ABŞ böyük üstünlüyə malikdir, amma...- Müsahibə
ABŞ-İran müharibəsinin altıncı aya keçməsi ilə Vaşinqtonun qarşısına qoyduğu prioritetlərdə dəyişikliklər müşahidə olunur. Müharibənin əvvəlində İranın tam təslim olması, rejim dəyişikliyi və regional silahlı qruplara dəstəyin dayandırılması kimi daha geniş tələblər səsləndirilsə də, hazırda ABŞ administrasiyası əsas diqqəti iki məsələyə yönəldir: İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısının alınması və qlobal enerji bazarında sabitliyin qorunması.
ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin açıqladığı bu iki hədəddən enerji qiymətlərinin sabit saxlanılması əvvəlki tələblər sırasında xüsusi yer tutmurdu. Eyni zamanda İranın zənginləşdirilmiş uranı təhvil verməsi, raket proqramının məhdudlaşdırılması və regional silahlı qruplara dəstəyin dayandırılması kimi məsələlərin daha az vurğulanması Vaşinqtonun müharibədən çıxış strategiyasında müəyyən korrektələrə getdiyini göstərir.
Politoloq Aytən Qurbanova Crossmedia.az-a müsahibəsində ABŞ-nin İran siyasətindəki dəyişiklikləri, Vaşinqtonun müharibə strategiyasını və regiondakı mümkün ssenariləri dəyərləndirib.
-Tramp administrasiyasının İranla bağlı ilkin sərt tələblərdən geri çəkilməsi ABŞ-nin müharibə strategiyasının dəyişdiyini göstərirmi?
-ABŞ administrasiyasının mövqeyində müəyyən korrektələrin baş verdiyini söyləmək mümkündür, lakin bunu tam mənada geri çəkilmə kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Müharibənin ilk mərhələsində Vaşinqtonun qarşısına qoyduğu məqsədlər daha geniş idi. Belə ki, İranın nüvə imkanlarının məhdudlaşdırılması ilə yanaşı, ballistik raket arsenalının və istehsal infrastrukturunun məhv edilməsi, İran donanmasının sıradan çıxarılması və Tehranın regional silahlı şəbəkəsinin zəiflədilməsi nəzərdə tutulurdu. Ağ Ev mart ayında bu məqsədləri açıq şəkildə bəyan etmişdi. Lakin uzunmüddətli müharibə göstərdi ki, hərbi üstünlük siyasi nəticənin birbaşa təminatına çevrilmir. İranın hərbi imkanlarının ciddi şəkildə zəiflədilməsi mümkün olsa da, ölkənin siyasi iradəsini, regional təsir imkanlarını və strateji davranışını yalnız hərbi vasitələrlə tamamilə dəyişdirmək daha mürəkkəbdir. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, Vaşinqtonun diqqəti “İranı dəyişdirmək” məqsədindən “İranın nüvə silahına malik olmasının qarşısını almaq və regional eskalasiyanı nəzarətdə saxlamaq” kimi daha konkret məqsədə yönəltməsi praqmatik strategiyanın təzahürüdür. Amma bu, ABŞ-nin təzyiq siyasətindən imtina etməsi demək deyil. Əksinə, Tramp administrasiyası diplomatiyanı hərbi təzyiq və iqtisadi sanksiyalarla paralel aparmağa çalışır. İyulun sonunda Tramp danışıqların nəticə verməməsi halında hərbi əməliyyatların yenidən genişləndirilə biləcəyini də bildirmişdi. Deməli, dəyişən əsas məsələ məqsəd deyil, məqsədə çatmaq üçün seçilən vasitələrin nisbətidir.
-Vaşinqtonun enerji qiymətlərinin sabitliyini əsas hədəflərdən birinə çevirməsinin arxasında hansı geosiyasi və iqtisadi amillər dayanır?
-Burada iqtisadi amillərlə yanaşı, birbaşa milli təhlükəsizlik amili də mövcuddur. Hörmüz boğazı dünya enerji sisteminin ən mühüm strateji keçidlərindən biridir və münaqişə nəticəsində buradan neft və LNG daşımalarının kəskin azalması qlobal enerji bazarı üçün ciddi risk yaradıb. Bu vəziyyət ABŞ üçün iki istiqamətdə problem yaradır. Birincisi, enerji qiymətlərinin yüksəlməsi inflyasiyanı artırır və ABŞ istehlakçısının iqtisadi vəziyyətinə birbaşa təsir göstərir. İkincisi, enerji qiymətlərinin uzun müddət yüksək qalması Tramp administrasiyasının daxili siyasi gündəliyinə mənfi təsir göstərə bilər. Artıq ABŞ-də benzinin qiymətlərinin əhəmiyyətli yüksəldiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Digər tərəfdən, enerji təhlükəsizliyi ABŞ-nin müttəfiqlərinin maraqları ilə də bağlıdır. Körfəz ölkələri müharibənin genişlənməsinin öz enerji infrastrukturlarına və iqtisadi sistemlərinə zərər vuracağından ehtiyat edirlər. Nəticədə Vaşinqton üçün İranın hərbi cəhətdən zəiflədilməsi qədər müharibənin qlobal enerji şokuna çevrilməsinin qarşısını almaq da strateji prioritetə çevrilir. Ona görə də enerji bazarının sabitliyi ABŞ üçün sadəcə iqtisadi məsələ deyil, həm daxili siyasi sabitlik, həm müttəfiqlərin təhlükəsizliyi, həm də qlobal iqtisadi sistemin qorunması məsələsidir.
