Media və QHT

Bu gün 2 milyard 400 milyondan yuxarı insan süni intellektdən istifadə edir

Süni intellektin tarixi bizim bildiyimizdən daha qədimdir, amma bizi innovasiya dövrünə gətirən məhz generativ süni intellekt və böyük dil modellərinin ortaya çıxmasıdır. Bunun da müəyyən müddət ərzində məktəbi olmuşdur, amma 2022-ci ildən ictimailəşdirilərək böyük bir əhalinin istifadəsinə verildi.

Crossmedia.az xəbər verir ki, bunu Mediada İnnovativ Təşəbbüslərə Dəstək İctimai Birliyinin sədri Müşfiq Ələsgərli Azərbaycan Mətbuat Şurasında keçirilən "Süni intellektin media sektoruna təsirləri: fürsətlər və risklər” adlı tədbirdə deyib.

M.Ələsgərli əlavə edib ki, həmin zamandan cəmi 4 il keçib: "Bu gün bir çox insan “ChatGPT” texnologiyası ilə tanışdı. Amma indi artıq onun müxtəlif variantları, modelləri ortaya çıxıb. “Gemini”, “OpenAI”nın təqdim etdiyi modellər, “Google”un özünün təqdim etdiyi modellər var. Müxtəlif şirkətlər, müxtəlif platformalar generativ süni intellektlə bağlı öz modellərini təqdim edirlər. 4 il müddətində süni intellekt o qədər cəlbedici olub ki, son statistik məlumata görə, artıq dünyada 2 milyard 400 milyondan yuxarı insan bu generativ süni intellekt texnologiyalarının istifadəçisidir. Yəni 4 il içində bu qədər əhatə dairəsi kifayət qədər yüksəkdir. Bu gün elə bir sahə yoxdur ki, bu generativ süni intellekt texnologiyaları ora daxil olmasın. Daxil olduğu sahələrdə də həm yaxşı, pozitiv təsirlər göstərir amma neqativ təsirləri var. Amma biz neqativ təsirlərdən danışanda, bu özünü daha çox informasiya-kommunikasiya sektorunda göstərir. Yəni informasiya-kommunikasiya sektorunda olduğu qədər süni intellekt başqa heç bir yerdə narahatlıq doğurmur. Ən çox narahatlıq məhz buradadır. Çünki onun yaratdığı fəsadlar daha çox burada özünü biruzə verir. Əlbəttə, bugünkü jurnalistikanı, bugünkü kommunikasiya işini süni intellektdən kənar təsəvvür etmək mümkün deyil. Çünki sosial şəbəkələr, onlayn media platformaları o qədər inkişaf edib, o qədər sürətli xəbər istehsal edirlər ki, bunu insan əməyilə çatdırmaq bir qədər qeyri-mümkündür. Xüsusilə gündəlik təkrarlanan işlərdə, məsələn, səsli mətnin yazılı mətnə çevrilməsi, veb-dizayn işlərinin aparılması, mətn tərtibatı, fakt axtarılması kimi ən geniş sahələrdə bundan istifadə olunur".

