güc strategiyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Ekumen anlayışının tarixi mənşəyi

“Ekumen” anlayışı yunan dilində “oikoumenē” sözündən yaranıb və ilkin mərhələdə “məskunlaşmış dünya” mənasını ifadə edib. Erkən xristianlıq dövründə bu termin daha çox ümumdünya kilsə məclislərini və bütün xristian icmasını ifadə etmək üçün istifadə olunurdu. Lakin zaman keçdikcə anlayış sırf teoloji məzmundan çıxaraq inzibati və siyasi çalarlar qazandı.

Ortodoks kilsə sistemində ekumenik patriarx anlayışı Roma Papalığındakı kimi mərkəzləşdirilmiş ali hakimiyyət demək deyil. Ortodoks ənənədə bu status “bərabərlər arasında birinci” prinsipinə əsaslanır və əsasən simvolik, əlaqələndirici xarakter daşıyır. Bununla belə, bu titul beynəlxalq siyasi tanınma ilə birləşdirildikdə dini çərçivəni aşaraq siyasi və hüquqi nəticələr doğura bilir. İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı ətrafında yaranan mübahisənin mərkəzində də məhz bu nöqtə dayanır.

Xüsusilə müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dini titul və statuslar “soft power” aləti kimi istifadə olunur. Bu baxımdan ekumen anlayışının dini müstəvidən çıxarılaraq siyasi diskursa daşınması, klassik kilsə hüququndan çox, müasir beynəlxalq siyasətin məhsulu kimi dəyərləndirilə bilər…

İstanbulun fəthi və Osmanlı kilsə siyasəti

1453-cü ildə İstanbulun fəthi ilə Osmanlı dövləti yalnız Bizans imperiyasının paytaxtını deyil, eyni zamanda mürəkkəb dini və etnik struktura malik bir mərkəzi idarə etmək məsuliyyətini üzərinə götürdü. Fatih Sultan Mehmetin tətbiq etdiyi idarəetmə modeli “Pax-Ottomana” prinsipi üzərində qurulmuşdu. Bu model zorakı assimilyasiya əvəzinə idarə olunan muxtariyyətə əsaslanırdı.

Bu çərçivədə Rum Ortodoks Kilsəsinə daxili dini məsələlərdə muxtariyyət verilsə də, patriarxlıq tam şəkildə Osmanlı sultanının siyasi və hüquqi hakimiyyəti altında fəaliyyət göstərirdi. Patriarx sultanın fərmanı ilə təyin olunur, eyni qaydada vəzifədən azad edilə bilirdi. Patriarxlığın hüquqi və siyasi subyektliyi yox idi, o, yalnız dini icmanın rəhbəri kimi tanınırdı.

Osmanlı idarəetmə sistemində patriarx eyni zamanda “təmsil etdiyi icmanın rəhbəri” funksiyasını daşıyırdı. Bu status ona icma daxilində müəyyən inzibati səlahiyyətlər versə də, həmin səlahiyyətlər dövlət adından icra olunur və heç vaxt suveren hüquq kimi qəbul edilmirdi.

Bu model Osmanlı dövlət ənənəsinin əsas xüsusiyyətini əks etdirirdi: dini institutlara geniş manevr sahəsi verilir, lakin onların dövlət suverenliyini şübhə altına alacaq hər hansı siyasi iddiasına yol verilmirdi.

1517-ci ildə Yavuz Sultan Səlimin Misiri fəth etməsi və Məmlük dövlətinin ləğvi isə yeni bir dönəmi başlatdı və Osmanlı imperiyasının dini-siyasi strukturunda mühüm dəyişikliklərə səbəb oldu. İsgəndəriyyə və Antakya patriarxlıqları Osmanlı nəzarətinə keçdi və bu, İstanbul Patriarxlığının ortodoks dünyasındakı koordinasiya rolunu obyektiv olaraq artırdı.

