Bu gün beynəlxalq İqlim Günüdür
30 May – İqlim Günü dünyada iqlim dəyişikliyi problemlərinə diqqət çəkmək, ekoloji böhran barədə ictimai məlumatlılığı artırmaq və insanları hərəkətə çağırmaq məqsədi daşıyan bir gündür. Son onilliklərdə iqlim dəyişiklikləri artıq nəzəri müzakirə mövzusu deyil, qlobal miqyasda müşahidə olunan real və sürətlənən prosesə çevrilib. Elmi müşahidələr göstərir ki, Yer kürəsinin orta temperaturu sənaye dövründən bəri təxminən 1.1–1.3°C artıb və bu artımın əsas səbəbi insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə buraxılan istixana qazlarıdır. Fosil yanacaqların – neft, qaz və kömürün geniş istifadəsi, meşələrin qırılması, sənaye istehsalı və nəqliyyat sektorundan çıxan emissiyalar atmosferdə karbon dioksid (CO₂) və metan (CH₄) kimi qazların toplanmasına səbəb olur.
Bu proses nəticəsində qlobal istiləşmə sürətlənir və onun bir sıra ciddi nəticələri meydana çıxır. Son illərdə Arktika və Antarktika buzlaqlarında sürətli ərimə qeydə alınır, Qrenlandiya buz təbəqəsi hər il milyardlarla ton buz itirir. Dəniz səviyyəsi 1900-cü illərdən bu yana təxminən 20 santimetrdən çox yüksəlib və bu artım sahil şəhərləri üçün ciddi təhlükə yaradır. Eyni zamanda, dünya üzrə ekstremal hava hadisələrinin – istilik dalğaları, güclü fırtınalar, daşqınlar və meşə yanğınlarının tezliyi və intensivliyi artır. Məsələn, son illərdə Avropa, Şimali Amerika və Asiyada rekord temperatur göstəriciləri qeydə alınıb və bəzi regionlarda istilik 45–50°C-yə qədər yüksəlib.
İqlim dəyişikliyinin təsirləri təkcə təbiətlə məhdudlaşmır, insan həyatının bütün sahələrinə birbaşa təsir göstərir. Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın azalması, su ehtiyatlarının tükənməsi və torpaqların şoranlaşması qida təhlükəsizliyini risk altına alır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, istilik dalğaları və hava çirkliliyi hər il milyonlarla insanın sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Xüsusilə ürək-damar və tənəffüs sistemi xəstəlikləri iqlim dəyişiklikləri ilə daha da kəskinləşir. İqtisadi baxımdan da iqlim böhranı ciddi zərərlər yaradır. Təbii fəlakətlər nəticəsində hər il yüz milyardlarla dollar həcmində itkilər qeydə alınır. Sahil bölgələrində infrastrukturun zədələnməsi, kənd təsərrüfatı sahələrinin məhv olması və enerji sistemlərinə düşən təzyiq dövlətlər üçün əlavə yük yaradır. Eyni zamanda, iqlim miqrasiyası artmaqdadır və milyonlarla insan yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalır.
Azərbaycan da iqlim dəyişikliklərinin təsirindən kənarda deyil. Ölkədə son illərdə yay aylarında temperaturun yüksəlməsi, quraqlıq riskinin artması və su ehtiyatlarının azalması müşahidə olunur. Xüsusilə Kür çayı hövzəsində su səviyyəsinin dəyişməsi kənd təsərrüfatı və içməli su təminatı üçün əlavə çətinliklər yaradır. Bununla yanaşı, ölkədə bərpa olunan enerji layihələrinin genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atılır və yaşıl enerji potensialının artırılması əsas prioritetlərdən biri kimi qəbul edilir.
