İqtisadi
Azərbaycanda texnoparkların inkişafı: innovasiya və ixrac perspektivləri
Müasir dövrdə iqtisadi inkişafın dayanıqlılığı getdikcə daha çox elmi-texniki tərəqqi, rəqəmsal transformasiya, innovasiya potensialından səmərəli istifadə və yüksək əlavə dəyər yaradan istehsalın genişləndirilməsi ilə müəyyən olunur. Süni intellekt, bulud texnologiyaları, böyük verilənlərin təhlili, kibertəhlükəsizlik, robototexnika və digər qabaqcıl texnologiyalar iqtisadiyyatın ənənəvi sahələrinin fəaliyyət mexanizmlərini dəyişdirir, yeni biznes modellərinin yaranmasına şərait yaradır. Belə şəraitdə dövlətin əsas vəzifələrindən biri innovativ ideyaların kommersiyalaşdırılmasını, texnoloji sahibkarlığın inkişafını və elmi tədqiqatların iqtisadi nəticələrə çevrilməsini dəstəkləyən institusional mühitin formalaşdırılmasıdır.
Azərbaycan Respublikasında bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər sırasında texnologiyalar parklarının fəaliyyətinin hüquqi və təşkilati əsaslarının təkmilləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2014-cü il 15 may tarixli 168 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Texnologiyalar parkı haqqında Nümunəvi Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi barədə 22 oktyabr 2026-cı il tarixli Fərman bu sahədə yeni tənzimləmə mexanizmlərini müəyyənləşdirir. Sənəd texnoparkların fəaliyyət istiqamətlərini genişləndirməklə yanaşı, rezidentlik prosedurlarının, innovasiya layihələrinin qiymətləndirilməsinin, hesabatlılığın və nəzarət mexanizmlərinin yenilənməsini nəzərdə tutur. Fərmanın iqtisadi əhəmiyyəti, yalnız texnoparkların hüquqi statusunun və fəaliyyət qaydalarının dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Onun əsas potensialı innovasiya ekosisteminin gücləndirilməsi, texnoloji sahibkarlığın genişləndirilməsi, xarici bazarlara rəqəmsal xidmət ixracının təşviqi və ölkənin rəqabət qabiliyyətinin artırılması ilə bağlıdır.
Fərmanın mühüm yeniliklərindən biri texnoparkların fəaliyyət istiqamətlərinin daha geniş və konkret texnoloji sahələr üzrə müəyyənləşdirilməsidir. Yenilənmiş Əsasnamədə proqram təminatı və informasiya sistemləri, oyun və yaradıcı texnologiyalar, əşyaların interneti, mikroelektronika, robototexnika, süni intellekt, məlumatların təhlili, bulud hesablama xidmətləri, rəqəmsal platformalar və kibertəhlükəsizlik əsas fəaliyyət istiqamətləri kimi təsbit olunur. Bununla yanaşı, energetika, səhiyyə, biotexnologiya, aviasiya, kosmik texnologiyalar, peyk rabitəsi, karbon emissiyalarının və tullantıların idarə olunması kimi sahələrdə rəqəmsal texnoloji həllərin hazırlanması və tətbiqi də nəzərdə tutulur. Bu yanaşma texnoparkların fəaliyyətini, yalnız informasiya texnolo-giyaları ilə məhdudlaşdırmır, onların sənaye və digər iqtisadi sahələrin texnoloji modernləşdirilməsində iştirak imkanlarını genişləndirir.