Məhz bu mərhələdən etibarən patriarxın “ekumen” kimi anılması daha geniş yayılmağa başladı. Lakin bu titul Osmanlı baxımından beynəlxalq müstəqillik və ya suverenlik anlamına gəlmirdi. Əksinə, patriarxın artan nüfuzu imperiya daxilində dini idarəetmənin daha səmərəli təşkili məqsədinə xidmət edirdi və tamamilə Osmanlı hakimiyyətinin verdiyi səlahiyyətlər çərçivəsində idi.

Bu dövrdə patriarxın nüfuzunun artması Osmanlı dövlətinin mərkəzləşdirici siyasətinin bir hissəsi idi. Yəni ekumen anlayışı imperiyanın zəifləməsi yox, əksinə, dini strukturlar üzərində nəzarətin gücləndirilməsi aləti kimi ortaya çıxmışdı.

Bu fakt onu göstərir ki, ekumen anlayışı Osmanlı dövründə də heç vaxt dövlətdənkənar siyasi status kimi qəbul edilməmişdir.

XIX əsr və Qərb müdaxilələri

XIX əsrdə Osmanlı imperiyasının zəifləməsi ilə paralel olaraq Avropa dövlətləri imperiya daxilindəki dini qurumları geosiyasi təsir alətinə çevirməyə başladılar. “Şərq məsələsi” kontekstində xüsusilə Rusiya, ortodoks icmaların hamisi rolunda çıxış edir, Fransa katolikləri, Britaniya isə balanslaşdırıcı aktor kimi mövqe tuturdu.

Bu dövrdə İstanbul Rum Patriarxlığı həm daxildən etnik millətçilik hərəkatlarının, həm də xaricdən imperial güclərin təzyiqi altına düşdü. Ekumeniklik anlayışı tədricən dini məzmununu itirərək geosiyasi alətə çevrildi. Patriarxlıq üzərindən Osmanlı dövlətinin daxili işlərinə təsir göstərmək cəhdləri artdı və bu, gələcəkdə Lozanna danışıqlarında da özünü açıq şəkildə büruzə verdi.

Məhz bu mərhələdə ekumeniklik iddiası ilk dəfə Osmanlı dövlətçiliyinə alternativ legitimlik mənbəyi kimi təqdim olunmağa başlandı ki, bu da məsələnin sırf dini mübahisə olmadığını sübut edir.

1922–1923-cü illərdə keçirilən Lozanna danışıqları zamanı Britaniya və Fransa İstanbul Rum Fənər Patriarxlığının ekumenik statusunun beynəlxalq səviyyədə tanınması və kilsənin Vatikanabənzər müstəqil dini qurum kimi fəaliyyət göstərməsi ideyasını irəli sürdülər. Bu təkliflər təbii olaraq Türkiyə nümayəndə heyəti tərəfindən qəti şəkildə rədd edildi.

Mustafa Kamal Atatürk üçün bu məsələ dini yox, milli suverenlik məsələsi idi. Onun mövqeyinə görə, Türkiyə Respublikasının ərazisində dövlət nəzarətindən kənar, beynəlxalq statuslu dini-siyasi qurumun mövcudluğu qəbuledilməz idi. Nəticə etibarilə Lozanna Müqaviləsi çərçivəsində İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı yalnız Türkiyədə yaşayan rum icmasının dini qurumu kimi tanındı, ekumeniklik iddiası isə hüquqi baxımdan rədd edildi. Bu qərar Türkiyə Cümhuriyyətinin suverenlik anlayışının təməl daşlarından birinə çevrildi.

Atatürkün bu mövqeyi Türkiyə Respublikasının sekulyar və unitar dövlət modelinin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Patriarxlıq məsələsi yeni dövlət üçün presedent xarakteri daşıyırdı və burada veriləcək hər hansı güzəşt gələcəkdə oxşar iddiaların ortaya çıxmasına zəmin yarada bilərdi.