Beynəlxalq səviyyədə isə Paris İqlim Sazişi (2015) və BMT-nin iqlim konfransları (COP sammitləri) qlobal istiləşməni 1.5–2°C aralığında saxlamaq üçün əsas çərçivə hesab olunur. Bu razılaşmalar ölkələri karbon emissiyalarını azaltmağa, bərpa olunan enerji mənbələrinə keçidi sürətləndirməyə və ekoloji siyasətləri gücləndirməyə çağırır.
Azərbaycan iqliminə gəldikdə isə, iqlimimiz mülayim və subtropik iqlim qurşaqlarının kəsişdiyi əlverişli coğrafi mövqedə formalaşır və bu səbəbdən ölkə ərazisində iqlim şəraiti olduqca rəngarəng və zonalara görə kəskin fərqlənir. Bu müxtəliflik həm relyefin mürəkkəbliyi, həm də Xəzər dənizinin təsiri ilə daha da güclənir. Düzənliklərdən yüksək dağ zirvələrinə qədər dəyişən iqlim göstəriciləri ölkəni təbii zonalar baxımından zəngin coğrafi məkanlardan birinə çevirir.
Ən yüksək temperatur göstəriciləri əsasən Kür-Araz ovalığında müşahidə olunur. Bu ərazi ölkənin ən geniş düzənlik sahələrindən biri olduğu üçün burada kontinental iqlim elementləri daha güclü hiss edilir. Yay aylarında orta aylıq temperatur 22–29°C arasında dəyişir və uzunmüddətli isti dövrlər müşahidə olunur. Qış mövsümündə isə temperatur nisbətən mülayim keçir və orta göstəricilər 2–3°C civarında olur. Bu bölgədə yay istiləri uzun müddət davam etdiyindən buxarlanma da yüksək olur və bu, torpağın rütubət balansına ciddi təsir göstərir.
Dağlıq ərazilərdə iqlim tamamilə fərqli xarakter daşıyır. Burada hündürlüyün artması ilə temperatur tədricən aşağı düşür və iqlim sərtləşir. Orta aylıq temperatur yay mövsümündə 14–25°C intervalında dəyişir, lakin yüksək dağlıq zonalarda bu göstərici daha da aşağı enə bilir. Qış aylarında isə temperatur -2 ilə -10°C arasında dəyişir və bəzi yüksəkliklərdə daha sərt şaxtalar qeydə alınır. Bu fərq Azərbaycanın vertikal iqlim zonallığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Ölkə ərazisində qeydə alınmış ekstremal temperatur göstəriciləri iqlimin müxtəlifliyini daha aydın göstərir. Tarixdə ən yüksək temperatur Culfa rayonunda +44°C olaraq qeydə alınmışdır. Bu, Azərbaycanın ən isti nöqtələrindən biri hesab olunur. Ən aşağı temperatur isə Böyük Qafqaz dağlıq ərazilərində -45°C-yə qədər düşmüşdür. Bu göstəricilər arasında yaranan böyük fərq ölkənin iqlim sisteminin nə qədər dəyişkən olduğunu sübut edir.
Külək rejimi də Azərbaycanın iqlim formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ölkə ərazisində ən çox müşahidə olunan küləklər şimal istiqamətindən əsən hava axınlarıdır. Bu küləklər yerli dildə “xəzri” adlanır və xüsusilə Abşeron yarımadasında, o cümlədən Bakı şəhərində daha çox hiss olunur. Yay aylarında xəzri küləyi temperaturu azaldaraq havanı sərinləşdirir və şəhər iqliminə müsbət təsir göstərir. Bunun əksinə olaraq, cənub-şərq istiqamətindən əsən “gilavar” küləyi ölkə iqlimində fərqli rol oynayır. Gilavar qış aylarında havanı nisbətən yumşaldır, şaxtanın təsirini azaldır, yay mövsümündə isə temperaturun daha da yüksəlməsinə səbəb olur.
