Bakı–Tehran yaxınlaşmasının görünməyən tərəfi: Zəngəzur, Şimal–Cənub və İranla yeni hesablaşma
Azərbaycanın İranla münasibətlərində son aylarda müşahidə olunan canlanmanı yalnız “qonşuluq münasibətlərinin yaxşılaşdırılması” kimi izah etmək kifayət deyil. 29 sentyabrda Prezident İlham Əliyevin Məsud Pezeşkianla telefon danışığı, eyni gün Baş nazirin müavini Şahin Mustafayevin Tehranda İran prezidenti ilə görüşü və iki ölkə arasında iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və tranzit məsələlərinin müzakirəsi daha böyük regional mənzərənin bir hissəsidir.
Burada əsas məsələ emosional yaxınlaşma deyil. Söhbət təhlükəsizlik, nəqliyyat və geosiyasi risklərin idarə edilməsindən gedir.
Hazırda ABŞ–İran qarşıdurması artıq sadəcə mümkün müharibə ssenarisi deyil. 2026-cı ilin yayından etibarən ABŞ və İran arasında birbaşa hərbi qarşıdurma genişlənib, İran ABŞ-ın regiondakı hərbi obyektlərinə və bir sıra Körfəz ölkələrinə zərbələr endirib. Sentyabrın sonunda isə tərəflər arasında vasitəçilər üzərindən yenidən danışıqlar aparılır. Yəni regionda eyni anda iki proses gedir: müharibə və diplomatiya.
Azərbaycanın İranla münasibətləri məhz belə bir şəraitdə düzəltməyə çalışması təsadüfi görünmür.
Azərbaycan üçün İranın ən böyük əhəmiyyəti onun siyasi müttəfiq olması deyil. Əsas məsələ İranın coğrafiyasıdır. Azərbaycan İranı dəyişə bilməz, İran da Azərbaycanın coğrafiyasını dəyişə bilməz. Buna görə Bakı üçün ən rasional siyasət Tehranın siyasi mövqeləri ilə hər məsələdə razılaşmaq yox, iki ölkənin maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələri mümkün qədər genişləndirməkdir.
Bu sahələrin ən mühümü nəqliyyatdır.
Azərbaycanın qarşısında faktiki olaraq iki paralel yol yaranıb. Birincisi, Zəngəzur istiqamətində Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirəcək marşrutdur. İkincisi isə İran ərazisindən keçən Araz marşrutudur. Azərbaycan artıq İran ərazisindən Naxçıvana alternativ bağlantının yaradılması üzrə layihəyə başlayıb. Rəsmi Azərbaycan mövqeyinə görə, bu iki marşrut bir-birinin alternativi olmaqla yanaşı, paralel fəaliyyət göstərə bilər.
Bu məqam Tehranla münasibətlərin gələcəyi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.
İranın Zəngəzur məsələsinə narahat yanaşmasının arxasında yalnız Ermənistan–Azərbaycan münasibətləri dayanmır. Tehranın əsas narahatlıqlarından biri özünün Ermənistanla quru sərhədinin və həmin sərhədin geosiyasi funksiyasının dəyişməsi, digər tərəfdən isə regiona regiondankənar güclərin daxil olmasıdır. 2025-ci ildə Vaşinqtonda imzalanmış sənəddən sonra Zəngəzur marşrutunun ABŞ-ın iştirakı ilə yeni təhlükəsizlik və nəqliyyat mexanizminə çevrilməsi bu narahatlığı daha da artırıb. Azərbaycan isə bu mexanizmi öz ərazisindəki nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi kimi təqdim edir.
Burada Bakı ilə Tehran arasında mümkün anlaşmanın açarı məhz budur: İranın Zəngəzurdan qorxduğu şeyi aradan qaldırmaq, eyni zamanda Azərbaycanın Zəngəzurdan əldə etmək istədiyi nəqliyyat üstünlüyünü qorumaq.
Başqa sözlə, məsələni “İran Zəngəzura qarşıdır, Azərbaycan isə tərəfdardır” səviyyəsində saxlamaq çox sadə yanaşmadır. Əsl sual budur: Zəngəzur açıldıqdan sonra İran bu prosesdə itirən tərəf olacaq, yoxsa tranzit sisteminin iştirakçısına çevriləcək?
Azərbaycan ikinci variantı yaratmağa çalışır.
Bunun üçün Bakının Tehrana təqdim edə biləcəyi ən ciddi iqtisadi arqument Şimal–Cənub dəhlizidir.
