12 Yanvar 1908: "Leyli və Məcnun"-Azərbaycan musiqi tarixində ilk opera
Bu gün Azərbaycan musiqi tarixində xüsusi bir gün kimi yadda qalır. 1908-ci il yanvarın 12-si Bakının səhnələrində səslənən ilk milli opera, Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun”u, yalnız bir tamaşa deyil, həm də bir ideyanın gerçəkləşməsi idi. Bu opera, bir xalqın öz musiqi irsini klassik opera janrı ilə birləşdirərək dünya səhnəsinə çıxarmaq cəhdinin ilk nümunəsi idi. Hazırda hər kəsin sevərək danışdığı əsər-Leyli Məcnun.
Üzeyir Hacıbəyov, Füzulinin eyni adlı məşhur poemasından ilham alaraq, sevgi, qurban və əzab mövzularını musiqi dilinə çevirdi və Azərbaycan xalq musiqisinin zənginliyini opera vasitəsilə təqdim etdi.
Opera səhnəyə çıxmazdan əvvəl böyük hazırlıq tələb edirdi. O dövrdə teatr və operaya maraq artırdı, lakin milli musiqi əsərləri üçün professional ifaçılar hələ çox az idi. Hacıbəyov bu çətinlikləri qarşılayaraq, həm peşəkar, həm də qeyri-peşəkar ifaçılardan ibarət bir kollektiv formalaşdırdı. Məcnun rolunu oynayan Hüseynqulu Sarabski əvvəllər sadəcə su paylama məntəqəsində çalışırdı, amma səhnədə özünü tapdı və əsərin simvolik obrazına çevrildi. Leyli obrazını isə gənc və istedadlı Əbdürrəhim Fərəcov ifa edirdi. Onun səhnədəki varlığı, hisslərinin cəsarətli ifadəsi tamaşaçıları dərindən təsirləndirdi.
Premyera günü teatr zalı tam dolu idi. Tamaşaçılar əvvəlcə nə gözlədiklərini bilmirdilər, amma musiqi və süjet onları dərin bir dünyaya çəkdi. Məcnunun səhrada çəkdiyi əzablar, Leyli ilə yaşadığı ayrılıq, onların sadəcə bir-birinə duyduğu sevgi tamaşaçıların qəlbinə toxundu. Opera yalnız bir sevgi hekayəsi təqdim etmirdi; o, bir xalqın musiqi ənənələrini, muğamın improvizasiya zənginliyini və melodik duyğusunu ifadə edirdi.
Hacıbəyovun məqsədi yalnız musiqi yaratmaq deyildi. O, xalq musiqisinin universallığını, dərin emosional gücünü və ədəbiyyatla necə sintez oluna biləcəyini göstərmək istəyirdi. Opera, bir tərəfdən Füzuli poemasının poetik dili ilə rezonans yaratdı, digər tərəfdən isə muğamın lirik və dramatik imkanlarını səhnədə ifadə etdi. Məcnun və Leyli obrazları vasitəsilə insanın daxili mübarizəsi, sevgi üçün çəkdiyi əzablar və qurban ideyası musiqi vasitəsilə tamaşaçıya çatdırıldı. Tamaşanın uğuru yalnız Bakıda deyil, digər şəhərlərdə də hiss olundu. Şuşa, Tiflis və digər yerlərdə operanın nümayişləri böyük maraqla qarşılandı. Bu opera həm də Azərbaycan musiqisinin dünya səhnəsinə çıxışının başlanğıcı oldu. Opera xarici ölkələrdə səslənəndə, insanlar sadəcə musiqini deyil, Azərbaycan xalqının ruhunu, duyğusunu və tarixini hiss edirdilər.
“Leyli və Məcnun”un musiqisi və dramaturgiyası bir-birinə ustalıqla bağlı idi. Hər nota, hər ariya və hər muğam fraqmenti personajların daxili aləmini əks etdirirdi. Məcnunun səhrada çəkdiyi əzab, Leylinin xəstə yataqda iztirab dolu baxışları, İbn-Salamın cəsarət və hiylə ilə dolu səhnələri hamısı musiqi ilə təsvir olunurdu. Bu opera yalnız eşq və faciə deyildi; o, insanın sevgi uğrunda mübarizəsi, iradəsi və qurbanlığı idi.
Bu gün biz “Leyli və Məcnun”u yalnız bir opera kimi xatırlamırıq. O, milli musiqi irsimizin ən qiymətli əsərlərindən biri, Azərbaycan mədəniyyətinin dünya səhnəsinə çıxmasının simvoludur. Hər dəfə səhnəyə qoyulduğunda, tamaşaçılar özlərini Məcnunun səhrasında, Leylinin xəstə yatağında hiss edir, onların sevgi və əzabını paylaşırlar. Opera, zamanın sınağından çıxaraq hələ də təsirini qoruyur, həm musiqiçilərə, həm də tamaşaçılara yeni ilham verir.
Bugün, əsərin ilk səhnələşdirilməsinin ildönümündə, onun tarix və musiqi sahəsindəki əhəmiyyəti bir daha xatırlanır. “Leyli və Məcnun” yalnız bir tamaşa deyil; o, sevgi və sənət vasitəsilə bir xalqın qəlbini dünyaya açan bir güzgüdür, musiqi və poeziyanın birləşdiyi əbədi bir incəsənət nümunəsidir.
Sәn Leyli deyilsәn, ey pәrizad!
Qaç, qәlbimi xunla etmә bәrbad.
Aldatma mәni, cünun deyib qaç,
Qaç, eylәmә gül üzünlә Leylini yad.
Olmadın nail Leyliyә sәn bәs bu dünyada, Mәcnun!
Bari o dünyada olasan vәslinә nail.
Axı eşq, eşq, eşq bәladır, bәladır,
Aşiqlik edәn dәrdә mübtәladır
Fatimə Məmmədova
15:30 12.01.2026
Oxunuş sayı: 1296
