Azərbaycan iqtisadiyyatının artım problemi

Azərbaycan iqtisadiyyatında son illər müşahidə olunan zəif artım tempi artıq müvəqqəti statistik dəyişiklik kimi yox, daha fundamental iqtisadi problemin əlaməti kimi qiymətləndirilməlidir. Ölkənin kifayət qədər maliyyə ehtiyatları, inkişaf etmiş infrastrukturu, əlverişli coğrafi mövqeyi və geniş dövlət dəstəyi mexanizmləri mövcuddur. Bununla belə, bütün bu imkanlar hələ də yüksək məhsuldarlığa, rəqabətqabiliyyətli istehsala və özəl sektorda dayanıqlı artımına tam çevrilmir.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycanda 65,2 milyard manatlıq ümumi daxili məhsul istehsal edilib. Real iqtisadi artım cəmi 0,8 faiz təşkil edib. Neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 0,7 faiz azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda isə artım 1,5 faiz olub (Mənbə: Rəsmi yarımillik göstəricilər -

https://www.stat.gov.az/news/macroeconomy.php?utm_source)

0,8 faiz nə deməkdir?

Yarımillik göstəriciyə əsasən bütöv ilin yekunu haqqında qəti nəticə çıxarmaq düzgün olmazdı. İlin ikinci yarısında iqtisadi fəallıq sürətlənə bilər. Lakin artımın yalnız 0,8 faiz olması ciddi xəbərdarlıqdır. Əhalinin sayı, istehlak tələbi və iqtisadiyyatın qarşısında duran sosial öhdəliklər artırsa, belə zəif iqtisadi dinamika adambaşına düşən real gəlirlərin və rifahın nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlməsinə kifayət etmir.

Qeyd edək ki, 2025-ci ildə də iqtisadi artım 1,4 faizədək zəifləmişdi. Deməli, söhbət yalnız bir neçə aylıq təsadüfi geriləmədən yox, iqtisadi artım sürətinin ardıcıl olaraq aşağı düşməsindən gedir.

Beynəlxalq Valyuta Fondu 2026-cı ildə Azərbaycan iqtisadiyyatının 2,1 faiz, qeyri-neft iqtisadiyyatının isə 3,7 faiz artacağını proqnozlaşdırır. Fond zəif artımın əsas səbəbləri sırasında neft-qaz hasilatındakı azalmanı, investisiyaların zəifləməsini və biznes inamı ilə bağlı problemləri göstərir (Mənbə: BVF-nin Azərbaycan üzrə 2026-cı il qiymətləndirməsi -

https://www.imf.org/en/news/articles/2026/04/29/pr-26131-azerbaijian-imf-executive-board-concludes-2026-article-iv-consult?utm_source).

Yarımillik nəticələr, xüsusilə qeyri-neft sektorundakı 1,5 faizlik artım, hələlik bu proqnozlardan da geri qalındığını göstərir.

Problem yalnız neft hasilatının azalmasıdır?

Azərbaycan iqtisadiyyatındakı zəif artım çox vaxt neft hasilatının azalması ilə izah edilir. Həqiqətən də, hasilatın aşağı düşməsi sənayenin və ümumi daxili məhsulun artımını məhdudlaşdırır. Lakin bu izah problemin yalnız bir hissəsini əhatə edir.

Əgər uzun illər aparılan diversifikasiya siyasətinə baxmayaraq, neft-qaz sektorundakı 0,7 faizlik azalma ümumi iqtisadi artımı 0,8 faizədək zəiflədə bilirsə, deməli, qeyri-neft iqtisadiyyatının kompensasiya imkanları hələ lazımi səviyyədə deyil.

Diversifikasiya yalnız qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payının artması ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ həmin sektorun hansı mənbələr hesabına böyüməsidir. Belə ki, artımın əhəmiyyətli hissəsi dövlət büdcəsi, tikinti, ticarət və daxili istehlakla bağlıdırsa, bu model neft gəlirlərindən dolayı asılılığı davam etdirə bilər.

Nəzəriyyəyə və beynəlxalq təcrübəyə əsaslanaraq deyə bilərik ki, effektli diversifikasiya aşağıdakı nəticələrlə ölçülməlidir:

•rəqabətqabiliyyətli və ixracyönümlü istehsalın genişlənməsi;

•özəl investisiyaların artması;

•yüksək məhsuldarlıqlı iş yerlərinin yaradılması;

•idxaldan asılılığın azalması;

•dövlət dəstəyi olmadan fəaliyyət göstərə bilən şirkətlərin çoxalması;

•qeyri-neft sektorunun ölkəyə dayanıqlı valyuta gətirməsi.

Yəni, başqa sözlə, iqtisadiyyatın neftdən asılılığı sektorların adları ilə yox, gəlir və maliyyələşmə mənbələri ilə ölçülməlidir.