Şimal–Cənub marşrutu İran üçün sadəcə tranzit layihəsi deyil. İranı Rusiya, Qafqaz, Xəzər hövzəsi və daha şimal bazarları ilə bağlayan mühüm iqtisadi arteriyadır. Azərbaycan ərazisində bu dəhlizin böyük hissəsinin infrastrukturu artıq mövcuddur. Əsas problemlərdən biri İran ərazisindəki çatışmayan dəmir yolu seqmentlərinin tamamlanmasıdır. 2025-ci ildə Azərbaycan, İran və Rusiya qərb qolunun səmərəliliyinin artırılması barədə memorandum da imzalayıblar.
Deməli, Bakı Tehranla danışıqlarda yalnız “Zəngəzura etiraz etməyin” demir. Daha mürəkkəb bir iqtisadi paket ortaya qoymaq imkanına malikdir: İran Zəngəzurdan kənarda qalmasın, əksinə, regional tranzit sisteminin bir hissəsinə çevrilsin.
Bu, əslində, Azərbaycan üçün də sərfəlidir. Çünki İran üzərindən Naxçıvana gedən Araz marşrutu ilə Zəngəzur marşrutu bir-birinə rəqib olmaq məcburiyyətində deyil. İki yolun mövcudluğu Azərbaycanın tranzit təhlükəsizliyini artırır. Bir marşrutda siyasi və ya təhlükəsizlik problemi yarandıqda digər marşrut işləyə bilər.
Bu, romantik “regional əməkdaşlıq” deyil. Bu, çox konkret risk idarəetməsidir.
Əgər İranın mövcud durumda dərin iqtisadi çətinliklərlə və qarşıdakı risklərlə üzləşəcəyini nəzərə alsaq, onun da bu əməkdaşlığa meyl edəcəyini düşünmək olar.
Eyni məntiq təhlükəsizlik məsələsinə də aiddir.
Azərbaycanın İranla münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəməsinin səbəblərindən biri Tehranın Bakı haqqında yanlış və ya şübhəli təhlükəsizlik təsəvvürlərinin qarşısını almaq ola bilər. Şahin Mustafayevin Tehranda Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı istifadəsi ilə bağlı fərziyyələri təkzib etməsi məhz bu kontekstdə oxunmalıdır.
Çünki hazırkı Yaxın Şərq müharibəsinin bir xüsusiyyəti ortaya çıxıb: İran yalnız birbaşa düşmən hesab etdiyi dövlətlərlə deyil, həmin dövlətlərin hərbi infrastrukturunun yerləşdiyi regionlarla da təhlükəsizlik problemi yaşayır. 2026-cı ilin yayında İranın Bəhreyn, Qətər, Küveyt, İordaniya və digər istiqamətlərdə ABŞ obyektlərinə zərbələr endirməsi regional müharibənin coğrafiyasının nə qədər sürətlə genişlənə bildiyini göstərdi.
Bu vəziyyətdə Azərbaycanın əsas marağı İran–ABŞ qarşıdurmasında tərəf olmaq deyil. Əksinə, Azərbaycanın marağı öz ərazisinin belə bir qarşıdurmanın hərbi coğrafiyasına çevrilməməsidir.
Bakı üçün ən təhlükəli ssenari İranın Azərbaycanı ABŞ və ya İsrailin hərbi fəaliyyətinin mümkün platforması kimi qəbul etməsidir. Azərbaycan rəsmilərinin Tehranda məhz bu məsələni ayrıca gündəmə gətirməsi təsadüfi deyil. Bu, siyasi jestdən daha çox qabaqlayıcı təhlükəsizlik diplomatiyasıdır.
Amma burada bir incə məsələ var. İranın qonşularına qarşı hərbi davranışından danışarkən avtomatik olaraq “sabah Azərbaycan da vurula bilər” nəticəsinə gəlmək düzgün olmaz. Belə bir nəticəni təsdiqləyən konkret fakt yoxdur. Lakin riskin mövcudluğunu inkar etmək də real siyasət baxımından düzgün deyil. Müharibə şəraitində səhv identifikasiya, kəşfiyyat məlumatlarının yanlış qiymətləndirilməsi, üçüncü tərəflərin ərazidən istifadəsi və ya hərbi eskalasiya nəticəsində yeni hədəflərin yaranması mümkündür.
Buna görə Bakı Tehranla siyasi dialoqu nə qədər genişləndirirsə, öz təhlükəsizlik riskini də bir o qədər azaltmağa çalışır.
Digər tərəfdən, İranın da Azərbaycana ehtiyacı var.
İran hazırda ağır iqtisadi və nəqliyyat təzyiqi altındadır. Müharibə nəticəsində İranın nəqliyyat infrastrukturuna zərər dəydiyi barədə İran tərəfi də məlumat verib. Eyni zamanda Tehran üçün sanksiyalar şəraitində alternativ tranzit yollarının əhəmiyyəti daha da artır.
