Azərbaycanda yeni virus yayılıb? - ARAŞDIRMA

Havalar soyuduqca virus və infeksiyalara yoluxanların sayı kəskin şəkildə artır. Xüsusən, payız və qış aylarında yaşanan bu hal, əsasən, immun sistemi zəif olan, o cümlədən, uşaqlar və yaşlı nəsil arasında daha çox yayılır.

Son dönəmlərdə isə ölkəmizdə İnfluenza xəstəliyi geniş yayılıb. Bu virus məktəblilər arasında xüsusilə geniş müşahidə olunur. Bu isə öz növbəsində məktəblilərin dərsə davamiyyətinə və onların gündəlik həyat tərzinə ciddi təsir göstərir. Ümumən, bu virus A, B və C qruplarına bölünür. Bu, damcı və təmas yolu ilə keçən və qızdırma, bədən ağrıları, titrəmə və yorğunluq kimi simptomlar yaradan xəstəliyə səbəb olan RNT virusudur. İnfluenza isə bu virus qrupu sıralarındadır. 

Ümumiyyətlə, immun sistemi zəif olan xəstələri, uşaqları və yaşlı insanlara təsir edən qrip erkən aşkarlanmazsa və müalicə olunmazsa daha ağır nəticələrə səbəb ola bilər.

Yaxşı, bəs, son zamanlar adını daha çox eşitdiyimiz İnfuenza tam olaraq nədir?

Qrip kimi də tanınan İnfluenze burun, boğaz və ağciyər infeksiyasına səbəb olan 3 müxtəlif növ qrip virusunun yaratdığı, risk qruplarında həyati təhlükəsi olan və yüksək hərarətlə baş verən yoluxucu respirator xəstəlikdir. Qripə yoluxmuş insanların çoxu A qrip virusuna yoluxsa da, üç fərqli qrip virusu, B və C var və yoluxmuş insanlarda hərarət, bədən ağrıları, boğaz ağrısı, titrəmə və yorğunluq əlamətləri müşahidə olunur.

Tənəffüs sisteminə hücum edən və orqanizmə mənfi təsir göstərən bir virus olan qrip ümumiyyətlə immun sistemi aşağı olan xəstələrə, uşaqlara və yaşlı insanlara təsir edir. Digər tərəfdən, qrip donuzlarda, atlarda, quşlarda və dəniz məməlilərində, eləcə də insanlarda xəstəliklərə səbəb ola bilər.

İnfluenza A nədir?

Bədəndə qızdırma, bədən ağrısı və yorğunluq kimi əlamətlərə səbəb olan qrip A; Bu, adətən, qripin daha ağır növüdür, geniş yayılmağa səbəb ola bilər və müalicə tələb edir. B qripi qripin daha yüngül növü kimi tanınsa da, qrip C daha çox heyvanlarda rast gəlinən bir növdür.

İnfluenza  B nədir?

Yalnız insandan insana keçən qrip B qripin 3 əsas növündən biri olan 37,8 dərəcə və yuxarı hərarətə səbəb olan yoluxucu yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyasıdır. B qrip virusuna yoluxmuş insanlarda qızdırma ilə yanaşı, üşümə, boğaz ağrısı, öskürək, yorğunluq müşahidə olunur. Qrip B virusu olan insanlar bol su içməli və bol istirahət etməlidirlər.

Bəs qripin əlamətləri hansılardır?

Qrip virusuna yoluxmuş insanlarda xəstəlik ilk 1-3 ayda başlayır. Birinci gün qəfil hərarət, baş ağrısı, əzələ ağrıları və zəiflik, quru öskürək, boğaz və bəzən burun tutulması müşahidə edilir, 4-cü gün və sonra isə hərarət və əzələ ağrıları azalır. Səsin itməsi, quru öskürək və boğaz ağrısı və mümkün yüngül sinə narahatlığı da simptomlardır.

