Əsrlərin gizlətdiyi tarix və unudulmayan əfsanələr
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində əsrlərdir ucalan, görünüşü və tarixi ilə diqqət çəkən qalalar var. Dağların zirvəsində, sıldırım qayalıqların üzərində və qədim yaşayış məskənlərinin yaxınlığında yerləşən bu tikililər keçmişin mühüm hadisələrini özündə yaşadır. Vaxtilə düşmən hücumlarından qorunmaq, ətraf əraziləri müşahidə etmək və strateji mövqeləri nəzarətdə saxlamaq üçün inşa edilən qalaların bir çoxu bu gün tarixi abidə kimi qorunur. Lakin onların hər biri yalnız müdafiə məqsədilə tikilmiş daş divarlardan ibarət deyil. Bəzi qalaların yaranma tarixi, tikilmə səbəbləri və haqqında yayılan rəvayətlər əsrlər keçməsinə baxmayaraq, insanlarda maraq doğurmaqda davam edir.
Naxçıvanın Culfa rayonunda yerləşən Əlincə qalası Azərbaycanın ən möhtəşəm müdafiə tikililərindən biri hesab olunur. Sıldırım dağın zirvəsində inşa edilən qala yerləşdiyi mövqeyə görə tarix boyu strateji əhəmiyyət daşıyıb. Onun ətrafındakı sərt qayalıqlar və dağa qalxan çətin yollar düşmən hücumlarından qorunmaq üçün təbii maneə yaradıb. Əlincə qalası xüsusilə Əmir Teymurun yürüşləri zamanı göstərdiyi müqavimətlə tarixə düşüb. Uzun müddət mühasirədə qalmasına baxmayaraq, müdafiəçilərin müqaviməti ilə seçilən qala haqqında bu gün də tarixi məlumatlar və rəvayətlər maraqla qarşılanır. Dağın zirvəsində yerləşən qalıqlar isə onun vaxtilə necə möhkəm müdafiə məntəqəsi olduğunu təsəvvür etməyə imkan verir.Bakının Ramana qəsəbəsində yerləşən Ramana qalası da özünəməxsus görünüşü ilə seçilir. Ağ daşlardan inşa edilmiş, hündür qüllələri və möhkəm divarları ilə diqqət çəkən qala orta əsr müdafiə memarlığının maraqlı nümunələrindəndir. Tikilinin dəqiq inşa tarixi barədə məlumatlar məhdud olsa da, onun memarlıq xüsusiyyətləri qədim dövrlərin müdafiə ənənələrini əks etdirir. Qala ilə bağlı xalq arasında müxtəlif rəvayətlər də dolaşır. Onun digər tarixi tikililərlə yeraltı keçidlər vasitəsilə əlaqələndirilməsi barədə fikirlər xüsusilə maraq doğurur. Bu məlumatlar tarixi fakt kimi təsdiqlənməsə də, Ramana qalasının sirli obrazını daha da gücləndirir.Şamaxı yaxınlığında yerləşən Gülüstan qalası isə Azərbaycanın orta əsr tarixində mühüm rol oynamış müdafiə tikililərindəndir. Dağlıq ərazidə, yüksək və çətin keçilən mövqedə inşa edilən qala Şirvanşahların müdafiə sistemində xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Tarixi mənbələrdə onun müxtəlif hərbi və siyasi hadisələrlə əlaqəsi qeyd olunur. Qalanın yerləşdiyi ərazi düşmən hücumlarını əvvəlcədən müşahidə etməyə və müdafiəni təşkil etməyə imkan verirdi. Bu gün tikilinin yalnız müəyyən hissələri qorunub saxlansa da, onun qalıqları Şirvanın zəngin keçmişindən xəbər verir.
Bakı kəndlərində yerləşən Mərdəkan qalaları da qədim müdafiə memarlığının diqqətçəkən nümunələrindəndir. Xüsusilə Dairəvi Mərdəkan qalası qeyri-adi memarlıq quruluşu ilə fərqlənir. Silindrik forması, hündür divarları və müşahidə üçün nəzərdə tutulmuş hissələri onun müdafiə məqsədilə inşa edildiyini göstərir. Orta əsrlərdə Abşeron yarımadasında yaradılmış müdafiə sistemi daxilində bu cür qalalar mühüm rol oynayıb. Onlar təhlükə zamanı əhalinin qorunması və ətraf ərazilərin müşahidə edilməsi üçün istifadə olunurdu.Azərbaycan qalalarının hər biri öz tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və yerləşdiyi ərazi ilə fərqlənir. Onların bəziləri müharibələrin, bəziləri siyasi qarşıdurmaların, digərləri isə əsrlər boyu davam edən şəhər və kənd həyatının şahidi olub. Zamanın təsiri nəticəsində bir çox qala dağıntılara məruz qalsa da, qorunub saxlanılan qalıqlar keçmişin izlərini bu günə qədər çatdırır.Bu qalalar Azərbaycanın yalnız müdafiə tarixini deyil, həm də memarlıq və mühəndislik ənənələrinin inkişafını nümayiş etdirir. Hündür dağların zirvəsində inşa edilən istehkamlardan tutmuş, yaşayış məntəqələrinin daxilində yerləşən müdafiə qüllələrinə qədər hər bir tikili öz dövrünün şəraitinə uyğun şəkildə yaradılıb. Onların divarları arasında gizlənən tarix, haqqında danışılan əfsanələr və hələ də maraq doğuran məqamlar Azərbaycanın qədim irsini daha da zənginləşdirir. Əsrlər əvvəl təhlükəsizlik və müdafiə üçün tikilən bu qalalar bu gün xalqın tarixi yaddaşının ayrılmaz hissəsi olaraq yaşayır.
Məhəbbət Tərlanoğlu
20:48 31.10.2026
Oxunuş sayı: 43
