Üzeyir bəyin doğum günü: Notlarla yazılmış bir ömür
Bu gün Azərbaycanın milli musiqi günü. Və bu gün, eyni zamanda, Azərbaycan peşəkar musiqisinin banisi, Şərqdə ilk operanın yaradıcısı Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyovun doğum günüdür. 1885-ci ildə Ağcabədidə dünyaya göz açan bu düha, 63 illik ömrünü xalqının musiqi dilini dünya səhnəsinə çıxarmağa həsr etdi.
Üzeyir bəy Qarabağın musiqi beşiyində böyüdü. Atası Əbdülhüseyn bəy Xurşidbanu Natəvanın mirzəsi idi, anası Şirinbəyim xanım isə Əliverdibəyovlar nəslindən gəlirdi. Ailədə üç qardaş, iki bacı böyüyürdü. Şuşanın muğam dolu havası, aşıq sənəti və xalq mahnıları balaca Üzeyirin qulağına ilk notları həkk etdi. Qori Müəllimlər Seminariyasında aldığı təhsil isə ona Avropa musiqisinin sirlərini açdı. O, skripka, violonçel və nəfəs alətlərində çalmağı öyrəndi, eyni zamanda xalq musiqisinin dərinliyini unutmadı.
1908-ci il yanvarın 25-də Bakıda, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında səhnəyə qoyulan «Leyli və Məcnun» operası təkcə Azərbaycanın deyil, bütün müsəlman Şərqinin ilk operası oldu. Füzulinin poeması əsasında yazılmış bu əsər muğamı opera forması ilə birləşdirdi və tarixi bir qapı açdı. Sonra gəldi «Şeyx Sənan», «Rüstəm və Zöhrab», «Şah Abbas və Xurşid Banu», «Əsli və Kərəm»… Və əlbəttə, xalqın ürəyindən yer alan musiqili komediyalar: «Ər və arvad», «O olmasın, bu olsun» (Məşədi İbad) və bütün dünyanı dolaşan «Arşın mal alan».
Üzeyir bəyin yaradıcılığının zirvəsi isə 1937-ci ildə tamaşaya qoyulan «Koroğlu» operası hesab olunur. Bu əsər ona Stalin mükafatı gətirdi və xalqın qəhrəmanlıq ruhunu notlarla əbədiləşdirdi. O, həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və bu gün də səslənən müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət himninin musiqisini yazdı. Sovet dövrünün himni də onun qələmindən çıxmışdı.
Sadəcə bəstəkar deyildi. Üzeyir bəy musiqişünas, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim idi. 300-dən çox xalq mahnısını toplayıb nota saldı. Azərbaycanda ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrini yaratdı, ilk musiqi məktəbinin və Konservatoriyanın təməlini qoydu, uzun illər rektorluq etdi. Bəstəkarlar İttifaqına rəhbərlik etdi, Elmlər Akademiyasının akademiki oldu. SSRİ xalq artisti fəxri adını alan ilk azərbaycanlı bəstəkarlardan biri idi.
Həyatı asan keçmədi. 1920-ci ildə repressiya siyahısına düşmüşdü, lakin qayını Hənəfi Terequlovun sayəsində siyahıdan çıxarıldı. Maestro Niyazini də repressiyadan qorudu. Stalinin «Koroğlu»ya görə ona hədiyyə etdiyi «QAZ M-1» avtomobili isə o dövrün simvolik jestlərindən biri kimi yadda qaldı.
Bu gün 18 sentyabr təkcə bir insanın doğum günü deyil. Bu, Azərbaycan musiqisinin öz doğum günüdür. Üzeyir bəyin açdığı yolla Gara Qarayevlər, Fikrət Əmirovlar, Arif Məlikovlar yetişdi. Onun «Arşın mal alan»ı hələ də dünyanın müxtəlif səhnələrində gülüş və sevgi yaradır, «Leyli və Məcnun» isə muğamın əbədi gücünü xatırladır.
Üzeyir bəy deyirdi ki, musiqi xalqın ruhudur. O, bu ruhu notlara köçürdü, orkestrə, xorə, səhnəyə gətirdi və bizə miras qoydu. Bu gün onun doğum günündə ən gözəl təbrik, bəlkə də, onun əsərlərini dinləmək, gənc nəsillərə öyrətmək və milli musiqimizi yaşatmaqdır.
Ruhun şad olsun, Üzeyir bəy. Sənin notların hələ də Azərbaycanın ürəyində döyünür.
12:00 18.09.2026
Oxunuş sayı: 19
