Sosium

Mədəni diplomatiya Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji dayağı kimi

Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında münasibətlər son illərdə yalnız siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın deyil, həm də dərin mədəni-humanitar yaxınlığın nümunəsi kimi diqqəti cəlb edir. Prezident İlham Əliyevin 21 avqust 2026-cı il tarixində Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində mədəni diplomatiyanın bu münasibətlərdəki roluna dair səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, iki ölkəni birləşdirən amillər təkcə müasir siyasi maraqlardan deyil, əsrlər boyu formalaşmış ortaq tarixi, dil və mənəvi dəyərlərdən qaynaqlanır.

Mədəni diplomatiyanın əsas gücü ondan ibarətdir ki, o, dövlətlər arasında münasibətləri yalnız rəsmi siyasi müstəvidə saxlamır, xalqlar arasında birbaşa emosional və mənəvi bağlar yaradır. Azərbaycan və Özbəkistan nümunəsində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Ortaq türk kimliyi, tarixi yaddaş, ədəbiyyat, musiqi, incəsənət və ənənələr iki xalqın bir-birini daha asan anlamasına və yaxın hiss etməsinə imkan yaradır.

Son illərdə keçirilən Azərbaycan və Özbəkistan mədəniyyət günləri, incəsənət festivalları, elmi konfranslar və ədəbi tədbirlər bu yaxınlığın sistemli xarakter aldığını göstərir. Mədəniyyət günləri bir ölkənin digər ölkənin ictimaiyyətinə öz mədəni irsini təqdim etməsi ilə məhdudlaşmır. Belə tədbirlər qarşılıqlı tanıma, hörmət və etimad mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Bu isə dövlətlərarası münasibətlərin uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün mühüm amildir.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində təhsil və elm xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəslin qarşılıqlı təhsil imkanlarının genişləndirilməsi iki ölkənin gələcək münasibətlərinə sərmayə qoymaq deməkdir. Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin adını daşıması isə iki xalqın ədəbi-mədəni əlaqələrinin dərinliyini nümayiş etdirən simvolik və eyni zamanda mühüm faktordur. Nizami kimi ümumtürk və dünya ədəbiyyatının böyük nümayəndəsinin irsinin Özbəkistanda yaşadılması ortaq mədəni yaddaşın sərhədləri aşdığını göstərir.

Mədəni diplomatiyanın daha bir mühüm xüsusiyyəti onun konkret layihələr vasitəsilə görünən nəticələr yaratmasıdır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına orta məktəbin fəaliyyət göstərməsi, Bakının mərkəzində “Özbəkistan” parkının yaradılması iki ölkə arasındakı qardaşlığın simvolik ifadəsi olmaqla yanaşı, gələcək nəsillərə ötürülən real humanitar irsdir. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasında Özbəkistanın iştirakı Azərbaycan xalqında xüsusi minnətdarlıq və rəğbət hissi yaradır.

Bu baxımdan, mədəni diplomatiyanı yalnız konsertlər, sərgilər və mədəniyyət tədbirləri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Müasir diplomatiyada mədəniyyət təhsil, elm, media, turizm, vətəndaş cəmiyyəti və şəhərlərarası əməkdaşlıqla birlikdə bütöv bir humanitar əlaqələr sisteminə çevrilir. Azərbaycan və Özbəkistan arasında media forumlarının, QHT forumlarının keçirilməsi, birgə layihələrin həyata keçirilməsi və qardaşlaşmış şəhərlərin sayının artması məhz bu yanaşmanın nəticəsidir.

Qardaşlaşmış şəhərlər təşəbbüsü xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bakı ilə Daşkənd, Şuşa ilə Xivə, İsmayıllı ilə Riştan, Lənkəran ilə Buxara, Şəki ilə Kokənd və digər şəhərlər arasında qurulan əlaqələr dövlətlərarası münasibətləri yerli səviyyəyə, insanların gündəlik həyatına və birbaşa təmaslara gətirir. Belə münasibətlər diplomatiyanı yalnız paytaxtlar arasında aparılan danışıqlardan çıxararaq şəhərlər və icmalar səviyyəsində davamlı əməkdaşlığa çevirir.

Turizmin inkişafı da mədəni diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Özbəkistan vətəndaşlarının Azərbaycana səfərlərinin artması xalqlarımızın bir-birinin tarixi və mədəni irsi ilə birbaşa tanışlığına imkan yaradır. Azərbaycan və Özbəkistan kimi zəngin mədəni irsə malik ölkələr üçün turizm yalnız iqtisadi fəaliyyət deyil, həm də qarşılıqlı mədəni tanımanın mühüm vasitəsidir.

Burada Türk dünyasının inteqrasiyası baxımından da mühüm məqam var. Azərbaycan və Özbəkistanın mədəni-humanitar əməkdaşlığı ikitərəfli münasibətlər çərçivəsindən kənara çıxaraq daha geniş türk dünyasının ortaq mədəni məkanının güclənməsinə xidmət edir. Türkoloji irsin öyrənilməsi, ədəbiyyat və dil əlaqələri, ortaq tarixi şəxsiyyətlərin irsinin təbliği bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Əslində, mədəni diplomatiyanın ən böyük üstünlüyü onun siyasi dəyişikliklərdən daha uzunömürlü olmasıdır. Siyasi münasibətlər müxtəlif dövrlərdə fərqli dinamika göstərə bilər, lakin xalqlar arasında formalaşan mədəni və mənəvi bağlar daha davamlı xarakter daşıyır. Azərbaycan və Özbəkistan nümunəsində bu bağlar ortaq tarix, türk dili və mədəniyyəti, ədəbiyyat, musiqi, elm və mənəvi dəyərlərlə möhkəmlənir.

Bu səbəbdən Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində mədəni diplomatiyaya sadəcə “yumşaq güc” vasitəsi kimi yanaşmaq kifayət deyil. O, həm də dövlətlərarası etimadın sosial bazasını formalaşdıran, xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran və strateji tərəfdaşlığın davamlılığını təmin edən mühüm mexanizmdir.

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində sadalanan çoxsaylı nümunələr göstərir ki, Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni-humanitar əməkdaşlıq artıq ayrı-ayrı tədbirlər səviyyəsini keçərək sistemli və institusional xarakter alıb. Bu prosesin əsas nəticəsi isə yalnız bu günün əməkdaşlığı deyil, gələcək nəsillər arasında qarşılıqlı hörmət və etimadın formalaşdırılmasıdır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində mədəni diplomatiya ortaq keçmişi müasir strateji tərəfdaşlığa bağlayan, xalqlar arasında mənəvi körpü yaradan və iki ölkənin gələcək əməkdaşlığı üçün möhkəm humanitar zəmin formalaşdıran əsas amillərdən biridir. Bu mənada mədəni diplomatiya iki dövlət arasında münasibətlərin sadəcə tamamlayıcı elementi deyil, onların uzunmüddətli inkişafının mühüm strateji dayağıdır.