Müşfiq Ələsgərli həm də süni intellektin zərərlərindən danışıb: “Çox təəssüf ki, adətən danışanda süni intellektin məzmun tərəfdən yaratdığı neqativlərə toxunuruq və göstərilir ki, ehtiyatsız xəbərlərin yayılmasında, bəzən dezinformasiya istehsalında süni intellektin böyük rolu var ki, bu da həqiqətdir. Məsələn, bircə dənə statistikanı nəzərinizə çatdırım. Bilirsiniz ki, süni intellekt kimi yeni terminlərdən biri dezinformasiyadır və dezinformasiya tarix boyu olub. Nə qədər ki, xalqların, millətlərin, dövlətlərin qarşıdurması olub, nə qədər ki, maraq çəkişmələri, müharibələr olub, yalançı informasiya yayımı və informasiya savaşı da həmişə olub. Dezinformasiya, şüurlu şəkildə yaradılmış yalan informasiya, təbii ki, olub. Amma diqqət yetirsək görərik ki, dezinformasiyanın bu qədər populyarlaşması son 10 ilin məhsuludur. İlk dəfə 2016-cı ildə Amerika nəşrləri, o cümlədən “Politico”, dezinformasiyanı yeni fenomen kimi elan etdi. 2016-cı ildən cəmi 10 il keçib. Bu 10 il müddətində dezinformasiya o qədər inkişaf etdi ki, artıq bu ilin əvvəlində Davos İqtisadi Forumu dezinformasiyanı dünya üçün ikinci nömrəli risk elan etdi. Dezinformasiya niyə bu qədər sürətlə artır? Müxtəlif səbəblər var, amma başlıca iki səbəb var. Birincisi, sosial şəbəkələrin sürətli inkişafıdır. Akademik mərkəzlər göstərirlər ki, sosial şəbəkələr düzgün informasiya platformalarına nisbətən dezinformasiyanı 6 dəfə sürətlə yayırlar. Yəni dezinformasiya yayılır, onu aşkar edənə, reaksiya verənə, ona qarşı çıxana qədər artıq ictimai rəydə oturuşur. Bir budur. İkinci isə süni intellekt texnologiyalarının dezinformasiyanın həm yaradılmasını, həm də yayılmasını sürət baxımından 10 dəfəyə qədər artırmasıdır. Beləliklə, dezinformasiya informasiya məkanında bu qədər sürətli bir hala gəlir və dünya üçün risklər səviyyəsinə çatır. Süni intellekt nəinki yaradılmış, hazır dezinformasiyaların yayılmasında rol oynayır, həm də özü bəzən dezinformasiya yaradıcısı kimi çıxış edir. Süni intellekt bu gün yalançı saytlar yaradır, onun üçün müxtəlif auditoriyalar formalaşdırır, başqa dezinformasiya yayan saytları lazım gələndə “like” edir, bot sürüləri yaradır və nə istəyirsə edir. Ona görə də dezinformasiyanın kəmiyyəti çox sürətlə artır və hər kəs də bu gün bundan danışır. Amma biz media təmsilçiləri olaraq bizim problemimiz heç də süni intellektin dezinformasiya yayılmasından bitmir. Mən istəyirəm, o danışılmayan hissələrə bu gün biz diqqət yetirək. Süni intellekt bizə necə təsir edir? Hansı problemləri yaradır? İki əsas məqam var, mən onun üzərində dayanmaq istəyirəm. Elə olub ki, 3-4 il əvvəl insanlar informasiya axtaranda Google üzərindən axtarış verirdilər, yaxud da başqa axtarış platformalarından istifadə edirdilər. Mən Google-u nümunə olaraq deyirəm, çünki daha çox istifadə olunan odur. Google gedirdi, axtardığın informasiyanın linkini, mənbəsini sənə göstərirdi və deyirdi ki, buradan oxu. Və sən istər-istəməz o informasiyanı oxuyanda həm də onun yaradıcısını görə bilirdin. Yəni bunu kim yaradıb, hansı linkdə yerləşdirib, harada qoyub, sən onu görürdün. Bu gün biz eyni informasiyanı “ChatGPT”dən soruşuruq. “ChatGPT” bizə, xüsusi olaraq tələb etməsən, nə link gətirir, nə mənbə göstərir və s. Yəni “ChatGPT” deyirəm nümunə olaraq, bütün o generativ süni intellekt modellərinə aiddir. Onlar virtual məkanda hazır olan materialları götürür, onun xülasəsini çıxarır və bizə təqdim edirlər. Məsələn, nümunə deyirəm, biz soruşuruq, “Stekan nədir?” O, bütün şəbəkələri saniyələr ərzində axtarır və stekan haqqında sənə qısa məlumat verir. Amma bu məlumatı kim yaradıb, onun haqqında məlumatı platformalara kim yerləşdirib, harada qoyub — bax, onun barəsində məlumat yoxdur. Əgər xüsusi istəməsən, vermir. Yəni bu gün insanlar auditoriyaya gedib ayrı-ayrı linkləri axtarmırlar. “ChatGPT”nin 2-3 dəqiqə ərzində sənə verdiyi məlumatı insan oxuyur və buna razı qalır. Deməli, nə oldu? Auditoriya axdı, getdi süni intellekt texnologiyalarının üstünə. Amma biz media adamları bilirik ki, o hazır materialları virtual məkandan götürmək üçün onu yaratmaq məqsədilə biz gündəlik əmək sərf edirik, maliyyə sərf edirik, reportajlar, ezamiyyətlər, maaşlar və s. kimi xərclərimiz olur. Deməli, media redaksiyaları zəhmət çəkirlər, əziyyət çəkirlər, xərc çəkirlər, informasiyanı yaradırlar, amma “ChatGPT” onu götürüb hazır şəkildə verir və auditoriyanı digər platformaların üzərinə axıdır. Amma media platformasından oxunanda, həmin məlumatın axını artdıqca oxucunun həmin media platformasına, belə deyək ki, media subyektinə yönəlməsi baş verir, ona reklam gəlir, elan gəlir. Deməli, biz bu yolla çox böyük bir maliyyə mənbəyindən məhrum oluruq. Ona görə ki, generativ süni intellekt texnologiyaları bax bu cür vəziyyət yaradırlar. İkinci ən ciddi problemlərdən biri nədən ibarətdir? Müəllif hüquqlarının pozulması ilə bağlıdır. O da dediyim hissəyə aiddir. Əgər “ChatGPT” bu gün mənim istehsal etdiyim məlumatı sabah sənə başqa bir kontekstdə hazır şəkildə verirsə, mənə istinad etmirsə, məni göstərmirsə, onda jurnalist olaraq mənim əməyim bir daha və müəllif hüquqlarım pozulmuş olur. Beləliklə, süni intellekt texnologiyalarının, generativ texnologiyaların media üçün yaratdığı problemlər təkcə məzmun baxımından dezinformasiya və feyk xəbərlər kontekstində deyil.

Ayhan

🖨 Çap et

18:55 24.08.2026

Oxunuş sayı: 53