-ABŞ-nin İranın nüvə proqramına fokuslanması Tehranın digər regional fəaliyyətlərinə münasibətdə güzəşt kimi qiymətləndirilə bilərmi?
-Bu ehtimal tamamilə istisna edilə bilməz, lakin bunu birbaşa olaraq güzəşt adlandırmaq düzgün deyil. ABŞ-nin əsas strateji prioriteti İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısını almaqdır. Bu məsələ Vaşinqtonun İran siyasətində uzun müddətdir əsas xətt olaraq qalır. Amma İranın regional təsir imkanları, raket proqramı və silahlı tərəfdaşları məsələsi də ABŞ üçün əhəmiyyətini itirməyib. Buna görə mümkün razılaşmada nüvə məsələsinin əsas yer tutması digər sahələrin tamamilə kənara qoyulması demək deyil. Daha real yanaşma budur ki, Vaşinqton prioritetləşdirmə siyasətinə keçir. İlkin olaraq ən böyük strateji risk hesab edilən nüvə silahı nəzarətə alınır, digər məsələlər isə mərhələli şəkildə gündəmə gətirilir. Milli maraqlar nöqteyi-nəzərindən ABŞ üçün də, region ölkələri üçün də əsas məsələ bundan ibarətdir ki, nüvə razılaşması İranın regional fəaliyyətlərinə toxunmadan yalnız texniki nüvə məhdudiyyətləri ilə yekunlaşmasın. Əks halda, İran nüvə baxımından zəiflədilsə belə, raket və proksi imkanlarını qoruyaraq regional çəkisini bərpa etməyə çalışa bilər.
-Müharibənin altıncı aya keçməsi ABŞ üçün gözləniləndən daha böyük siyasi və iqtisadi yük yaradıb?
-Müharibənin uzanması Vaşinqtonun ilkin hesablamalarının mürəkkəbliyini artırıb. ABŞ hərbi baxımdan böyük imkanlara malik olsa da, uzunmüddətli müharibənin siyasi və iqtisadi xərcləri Vaşinqton üçün ciddi yük yarada bilər. Müharibənin enerji bazarına təsiri, ABŞ hərbi qüvvələrinin regionda uzun müddət yüksək hazırlıq vəziyyətində saxlanılması, müttəfiqlərin təhlükəsizliyinin təmin olunması və yeni eskalasiya riskləri administrasiyanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Həmçinin münaqişənin uzanması Trampın “tez nəticə əldə edən lider” obrazı ilə ziddiyyət təşkil edir. İyunun sonu və iyul ayında ABŞ administrasiyasının danışıqlara yenidən üstünlük verməsi də bunun göstəricisidir. Trampın iyulda zərbələri danışıqlara imkan yaratmaq üçün dayandırdığını bildirməsi, avqustun əvvəlində isə planlaşdırılan yeni hücumu təxirə salması göstərir ki, Vaşinqton artıq müharibənin sonsuz davam etdirilməsində maraqlı deyil. Bu, ABŞ-nin hərbi imkanlarının tükənməsi deyil, daha çox hərbi üstünlüyün siyasi nəticəyə çevrilməsi üçün diplomatik çıxış strategiyasına ehtiyacın artmasıdır.
-Tramp administrasiyasının mövqeyindəki dəyişiklik İranla danışıqların yenidən başlaması üçün imkan yarada bilərmi?
-Bəli, müəyyən imkan yaradır və hazırda ən real ssenarilərdən biri məhz məhdud məqsədlər əsasında danışıqların bərpasıdır. Tərəflərin iyunda əldə etdiyi memorandumda nüvə məsələsi və Hörmüz boğazının açılması əsas istiqamətlərdən biri olmuşdu. Sonrakı mərhələdə razılaşmanın icrası ilə bağlı ciddi problemlər yaransa da, diplomatik kanalın tamamilə bağlanmadığı görünür. Hazırda əsas problem etimadsızlıqdır. İran Vaşinqtonun hərbi təzyiqi danışıqlar vasitəsilə siyasi nəticəyə çevirmək niyyətinə şübhə ilə yanaşır, ABŞ isə Tehranı danışıqlardan vaxt qazanmaq üçün istifadə etməkdə ittiham edir. Avropa və regional vasitəçilərin prosesə qoşulması da məhz bu etimad probleminin aradan qaldırılması zərurətindən irəli gəlir. Ona görə də yeni danışıqların uğuru yalnız tərəflərin hansı tələbləri irəli sürməsindən deyil, razılaşmanın mərhələli, yoxlanıla bilən və qarşılıqlı təminatlarla müşayiət olunmasından asılı olacaq. Əks halda, hərbi əməliyyatların dayandırılması yalnız taktiki fasilə xarakteri daşıya bilər.