Xüsusilə, süni intellekt texnologiyalarının ayrıca fəaliyyət istiqaməti kimi müəyyənləşdirilməsi, müasir dövrün əsas çağırışlarından biri kimi, diqqətəlayiqdir. Süni intellekt əsasında proqnozlaşdırma, qərarların dəstəklənməsi, neyron şəbəkələrinin tətbiqi, generativ modellərin hazırlanması, avtonom nəqliyyat vasitələri üçün idarəetmə və naviqasiya sistemlərinin yaradılması kimi fəaliyyətlər innovasiya layihələrinin daha konkret texnoloji məzmun qazanmasına imkan verir. Təbii ki, iqtisadi baxımdan bu dəyişikliklərin əsas üstünlüyü texnoloji yeniliklərin, yalnız proqram təminatının hazırlanması ilə məhdudlaşmaması və real sektorun məhsuldarlığının yüksəldilməsinə xidmət edən həllərin dəstəklənməsidir. Məsələn, kənd təsərrüfatında ağıllı sensorlar və proqnozlaşdırıcı analitika resurslardan istifadənin optimallaşdırılmasına, nəqliyyatda süni intellekt marşrutların və yük axınlarının idarə edilməsinə, optimal marşrutların seçilməsinə, sənayedə robototexnika isə istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılmasına şərait yarada bilər. Beləliklə də, göründüyü kimi, qarşıya qoyulmuş vəzifələrin vaxtında və keyfiyyətlə icra edilməsi nəticəsində texnoparklar elmi biliklərin, texnoloji həllərin və sahibkarlıq təşəbbüslərinin iqtisadi dəyərə çevrildiyi mühüm institusional platforma kimi çıxış edə bilər.
İnnovasiya layihələrinin qiymətləndirilməsi və nəticəyönümlü idarəetmə
“Texnologiyalar parkı haqqında Nümunəvi Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi barədə 22 oktyabr 2026-cı il tarixli Fərmanda innovasiya və ya yüksək texnologiya layihəsi anlayışı aydın şəkildə konkretləşdirilir. Yeni yanaşmaya əsasən, innovasiya layihəsi elmi tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərindən başlayaraq məhsulun hazırlanması, sınaqdan keçirilməsi, təkmilləşdirilməsi və bazara çıxarılmasına qədər olan bütün mərhələləri əhatə edən kompleks sənəd kimi nəzərdə tutulur. Hansı ki, bu sənəddə layihənin məqsədi, yenilik səviyyəsi, texnoloji hazırlıq dərəcəsi, gözlənilən nəticələr, onların ölçülə bilən göstəri-ciləri, kommersiyalaşdırma imkanları, əqli mülkiyyət hüquqları, maliyyələş-mə mənbələri, iqtisadi səmərəlilik, risklərin idarə olunması və icra müddətləri əks etdirilməlidir. Bu yanaşma innovasiya fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində mühüm metodoloji dəyişiklik yaradır. Belə ki, layihənin, yalnız texnoloji ideyasının cəlbediciliyi deyil, onun iqtisadi nəticələrə çevrilmə potensialı da nəzərə alınır. Nəticədə texnopark-ların resurs imkanlarının daha perspektivli layihələrə yönəldilməsi və kommersiyalaş-dırma imkanlarının öncədən qiymətləndirilməsi üçün müvafiq hüquqi əsas formalaşır. Fərmana əsasən, innovasiya layihələri və biznes-planlar altı əsas meyar üzrə qiymətləndirilir:
Texnoparkın fəaliyyət profilinə uyğunluq və digər rezidentlər, universitetlər və tədqiqat mərkəzləri ilə əməkdaşlıq potensialı.
Elmi tədqiqatların və təcrübə-konstruktor işlərinin həyata keçirilməsi, innovasiya məhsullarının hazırlanması və xidmətlərin göstərilməsi imkanları.
İnnovasiya və rəqəmsal texnologiyalara istiqamətlənmə, qabaqcıl rəqəmsal həllərdən istifadə.
İqtisadi səmərəlilik və xarici bazarlara çıxış potensialı.
Kommersiyalaşdırma, vençur kapitalı və investisiya cəlbetmə imkanları.
Yerli mütəxəssislərin hazırlanması və yüksəkixtisaslı iş yerlərinin yaradılması.