Qrip virusuna yoluxmuş insanlarda 2-3 gün ərzində görünən simptomlar isə aşağıdakılardır:

Ani və yüksək hərarət

Öskürək

Boğaz ağrısı

Burun axması və ya burun tıxanıqlığı

Asqırmaq

Əzələ və ya bədən ağrıları

Baş ağrısı

Yorğunluq, zəiflik və aşağı enerji

Xüsusilə uşaqlarda qusma və ishal

sinə ağrısı

qulaq infeksiyası

ağciyər iltihabı

Ümumiyyətlə, immuniteti aşağı olan uşaqlarda, xəstə insanlarda və yaşlı şəxslərdə daha çox rast gəlinən qrip əlamətlərinin öz-özünə keçdiyi görülsə də, 1 həftədən çox davam edən simptomlarla qarşılaşsanız gecikmədən həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Adı çəkilən xəstəliyin ölkə ərazisində yayılması barədə Azərbaycan Respublikası Tibbi Ərazilərin İdarəetmə Birliyindən (TƏBİB) Crossmedia.az-ın sorğusuna cavab olaraq İnfluenzanın əsasən hava-damcı yolu ilə keçən, tənəffüs yollarının selikli qişasının iltihabı və intoksikasiya ilə səciyyələnən, simptomları və klinik gedişatı oxşar olan bir neçə infeksiyanın ümumi adı olduğu qeyd edilib: "Respirator xəstəliklərin etiologiyası əksər hallarda virus mənşəlidir, bəzən isə onlar bakteriyalar və ibtidailər tərəfindən də törədilə bilər.

Respirator infeksiyalar bütün digər infeksion xəstəliklərdən sayca üstünlük təşkil edir. Böyüklər və uşaqlarda tənəffüs yollarının xəstəlikləri arasında ön sıradadır və ilkin səhiyyə xidmətləri üzrə ambulator müraciətlərin əsas səbəbi hesab olunur.

Respirator xəstəliklər sırasına, əsasən, qrip, paraqrip, göyöskürək, difteriya, skarlatina, koronoviruslar, adenovirus, rinovirus infeksiyaları və digər kəskin respirator infeksiyalar aiddir.

Hər il payız-qış mövsümlərində kəskin respirator infeksiyaların və qrip epidemiyalarının yayılması müşahidə edilir. Bildiyimiz kimi, törədici virusların genetik strukturları daima dəyişir. Bu dəyişkənliyin nəticəsində virusun yeni növləri əmələ gəlir ki, əhalinin onlara qarşı immuniteti olmur. Kəskin respirator infeksiyaların müxtəlif törədicilər tərəfindən törədilməsi onların differensial diaqnostikasını, genetik dəyişkənliyi isə onların müalicəsini çətinləşdirir. Nəticədə, bu infeksiyalara nəzarət olunması çətinləşir".

Qeyd olunub ki, yaşı 65-də yuxarı yetkinlər və 1 yaşından aşağı uşaqlar, ürək-damar, tənəffüs sisteminin xroniki xəstəlikləri, şəkərli diabetli, immundefisitli şəxslər, hamilələr və anamnezində respirator xəstəliklərin fəsadlaşmaları olan şəxslər yüksək risk qrupuna aid edilir: "Əsas simptomlar hərarət, burun axıntısı və tutulması, boğaz ağrısı, öskürək, halsızlıq və baş ağrısı, bəzən ürəkbulanma, qusmadır. Yüksək temperatur 5-7 gündən çox davam etdikdə, həmçinin hərarətsalıcı dərmanlara tabe olmadıqda, kəskin zəiflik, halsızlıq, təngnəfəslik, boğulma halları müşahidə edildikdə, oksigen saturasiyasının, arterial təyziqin aşağı düşməsi, döş qəfəsində darlıq hissinin, ağrıların olması davam etdikdə, mütləq həkimə müraciət olunmalıdır".

Bildirilib ki, bu xəstəliklərdən qorunmağın ən effektli yolu vaksinasiyadır: "Bir çox respirator xəstəliklər vaksinasiyası uşaqlıq dövründə Milli Peyvənd Proqramına əsasən ilkin səhiyyə xidməti təşkil edən tibb müəssisələrində aparılır. Bundan əlavə, ildə bir dəfə qrip əleyhinə vaksinasiya tövsiyə olunur. Növbəti mövsüm hansı virusun sirkulyasiya edəcəyinə dair Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hər il apardığı tədqiqatlar əsasında verilən proqnozlara uyğun olaraq, viruslardan maksimal müdafiəni təmin etmək üçün vaksinlərin tərkibi hər il dəyişdirilir.