-Vaşinqtonun məqsədlərini azaltması Orta Şərqdə İranın mövqelərinin güclənməsinə səbəb ola bilərmi?
-Təbii ki, bu risk mövcuddur. Əgər ABŞ əsas məqsəd kimi yalnız İranın nüvə imkanlarının məhdudlaşdırılmasını müəyyənləşdirərsə, digər regional məsələlər ikinci plana keçə bilər. Bu isə Tehrana hərbi və siyasi resurslarını yenidən bölüşdürmək, regional tərəfdaşları ilə əlaqələrini bərpa etmək və müharibədən sonrakı regional nizamda öz mövqelərini gücləndirmək imkanı verə bilər. Lakin burada digər mühüm məqam da nəzərə alınmalıdır. Belə ki, müharibə İranın əvvəlki güc balansını da ciddi şəkildə dəyişib. ABŞ və İsrailin hərbi əməliyyatları İranın raket, nüvə və hərbi infrastrukturuna əhəmiyyətli zərbə vurub. Ona görə İranın avtomatik şəkildə əvvəlki regional mövqeyinə qayıdacağını düşünmək də doğru olmaz. Əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, ABŞ hərbi təzyiqi dayandırır, lakin siyasi nizamı formalaşdırmadan regiondan çəkilərsə, yaranan boşluq İran, Rusiya və digər regional aktorlar tərəfindən doldurula bilər. Beləliklə də, Vaşinqton üçün ən optimal strategiya İranı tamamilə kənarlaşdırmaq deyil, onun regional təsir imkanlarını müəyyən hədlərdə saxlamaq və yeni regional təhlükəsizlik mexanizmi formalaşdırmaqdır.
-ABŞ-nin yeni yanaşması İsrailin İranla bağlı gözləntiləri ilə ziddiyyət təşkil edərsə, Vaşinqton–Təl-Əviv münasibətlərində yeni fikir ayrılıqları yarana bilərmi?
-Bu, ən ciddi strateji risklərdən biridir. ABŞ və İsrailin İran məsələsində ümumi təhlükəsizlik maraqları böyük olsa da, müharibənin məqsədləri barədə baxışları tam eyni deyil. Vaşinqton üçün əsas məsələ müharibəni idarəolunan nəticə ilə başa çatdırmaq, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və enerji bazarında sabitliyi təmin etməkdir. İsrail üçün isə İranın gələcəkdə yenidən hərbi və nüvə gücünə çevrilməsinin qarşısının alınması daha geniş təhlükəsizlik konsepsiyasının tərkib hissəsidir. Bu fərq artıq müəyyən hallarda özünü göstərib. İyunda Tramp İsrailin yeni zərbələrə hazırlaşdığı vaxt atəşin dayandırılmasına çalışmış, sonrakı mərhələdə isə İsrailin müharibə və danışıqlar məsələsində Vaşinqtonun xəttinə təsir göstərmək cəhdləri müşahidə olunmuşdu. Avqustun əvvəlində Trampın Səudiyyə Ərəbistanının narahatlığını nəzərə alaraq İrandakı enerji obyektlərinə planlaşdırılan birgə hücumu dayandırdığını açıqlaması da ABŞ-nin regional eskalasiyanın qarşısını almağa getdikcə daha çox əhəmiyyət verdiyini göstərir. Bu, ABŞ-İsrail ittifaqının zəifləməsi demək deyil. Lakin strateji prioritetlərin fərqlənməsi mümkündür. İsrail İranın tamamilə zəiflədilməsini istəyərkən, Vaşinqton İranın nəzarətdə saxlanıldığı, amma ABŞ-nin uzunmüddətli müharibəyə cəlb olunmadığı bir regional modelə üstünlük verə bilər. Nəticə etibarilə, ABŞ-İran müharibəsinin uzanması Vaşinqtonun strategiyasında mühüm nəticələri özündə ehtiva edir. Hərbi üstünlük müharibənin siyasi məqsədlərini sonsuz şəkildə genişləndirməyə imkan vermir. ABŞ üçün optimal çıxış yolu İranı tamamilə sıradan çıxarmaqdan daha çox onun nüvə silahına çıxışını bağlamaq, raket və regional hərbi imkanlarını müəyyən çərçivədə məhdudlaşdırmaq, Hörmüz boğazında təhlükəsiz naviqasiyanı təmin etmək və bununla paralel regional təhlükəsizlik mexanizmi yaratmaqdır. Hazırkı mərhələdə Vaşinqtonun danışıqlara yenidən üstünlük verməsi də məhz bu reallığın nəticəsi kimi görünür.
Nigar Xəlilli
20:50 17.08.2026
Oxunuş sayı: 98