Azərbaycan burada İranın qarşısında sadəcə qonşu dövlət deyil, logistika qapısı kimi dayanır.
Rusiya–Azərbaycan–İran xətti İranın şimal bazarlarına çıxışını təmin edə bilər. Azərbaycan limanları Xəzər üzərindən daşımaların genişlənməsinə imkan yaradır. Şimal–Cənub dəhlizinin işləməsi İran üçün yalnız Azərbaycanla ticarət demək deyil; Hindistan və digər Asiya bazarlarından gələn yüklərin Rusiyaya və daha şimal istiqamətlərinə çıxarılması deməkdir.
Bu səbəbdən Zəngəzur məsələsi ilə Şimal–Cənub məsələsini bir-birindən tamamilə ayırmaq artıq mümkün deyil.
Azərbaycanın ən ciddi diplomatik imkanlarından biri də budur: Tehrana Zəngəzuru İranın əleyhinə qurulan layihə kimi yox, İranın tranzit imkanlarını da genişləndirə biləcək regional şəbəkənin bir hissəsi kimi təqdim etmək.
Bununla yanaşı, Bakı ABŞ amilini də nəzərə almalıdır. Azərbaycan bir tərəfdən Vaşinqtonla Zəngəzur üzrə əməkdaşlıq edir, digər tərəfdən İranla münasibətləri yaxşılaşdırır. Bu iki xətt arasında balans saxlamaq asan deyil. İran ABŞ-ın regionda hərbi-siyasi iştirakına həssas yanaşır. ABŞ isə Azərbaycanın tranzit və təhlükəsizlik imkanlarına strateji maraq göstərir.
Deməli, Azərbaycanın qarşısında sadə seçim yoxdur. Bakı nə İranın tərəfinə keçə, nə də İranı regiondakı proseslərdən tam kənarlaşdıra bilər. Ən real xətt müxtəlif aktorlarla paralel işləməkdir.
Əslində Azərbaycan xarici siyasətinin son dövründə diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyət də budur: Azərbaycan hansısa bir geosiyasi düşərgəyə tam bağlanmaq əvəzinə, öz coğrafi mövqeyindən istifadə edərək müxtəlif ölkələrlə ayrı-ayrılıqda əməkdaşlıq edib bundan siyasi və iqtisadi fayda əldə etməyə çalışır.
İranla münasibətlərin yaxşılaşdırılması bu strategiyanın cənub istiqamətidir.
Türkiyə ilə münasibətlər qərb istiqamətidir. Rusiya ilə Şimal–Cənub və regional nəqliyyat əməkdaşlığı şimal istiqamətidir. ABŞ ilə Zəngəzur və sülh prosesində əməkdaşlıq isə başqa bir istiqamətdir.
Bu sistemdə Azərbaycanın məqsədi bütün tərəflərlə eyni münasibət yaratmaq deyil. Məqsəd heç bir tərəfin Azərbaycanı digər tərəfə qarşı istifadə olunan əraziyə çevirməsinə imkan verməməkdir.
Tehrandakı son görüşlərə məhz bu prizmadan baxmaq daha məntiqlidir.
Əgər Azərbaycan İranın Şimal–Cənub maraqlarını Zəngəzur və digər tranzit layihələri ilə uzlaşdıra bilsə, Zəngəzur məsələsinin Tehrandakı təhlükəsizlik yükü müəyyən qədər azala bilər. Əgər bunun əvəzində İran da Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqələrinin genişlənməsini öz təhlükəsizliyinə təhdid kimi deyil, regional iqtisadi inteqrasiya kimi qəbul etsə, hər iki tərəf qazanmış olar.
Amma bunun qarşısında ciddi bir şərt dayanır: siyasi bəyanatlar kifayət etməyəcək.
Real nəticə dəmir yolu, avtomobil yolu, sərhəd-keçid məntəqələri, gömrük prosedurları, tranzit tarifləri, təhlükəsizlik mexanizmləri və investisiya müqavilələri ilə ölçüləcək.
Azərbaycan və İran münasibətlərinin yeni mərhələsinin həqiqi testi də budur.
Çünki bölgədə artıq hamı “dostluq” sözünü işlədir. Əsas məsələ isə bu dostluğun hansı konkret infrastruktura, hansı iqtisadi marağa və hansı təhlükəsizlik mexanizminə çevriləcəyidir.
Bugünkü geosiyasətdə ən möhkəm razılaşmalar emosiyalar üzərində deyil, tərəflərin bir-birinə ehtiyac duyduğu sistemlər üzərində qurulur. Bakı–Tehran münasibətlərinin gələcəyini də böyük ehtimalla məhz bu hesab müəyyən edəcək.
10:06 01.10.2026
Oxunuş sayı: 49