İstehlak artır, istehsal isə yerində sayır

Yarımillik rəqəmlər iqtisadiyyat daxilində diqqətçəkən fərqi də üzə çıxarır. Pərakəndə ticarət dövriyyəsi real ifadədə 3,7 faiz, nəqliyyat və anbar təsərrüfatında əlavə dəyər 8 faiz, informasiya və rabitədə 7,5 faiz artıb. Lakin sənaye istehsalındakı artım cəmi 0,1 faiz təşkil edib. Tikintidə əlavə dəyər isə 13 faiz azalıb.

Pərakəndə ticarətdə artım iqtisadi fəallığın və daxili tələbin qorunduğunu göstərir. Lakin ticarətin istehsaldan daha sürətlə böyüməsi o deməkdir ki, yaranan tələbin bir hissəsi yerli istehsal deyil, idxal hesabına ödənilə bilər. Bu halda ölkə daxilində pul dövriyyəsi artsa da, onun istehsal, məşğulluq və əlavə dəyər yaratmaq təsiri məhdud qalır.

Müsbət məqam ondan ibarətdir ki, emal sənayesində məhsul istehsalı 2,5 faiz artıb. Qida istehsalında 9,9 faiz, toxuculuqda 34 faiz, əczaçılıqda 35,5 faiz artım qeydə alınıb. Lakin ayrı-ayrı sahələrdə yüksək artım tempinin ümumi sənaye göstəricisinə təsiri hələ zəifdir. Bu isə həmin sahələrin iqtisadiyyatdakı çəkisinin və istehsal miqyasının məhdud qaldığını göstərir (Mənbə: Sənaye istehsalına dair rəsmi məlumat –

https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=6800&lang=az&utm_source)

Hazırda əsas vəzifə yalnız yeni müəssisələrin açılması ilə paralel uğurlu istehsal nümunələrinin miqyasını böyütmək, onları təchizat zəncirlərinə və ixrac bazarlarına çıxarmaq olmalıdır.

Azərbaycanda uzun illər böyük infrastruktur layihələri həyata keçirilib. Yollar, hava limanları, enerji və logistika infrastrukturu ölkənin gələcək inkişafı üçün mühüm baza yaradıb. Lakin infrastrukturun mövcudluğu avtomatik olaraq yüksək iqtisadi artım yaratmır. Növbəti mərhələdə əsas sual “nə qədər vəsait xərcləndi?” yox, “bu xərc hansı əlavə iqtisadi nəticəni yaratdı?” olmalıdır.

Yenə burada da yanaşma daha çox aşağıdakı məsələləri əhatə etməli, hər bir böyük dövlət investisiyası üzrə aşağıdakılar ölçülməlidir:

•yaradılan əlavə dəyər;

•formalaşan daimi iş yerləri;

•özəl investisiyaya göstərilən təsir;

•ixrac və ya idxalı əvəzləmə potensialı;

•obyektin saxlanma xərcləri;

•büdcəyə qaytarılan vergi gəlirləri;

•layihənin regional inkişafa real töhfəsi.

Tikintidəki 13 faizlik azalma da iqtisadi artımı əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədib. Lakin iqtisadiyyatın sürəti yalnız dövlət investisiyalarının və tikinti layihələrinin qrafikindən bu qədər asılı qalırsa, bu da özəl sektorun müstəqil artım mühərrikinə çevrilmədiyini göstərən siqnaldır.

Əsas sual və problemlərdən biri- özəl sektor niyə iqtisadi artımın əsas qüvvəsinə çevrilmir?

Dayanıqlı iqtisadi artım üçün sahibkar yalnız dövlətin verdiyi güzəştdən və ya sifarişdən asılı olmamalıdır. O, bazara çıxış, maliyyə, texnologiya və hüquqi müdafiə imkanlarına malik olmalıdır.

Azərbaycanda sahibkarlığın qarşısındakı əsas maneələrdən biri maliyyə resurslarının baha və qısamüddətli olmasıdır. Uzunmüddətli istehsal layihəsi ilə məşğul olan sahibkar yüksək faizli və sərt girov tələbləri olan kreditlərlə rəqabətqabiliyyətli müəssisə yaratmaqda çətinlik çəkir. Nəticədə banklar istehsal layihələrindən daha çox sürətli gəlir gətirən istehlak kreditlərinə üstünlük verirlər.

Digər məsələ dövlət dəstəyinin nəticələrinin ölçülməsidir. Vergi güzəşti, subsidiya və güzəştli kredit vermək hələ iqtisadi siyasətin uğuru demək deyil. Hər manat dəstəyin nə qədər əlavə məhsul, ixrac, vergi və davamlı məşğulluq yaratdığı hesablanmalıdır. Dəstək mexanizmləri nəticə əsasında qiymətləndirilmədikdə məhsuldar sahibkarlıq yox, güzəştlərdən asılı biznes modeli yarana bilər.