Vatikan müqayisəsi və yanlış analogi̇ya

Bəzi dairələr İstanbul Rum Fənər Patriarxlığını Vatikan modeli ilə müqayisə etməyə çalışırlar. Lakin bu müqayisə həm tarixi, həm də hüquqi baxımdan əsassızdır. Vatikan 1929-cu il Lateran Müqaviləsi ilə İtaliya tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanınmış, qarşılıqlı razılaşma əsasında formalaşmışdır.

İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı üçün isə belə bir beynəlxalq müqavilə mövcud deyil. Türkiyə dövləti heç vaxt patriarxlığın müstəqil və ya beynəlxalq hüquqi subyekt kimi tanınmasına razılıq verməyib. Bu baxımdan Vatikan analoqu tarixi kontekstdən qoparılmış və siyasi məqsədlərlə istifadə olunan yanlış, hətta manipulyativ bir yanaşmadır.

Üstəlik, Vatikan nümunəsi göstərir ki, dini qurumun dövlətə çevrilməsi həmişə siyasi gərginliklər və ərazi iddiaları ilə müşayiət olunur. Türkiyənin bu modelə qarşı prinsipial mövqeyi məhz bu tarixi təcrübəyə əsaslanır.

Patriarx Bartolomey son illərdə ekoloji problemlər, dinlərarası dialoq və qlobal etik məsələlər üzrə beynəlxalq platformalarda fəal çıxış edir. Bu fəaliyyət ona beynəlxalq miqyasda nüfuz qazandırsa da, eyni zamanda patriarxlığın dini çərçivəni aşaraq siyasi simvola çevrilməsi riskini də artırır.

Bu mənada Bartolomeyin İspaniya Kralına ünvanladığı məktuba Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin mövqeyi aydın olduğu qədər, həm də anlaşılandır: İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı Türkiyə Respublikasının suverenliyinə daxildir, patriarx Türkiyə vətəndaşıdır və kilsə Türkiyə qanunvericiliyinə uyğun fəaliyyət göstərməlidir. Bu mövqe nə yeni, nə də istisna xarakterlidir: Osmanlı dövründən Atatürk xəttinə qədər uzanan dövlət ənənəsinin davamıdır. Bu çərçivədə rəsmi Ankaranın mövqeyi yalnız hüquqi reaksiya deyil, eyni zamanda preventiv xarakter daşıyır və gələcəkdə mümkün beynəlxalq presedentlərin qarşısını almağa yönəlib.

İstanbul Rum Fənər Patriarxlığının ekumeniklik iddiası sadəcə dini terminologiya mübahisəsi deyil, tarixi və hüquqi kökləri olan ciddi suverenlik problemidir. Tarixi təcrübə göstərir ki, Osmanlı imperiyası dövründə belə patriarxlıq tam dövlət nəzarəti altında olmuş, Türkiyə Cümhuriyyəti dövründə isə bu status daha da dəqiqləşdirilmiş və məhdudlaşdırılmışdır.

Müasir dövrdə bu iddianın yenidən gündəmə gətirilməsi Qərbin yumşaq güc strategiyaları və dini institutlar üzərindən siyasi təsir cəhdləri ilə sıx bağlıdır. Türkiyənin mövqeyi isə tarix, hüquq və dövlətçilik prinsiplərinə söykənən ardıcıl xətt kimi qalmaqdadır.

Bu baxımdan İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı ətrafında gedən mübahisə yalnız keçmişin deyil, eyni zamanda gələcək regional və qlobal güc balanslarının da mühüm göstəricisidir. Eyni zamanda, İstanbul Rum Fənər Patriarxlığı ətrafında gedən mübahisə yalnız bir dini qurumun statusu ilə məhdudlaşmır; bu, dövlət suverenliyi, beynəlxalq hüquq və geosiyasi balansların kəsişdiyi strateji məsələ kimi qiymətləndirilməlidir.