Ekspertlər şurasının yeddi nəfərdən ibarət tərkibdə formalaşdırılması, müxtəlif peşə sahələrindən olan mütəxəssislərin cəlb edilməsi və hər meyar üzrə fərdi qiymətləndirmə mexanizminin tətbiqi qərarların əsaslandırılmasına xidmət edir. Qiymətləndirmənin protokollaşdırılması və maraqların toqquşması yarandıqda müvafiq ekspertin səsver-mədə iştirak etməməsi də institusional şəffaflığın gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, meyarların hər biri üzrə yalnız 0 və ya 1 balın verilməsi və yekun nəticənin sadə səs çoxluğu əsasında müəyyənləşdirilməsi müəyyən məhdudiy-yətlər də yarada bilər. Layihələrin texnoloji hazırlıq səviyyəsi, investisiya ehtiyacı, iqtisadi gəlirliliyi və innovasiya dərəcəsi fərqli olduğundan, gələcəkdə qiymətləndirmə metodologiyasının kəmiyyət göstəriciləri və çəkili ballarla tamamlanması daha dəqiq müqayisə imkanı yarada bilər. Bu, fərmanda nəzərdə tutulan mövcud mexanizmin əvəzi deyil, onun tətbiqinin təkmilləşdirilməsi üçün mümkün yanaşmadır
Frilanserlər və rəqəmsal səyyahlar: texnoloji insan kapitalının cəlb edilməsi
Fərmanın mühüm yeniliklərindən biri frilanser və rəqəmsal səyyah anlayışlarının texnoparkların hüquqi tənzimlənməsinə daxil edilməsidir. Bu addım əmək bazarının rəqəmsallaşması, məsafədən işləmə modellərinin genişlənməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın yeni formalarının yaranması ilə əlaqədar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Frilanser muzdlu işçi cəlb etmədən, mülki hüquqi müqavilə əsasında müstəqil şəkildə ödənişli xidmət göstərən və ya iş yerinə yetirən, texnoparkın rezidenti olan fiziki şəxs kimi müəyyən edilir. Rəqəmsal səyyah isə rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və innovasiya sahələrində fəaliyyətini informasiya-kommunikasiya texnologiyaları vasitəsilə distant həyata keçirən və gəlirini xarici mənbələrdən əldə edən əcnəbi və ya vətəndaşlığı olmayan şəxsdir. Bu anlayışların hüquqi çərçivəyə daxil edilməsi texnoparkların, yalnız şirkətlər və ənənəvi sahibkarlıq subyektləri üçün deyil, fərdi texnoloji mütəxəssislər üçün də institusional platformaya çevrilməsinə şərait yaradır. Xüsusilə, rəqəmsal səyyahların cəlb edilməsi beynəlxalq təcrübə və bilik mübadiləsi, yerli mütəxəssislərlə əməkdaşlıq, yeni texnoloji təşəbbüslərin formalaşması və ölkənin rəqəmsal xidmətlər bazarında tanınması baxımından potensial imkanlar yaradır. Onu da qeyd edək ki, potensial imkanların reallaşması hüquqi statusun müəyyənləşdirilməsi ilə yanaşı, yaşayış və iş şəraiti, rəqəmsal infrastrukturun keyfiyyəti, hüquqi xidmətlərin əlçatanlığı, beynəlxalq ödəniş imkanları və inzibati prosedurların rahatlığı da mühüm rol oynayır. Fərmanda da vurğulandığı kimi, frilanserlər və rəqəmsal səyyahlar texnopark rezidentləri üçün nəzərdə tutulan güzəşt və imtiyazlardan istifadə etmək məqsədilə vergi orqanında qeydiyyata alındıqdan sonra texnopark rezidenti kimi qeydiyyatdan keçməli və müvafiq şəhadətnamə almalıdırlar. Deməli, bu status avtomatik güzəşt hüququ yaratmır, güzəşt və imtiyazlardan istifadə müvafiq qanunve-riciliyin tələblərinə və qeydiyyat prosedurlarına uyğunluqdan asılıdır.