2026-cı ilin ilk altı ayında istehlak qiymətləri əvvəlki ilin eyni dövrünə nisbətən 5,7 faiz artıb. Ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatlarında bahalaşma 6,7 faiz təşkil edib (Mənbə: İnflyasiyaya dair rəsmi məlumat -

https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=6796&lang=az&utm_source).

Beləliklə, iqtisadiyyat real ifadədə 0,8 faiz böyüdüyü halda qiymətlər 5,7 faiz yüksəlib. Bu iki göstərici birbaşa eyni anlayışları ölçməsə də, birlikdə nəzərdən keçirildikdə əhalinin rifahı baxımından narahatedici mənzərə yaradır: istehsal və real gəlir imkanları zəif artır, gündəlik yaşayış xərcləri isə daha sürətlə yüksəlir.

Xüsusilə aşağı və orta gəlirli ailələr üçün ərzağın istehlak səbətində payı daha yüksək olduğuna görə onların hiss etdiyi faktiki bahalaşma rəsmi orta göstəricidən də çox ola bilər. Buna görə iqtisadi artım siyasəti yalnız ÜDM göstəricisinə deyil, ailələrin sərəncamında qalan real gəlirin yüksəldilməsinə istiqamətlənməlidir.

Nə etmək lazımdır?

Azərbaycan iqtisadiyyatının hazırkı mərhələsində daha bir ümumi dövlət proqramından çox, idarəetmənin nəticəyə yönəldilməsinə ehtiyac var.

Birincisi, iqtisadi artımın yeni ölçmə sistemi hazırlanmalıdır. ÜDM artımı ilə yanaşı, özəl investisiya, qeyri-neft ixracının texnoloji strukturu, əmək məhsuldarlığı, real gəlirlər və yaradılmış davamlı iş yerləri əsas indikatorlara çevrilməlidir.

İkincisi, dövlət dəstəyi nəticəyə bağlanmalıdır. Güzəşt və subsidiyalar əvvəlcədən müəyyən edilmiş istehsal, ixrac və məşğulluq öhdəlikləri əsasında verilməli, nəticə yaratmayan dəstək dayandırılmalıdır.

Üçüncüsü, sənaye və kənd təsərrüfatı üçün uzunmüddətli maliyyələşmə imkanları genişləndirilməlidir. Riskin bank, sahibkar və dövlət arasında bölüşdürüldüyü investisiya və tərəfdaşlıq alətləri inkişaf etdirilməlidir.

Dördüncüsü, yerli istehsal ayrı-ayrı müəssisələr yox, dəyər zəncirləri əsasında qurulmalıdır. Məsələn, kənd təsərrüfatına dəstək yalnız məhsul istehsalını deyil, emal, qablaşdırma, logistika, sertifikatlaşdırma və ixrac mərhələlərini də əhatə etməlidir.

Beşincisi, rəqabət mühiti gücləndirilməli, bazara giriş maneələri azaldılmalıdır. Dövlət müəssisələri ilə özəl şirkətlər arasında bərabər şərtlər yaradılmadan məhsuldar və müstəqil özəl sektor formalaşdırmaq çətindir.

Altıncısı, dövlət xərclərinin auditində yalnız vəsaitin qanunauyğun istifadəsi yox, onun iqtisadi və sosial nəticəsi də qiymətləndirilməlidir. Qanuna uyğun xərclənmiş, lakin heç bir real nəticə yaratmamış vəsait də iqtisadi baxımdan səmərəli xərc sayıla bilməz.

Əsas problem resurs deyil, çevrilmə mexanizmidir

Azərbaycan resurs qıtlığı yaşayan ölkə deyil. Ölkənin böyük valyuta ehtiyatları, enerji gəlirləri, infrastrukturu, insan kapitalı və regional imkanları mövcuddur. Əsas problem bu resursların məhsuldar investisiyaya, rəqabətqabiliyyətli istehsala, ixraca və insanların rifahının real səviyyədə yaxşılaşdırılmasına çevrilməsi mexanizminin kifayət qədər səmərəli işləməməsidir.

Neft hasilatının azalması iqtisadiyyatın böyüməsini zəiflədə bilər. Lakin qeyri-neft sektorunun əsas missiyası məhz bu azalmanın təsirini kompensasiya etməkdir. Əgər uzun illərdən sonra belə neft sektorundakı kiçik geriləmə ümumi artımı minimuma endirirsə, diversifikasiyanın yalnız həcmini yox, keyfiyyətini də yenidən qiymətləndirməliyik.

Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas sual “nə qədər vəsaitimiz var?” deyil. Əsas sual budur: mövcud vəsait və imkanlar nə qədər yeni məhsul, texnologiya, ixrac, məhsuldar məşğulluq və davamlı rifah yaradır? İqtisadi siyasətin nəticəsi də məhz bu sualın cavabı ilə ölçülməlidir.

🖨 Çap et

19:00 23.07.2026

Oxunuş sayı: 38