Xəzər dənizinə yaxın ərazilərdə bu iki külək sisteminin qarşılıqlı təsiri xüsusi iqlim xüsusiyyəti yaradır. Küləklərin dəyişkənliyi havanın daha hərəkətli olmasına və müəyyən hallarda təmizlənməsinə səbəb olur ki, bu da xüsusilə Abşeron bölgəsi üçün xarakterikdir.
Yağıntıların paylanması Azərbaycanın iqlimində ən qeyri-bərabər elementlərdən biridir. Kür-Araz ovalığında illik yağıntı miqdarı təxminən 300 mm təşkil edir ki, bu da ölkənin quraq zonalarından biri olduğunu göstərir. Abşeron yarımadasının cənub hissəsində bu göstərici daha da aşağıdır və 150–200 mm arasında dəyişir. Yay aylarında yüksək temperatur və güclü buxarlanma səbəbindən bu ərazilərdə rütubət çatışmazlığı daha çox hiss olunur.
Bu səbəbdən Kür-Araz ovalığı və Arazboyu düzənliklərdə yarımsəhra və quru çöl landşaftları geniş yayılmışdır. Torpağın nəmliyinin az olması və yağıntıların qeyri-kafi paylanması bu ərazilərdə bitki örtüyünün də seyrək olmasına gətirib çıxarır.
Əksinə olaraq, Lənkəran bölgəsi Azərbaycanın ən rütubətli ərazilərindən biridir. Talış dağlarının ətəklərində illik yağıntı miqdarı 1600–1700 mm arasında dəyişir və bəzi illərdə bu rəqəm 2000 mm-ə qədər yüksələ bilir. Bu yüksək rütubət bölgədə sıx meşə örtüyünün formalaşmasına şərait yaradır. Subtropik iqlim xüsusiyyətləri burada sitrus meyvələrinin və digər rütubətsevər bitkilərin inkişafını təmin edir.
Böyük Qafqaz dağlarında yağıntı miqdarı 800–1600 mm arasında dəyişir və yüksəklikdən asılı olaraq fərqli iqlim zonaları yaranır. Kiçik Qafqaz ərazilərində isə yağıntı miqdarı Böyük Qafqaza nisbətən daha azdır və burada iqlim daha quru xarakter daşıyır. Bu fərq dağ silsilələrinin yerləşməsi və hava kütlələrinin hərəkət istiqaməti ilə bağlıdır.
Azərbaycan ərazisində ümumilikdə 8 əsas iqlim tipi müəyyən edilmişdir və bu tiplər düzənliklərdən yüksək dağlara doğru ardıcıl şəkildə dəyişir. İlk mərhələ yarımsəhra və quru çöl iqlimidir ki, bu zona ölkənin ən geniş sahəsini əhatə edir. Daha sonra qışı quraq keçən mülayim isti iqlim və yayı quraq keçən mülayim isti iqlim tipləri gəlir. Növbəti mərhələdə yağıntıları il boyu nisbətən bərabər paylanan mülayim isti iqlim formalaşır.
Dağlıq ərazilərə doğru irəlilədikcə iqlim tədricən soyuq xarakter alır. Burada yayı quraq keçən soyuq iqlim, qışı quraq keçən soyuq iqlim və qışı rütubətli keçən soyuq iqlim tipləri müşahidə olunur. Ən yüksək yüksəkliklərdə isə sərt iqlim şəraiti ilə seçilən dağ-tundra iqlimi formalaşır ki, burada bitki örtüyü olduqca məhdud olur və iqlim şəraiti çox sərt olur. Ümumilikdə Azərbaycanda yarımsəhra və quru çöl iqlimi ilə mülayim isti iqlim tipləri daha geniş yayılmışdır. Bu isə ölkənin həm düzənlik, həm də dağlıq sahələrə sahib olması ilə bağlıdır və iqlim müxtəlifliyinin əsas səbəblərindən biridir.
Fatimə Məmmədova
19:30 30.05.2026
Oxunuş sayı: 200