Rəqəmsal xidmətlərin ixracı və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi
Azərbaycan iqtisadiyyatının uzunmüddətli inkişafı baxımından qeyri-neft sektorunda yüksək əlavə dəyər yaradan fəaliyyətlərin genişləndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu kontekstdə rəqəmsal xidmətlərin ixracı ənənəvi əmtəə ixracından fərqli üstünlüklərə malik istiqamət kimi çıxış edir. Adıçəkilən Fərmanın 8.10.7-ci yarımbəndində müəyyən edilmiş xüsusi fəaliyyət istiqaməti hüquqi şəxslərin başqa fəaliyyətlə məşğul olmadan, yalnız konkret rəqəmsal xidmətlərin ixracını həyata keçirməsini əhatə edir. Buraya rəqəmsal transformasiya və sistem arxitekturası üzrə məsləhət xidmətləri, informasiya sistemlərinin və proqram təminatının auditi, verilənlərin təhlili, şəbəkə inzibatçılığı, bulud texnologiyaları, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində təlim xidmətləri daxildir. Bu fəaliyyət istiqamətinin, yalnız ixracyönümlü olması şərti mühüm iqtisadi məna daşıyır. Məqsəd texnoparkların imkanlarından istifadə etməklə beynəlxalq bazarlara çıxan, xarici müştərilər üçün rəqəmsal məhsul və xidmətlər təqdim edən sahibkarlıq subyektlərinin inkişafını stimullaşdırmaqdır. Rəqəmsal xidmətlərin ixracı fiziki infrastruk-tur və logistika xərclərini bir sıra ənənəvi ixrac məhsulları ilə müqayisədə azalda, coğrafi bazar məhdudiyyətlərini yumşalda və yerli mütəxəssislərin beynəlxalq layihələrdə iştirak imkanlarını genişləndirə bilər. Eyni zamanda, proqram təminatı, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində formalaşan bilik və bacarıqlar digər iqtisadi sahələrə dəöz töhfəsini verə bilər. Lakin ixrac potensialının reallaşdırılması üçün beynəlxalq standart-lara uyğun xidmət keyfiyyəti, xarici müştərilərlə müqavilə münasibətlərinin etibarlılığı, məlumatların mühafizəsi, intellektual mülkiyyət hüquqlarının qorunması və beynəlxalq ödəniş mexanizmlərinin səmərəli təşkili vacibdir. Rəqəmsal xidmətlər bazarında rəqabət yüksək olduğundan, dövlət dəstəyi ilə yanaşı, sahibkarlıq subyektlərinin texnoloji və kommersiya bacarıqları da həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
Nəticə: Fərmanın iqtisadi nəticələrinin qiymətləndirilməsi və prioritetlər
Aydındır ki, Fərmanın iqtisadi təsiri onun hüquqi müddəalarının praktikada nə dərəcədə səmərəli həyata keçirilməsindən asılı olacaqdır. Bu təsiri, yalnız texnopark rezidentlərinin sayının artması ilə qiymətləndirmək kifayət deyil, əsas diqqət innovasiya məhsullarının kommersiyalaşdırılmasına, ixrac gəlirlərinə, yüksək ixtisaslı məşğulluğa, texnologiya transferinə və elmi tədqiqatların nəticələrinin iqtisadiyyata tətbiqinə yönəldilməlidir. Bu məqsədlə aşağıdakı prioritet istiqamətlərə diqqət yetirilməsi zəruridir:
İnnovasiya nəticələrinin ölçülməsi sisteminin formalaşdırılması - Texnoparkların fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində kommersiyalaşdırılmış məhsulların sayı, tədqiqat və inkişaf xərcləri, patentlər, texnologiya transferi müqavilələri, ixrac gəlirləri və yeni iş yerləri kimi göstəricilərdən istifadə edilməlidir. Təklif edilən qiymətlən-dirmə, həm də təşviqedici xarakter daşımaqla, əlverişi rəqabət mühiti formalaşdıra bilər.
Universitet–biznes əməkdaşlığının gücləndirilməsi - Ali təhsil müəssisələri, elmi-tədqiqat mərkəzləri və texnopark rezidentləri arasında birgə layihələrin, laboratoriyaların, təcrübə proqramlarının və texnoloji startapların inkişafı üçün davamlı mexanizmlər yaradılması zamanın mühüm çağırışıdır. Uzun müddətdir cəmiyyətdə müzakirə olunan, Biznes-Elm-Sənaye üçbucağının formalaşması baxımından da Fərman əhəmiyyətli ola bilər. Bu üçbucağın formalaşması və inkişafı mexanizmlərinin gücləndirilməsi yeni və yüksək dəyər yaradan sahələrin inkişafına kömək edə bilər.