Şəxsi gigiyenaya riayət olunması da profilaktika metodu hesab olunur. Əlləri tez-tez sabunla yumaq, öskürmə və asqırma zamanı ağzı örtmək, çox insan sıxlığı olan yerlərdən uzaq durmaq, ev və şəxsi əşyaları dezinfeksiya etmək, ən yüngül qrip simtompları hiss etdikdə belə maska taxmaq və s buna aid ola bilər.  İnkişaf etmiş ölkələrdə xəstəlikləri müalicə etməkdən çox profilaktikasına diqqət ayrılır və əhalinin yüksək faiz göstəriciləri ilə vaksinasiyası təmin olunur. Bu səbəbdəndir ki, respirator infeksiyaların və qripin geniş yayılmasına baxmayaraq, onların gedişinə və proqnozuna əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilən müalicə metodları mövcud deyil. Dünya praktikasında KRİ və qripin müalicəsində üstünlük əsasən simptomatik terapiyaya verilir".

Qurumdan həmçinin qrip və digər respirator xəstəliklərin əsasən, ambulator şəraitdə müalicə olunduğu bildirilib:

"Xəstəliyə yoluxan şəxslər ilkin səhiyyə xidməti həkimləri tərəfindən müşahidə olunur və müalicələrini evdə davam etdirirlər. Buna baxmayaraq, ağırlaşma halları olan zaman pasiyentlərin hospitalizasiyası üçün TƏBİB tabeliyində olan tibb müəssisələrinin Yoluxucu xəstəliklər şöbələri fəaliyyət göstərir və yetərli sayda çarpayı ehtiyatı mövcuddur". 

İnfeksiya ilə bağlı vəziyyət və ondan qorunmaq yolları ilə bağlı tibb elmləri doktoru, professor Adil Qeybulla qeyd edib ki, influenza elə qrip deməkdir: "Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bu gün ölkəmizdə bir tərəfdən koronavirusun “Omikron” ştamının müxtəlif mutasiya variantları yayılmaqda davam edir. Digər tərəfdən isə respirator sinsitial virus, influenza A tipi, eləcə də metapnevovirus kimi infeksiyalar geniş yayılıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu viruslar təkcə ölkəmizdə deyil, bütün dünyada müşahidə olunur və hazırda Azərbaycanda da epidemioloji vəziyyət kifayət qədər mürəkkəbdir.

Qrip hər il yeni formalarda ortaya çıxan mövsümi xəstəlikdir. Lakin koronavirus pandemiyası dövründə qrip faktiki olaraq arxa plana keçmişdi. Adətən metapnevovirusun geniş yayıldığı dövrlərdə də qrip hallarında nisbi azalma müşahidə olunur. Bununla belə, mövcud şəraitdə müxtəlif infeksiyaların paralel yayılması real faktdır və bu, ciddi diqqət tələb edir.

Bu baxımdan qrip əleyhinə vaksinasiyanın aparılması məqsədəuyğun hesab olunur. Düzdür, vaksin qripdən tam qorunma təmin etməsə də, immun sisteminin gücləndirilməsinə və orqanizmin infeksiyalara qarşı müqavimətinin artmasına mühüm töhfə verir".

Professor, həmçinin əhaliyə əsas tövsiyə kimi yoluxma riskini minimuma endirmək üçün bir-birini yoluxdurmaqdan çəkinməli, mümkün qədər sağlam qalmağa çalışmalı olduqlarını bildirib: "Fiziki aktivliyin artırılması, düzgün və vitaminlə zəngin qidalanma xüsusilə vacibdir. Eyni zamanda qapalı məkanlarda maskadan istifadə etmək, əllərin gigiyenasına ciddi riayət etmək infeksiyaların yayılmasının qarşısının alınmasında əsas şərtlərdəndir".

Məsələ ilə bağlı professor, həkim, infeksionist Sədrəddin Atakişiyev bu halın mövsümi qriplə əlaqədar olduğunu qeyd edib:

"Mövsümi qrip hər il müşahidə olunur və havaların soyuması ilə virusların aktivləşməsi baş verir. İnfluenza da həmin virusların törədicilərindən biridir. Bu infeksiyaya hər il rast gəlinir və payız-qış mövsümündə daha geniş yayılır.

Adətən xəstəliyin yüngül formaları üstünlük təşkil etsə də, bu il müşahidə olunan halların bir qismi orta ağır və ağır klinik gedişlə xarakterizə olunur. Bu səbəbdən bəzi xəstələrdə daha ciddi fəsadlar qeydə alınır. Əgər xəstədə klinik əlamətlər kəskin şəkildə özünü göstərirsə, bədən temperaturu uzun müddət yüksək qalırsa və ağırlaşma kimi pnevmoniya halları müşahidə olunursa, mütləq şəkildə stasionar tibbi yardıma müraciət edilməlidir.

İnfeksionist, həmçinin xəstəliyin yüngül formalarının adətən ambulator şəraitdə, yəni ayaqüstü müalicə ilə keçirildiyini qeyd edib: "Belə hallarda bol maye qəbulu, istirahət rejiminə əməl edilməsi və ehtiyac olduqda temperatur salıcı preparatlardan istifadə kifayət edir".

İnfeksiyanın dərslərdə davamiyyəti və onun törədə biləcəyi fəsadlar nəticəsində yarana biləcək vəziyyət barəsində təhsil üzrə mütəxəssis Vaqif Fətullayev də öz fikirlərini bölüşüb:

"Onsuz da uşaqlar arasında qrip halları hər zaman olub, indi də var və gələcəkdə də olacaq. Bu isə distant təhsilə keçid üçün əsas hesab edilə bilməz. Distant təhsilə yalnız ölkə miqyasında geniş yayılmış, Covid-19 kimi ciddi pandemiya şəraiti yarandığı hallarda keçilə bilər.

Bundan başqa, xüsusi hallar da mümkündür. Məsələn, hər hansı bir məktəbdə həkim və epidemioloji ekspertiza tərəfindən rəsmi rəy verilərsə ki, vəziyyət artıq ciddi xarakter alıb, bu zaman yalnız həmin təhsil müəssisəsində müvəqqəti tədbir kimi distant təhsil tətbiq oluna bilər.

Lakin hazırda müşahidə olunan vəziyyət adi mövsümi qrip və onun müxtəlif formaları ilə bağlıdır. Uşaqlar arasında müxtəlif növ qriplər vaxtaşırı yayılır və bu hallar epizodik xarakter daşıyır, kütləvi miqyas almır. Məsələn, bir məktəbdə on, digərində üç, başqa birində iki, başqa bir məktəbdə isə iyirmi yoluxma halının qeydə alınması ümumi təhsil sisteminin distant formata keçirilməsi üçün əsas yaratmır.

Yalnız o halda ki, konkret bir sinifdə bütün və ya əksər şagirdlərin yoluxması faktı təsdiqlənsin, həmin sinif üzrə qısa müddətli — məsələn, bir neçə həftəlik — onlayn və ya distant tədris formasına keçid müzakirə oluna bilər".

Mütəxəssis, həmçinin ümumilikdə epidemioloji vəziyyətin ölkə səviyyəsində geniş miqyas almadığı və ciddi xarakter daşımadığı müddətdə distant təhsilə keçid üçün əsasın olmadığını bildirib:

"Əlbəttə, bu məsələyə dair yekun qərar müvafiq sahə üzrə mütəxəssislərin rəyinə əsaslanmalıdır. Mənim verə biləcəyim qısa və konkret açıqlama isə budur: yoluxma halları geniş miqyaslı xarakter daşımadığı təqdirdə distant təhsilə keçid məqsədəuyğun deyil".

Yayılan kəskin virusun məktəblilərin dərsə davamiyyət vəziyyəti ilə bağlı Məktəbəqədər və Ümumtəhsil üzrə Dövlət Agentliyinədə sorğu ünvanladıq. 

Agentlik tərəfindən sorğumuza cavab olaraq hazırda virusla bağlı məktəblərdə tədrisin distant formaya keçirilməsi məsələsinin müzakirə mövzusu olmadığı bildirilib. 

"Şagirdlərin davamiyyətində ciddi azalma müşahidə edilmir və təlim-tədris prosesi fasiləsiz olaraq davam edir.  Eyni zamanda məktəblərin pedaqoji kollektivinə şagirdlərin səhhətində müşahidə oluna biləcək narahatlıq halları ilə bağlı daha diqqətli olmaları tövsiyə edilib".