Bütün bunlar, həm də yerli texnoloji sahibkarlığın inkişafı, xüsusilə maliyyələş-dirilməsi baxımından da əlverişli hesab edilir. İnnovasiya layihələrinin ilkin mərhələlə-rində maliyyə çatışmazlığı mühüm maneə yarada bilər. Bu səbəbdən vençur maliyyələşməsi, biznes mələkləri, kraudfandinq birgə investisiya mexanizmləri və elmi nəticələrin kommersiyalaşdırılmasını dəstəkləyən maliyyə alətlərinin inkişafı olduqca əhəmiyyətlidir. Əslində bütün bunlar bir sistem formalaşdırır, maliyyə alətlərinin inkişafı elmin, elmi ideyaların kommersiyalaşdırılmasına, bu da öz növbəsində biznes-elm-sənaye üçbucağının inkişafına təkan verə bilər.
Dördüncüsü, rəqəmsal xidmətlərin ixrac potensialının artırılması. Xarici bazarlara çıxış üçün beynəlxalq sertifikatlaşdırma, informasiya təhlükəsizliyi standartları, marketinq, hüquqi məsləhət və beynəlxalq tərəfdaşlıqların qurulması istiqamətlərində dəstək mexanizmləri inkişaf etdirilməlidir.
Yüksək ixtisaslı insan kapitalının formalaşması və rəqəmsal səyyahlar üçün əlverişli institusional mühitin yaradılması da xüsusi qeyd edilməlidir. Süni intellekt, məlumat mühəndisliyi, kibertəhlükəsizlik, mikroelektronika, robototexnika və bulud texnologiyaları üzrə kadr hazırlığı, müasir dövrün əsas çağırışları olmaqla, texnopark-ların uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinin əsas şərtlərindəndir. O cümlədən, rəqəmsal səyyahlar üçün qeydiyyat və inzibati xidmətlərin əlçatanlığı, rəqəmsal infrastrukturun etibarlılığı və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları texnoloji mütəxəssislər üçün ölkəmizin cəlbediciliyini daha da artıra bilər.
Beləliklə, qeyd olunanlardan da göründüyü kimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 oktyabr 2026-cı il tarixli fərmanı, ümumilikdə, texnologiyalar parklarının fəaliyyətinin müasir texnoloji inkişaf meyillərinə uyğunlaşdırılması istiqamətində mühüm hüquqi və institusional addımdır. Sənəd innovasiya layihələrinin məzmununu dəqiqləş-dirir, süni intellekt və digər qabaqcıl texnologiyaların tətbiqini genişləndirir, frilanser və rəqəmsal səyyahların fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını formalaşdırır və rəqəmsal xidmətlərin ixracını təşviq edən xüsusi fəaliyyət istiqaməti müəyyənləşdirir. Fərmanın digər mühüm xüsusiyyəti innovasiya fəaliyyətinin nəticəyönümlü qiymətləndirilməsinə, rezidentlərin hesabatlılığına, mülkiyyət münasibətlərinin dəqiqləşdirilməsinə və texno-parkların fəaliyyətinə institusional nəzarətin gücləndirilməsinə yönəlməsidir. Bununla belə, normativ dəyişikliklərin real iqtisadi nəticələrə çevrilməsi avtomatik xarakter daşımır. Bunun üçün innovasiya layihələrinin maliyyələşdirilməsi, elmi tədqiqatların kommersiyalaşdırılması, texnoloji sahibkarlığın inkişafı, beynəlxalq bazarlara çıxış və yüksək ixtisaslı kadr hazırlığı sahələrində əlaqələndirilmiş tədbirlər həyata keçirilməlidir. Nəticə etibarilə, fərmanın uğurlu icrası texnoparkların yalnız texnoloji şirkətlərin fəaliyyət göstərdiyi ərazilər kimi deyil, bilik, kapital, insan resursları və innovasiyanın qarşılıqlı əlaqəsini təmin edən iqtisadi inkişaf mərkəzləri kimi formalaşmasına şərait yarada bilər. Bu isə Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi, rəqəmsal xidmət ixracının genişləndirilməsi və qlobal texnoloji dəyər zəncirlərində iştirakının gücləndirilməsi baxımından mühüm perspektivlər açır.
12:20 24.10.2026
Oxunuş sayı: 172
