İctimai qınaq həmişə ədalət deməkdirmi?
Bir hadisə baş verir. Bir neçə saniyə ərzində görüntülər sosial şəbəkələrdə yayılır. Bir neçə dəqiqə sonra minlərlə şərh yazılır. Bir neçə saat keçməmiş isə cəmiyyət artıq öz hökmünü vermiş olur. Maraqlıdır ki, bu hökm çox vaxt məhkəmə qərarından, rəsmi araşdırmadan və hətta hadisənin bütün təfərrüatları məlum olmadan formalaşır. Bəs ictimai qınaq həqiqətən ədalətin bərqərar olmasına xidmət edir, yoxsa bəzən ədalətin qarşısını alan amilə çevrilir?
İctimai qınaq yeni anlayış deyil. Tarixin müxtəlif dövrlərində insanlar qəbul etmədikləri davranışlara qarşı münasibətlərini açıq şəkildə ifadə ediblər. Müasir dövrdə isə sosial media bu prosesi daha da sürətləndirib. Artıq hər bir istifadəçi həm məlumat yayan, həm də hadisələrə hökm verən şəxsə çevrilə bilir. Bu isə cəmiyyətin reaksiyasını gücləndirsə də, bəzən emosiyaların faktları üstələməsinə səbəb olur.
Şübhəsiz ki, ictimai qınağın müsbət tərəfləri də var. Cəmiyyət hüquq pozuntularına, zorakılığa, korrupsiya hallarına və digər qanunsuz əməllərə biganə qalmadıqda məsuliyyət hissi artır. Bir çox hallarda məhz ictimai təzyiq nəticəsində illərlə diqqətdən kənarda qalan problemlər araşdırılır, aidiyyəti qurumlar tədbir görməyə başlayır. Bu baxımdan ictimai mövqe demokratik cəmiyyətin vacib elementlərindən biridir.
Lakin burada mühüm bir məqam var. İctimai qınaq həmişə faktlara əsaslanmır. Sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülər hadisənin yalnız bir hissəsini əks etdirə bilər. Məlumat kontekstdən çıxarıla, montaj oluna və ya yanlış təqdim edilə bilər. Belə hallarda insanlar haqqında yaranan mənfi rəy sonradan onların günahsız olduğu sübuta yetirilsə belə, uzun müddət dəyişmir. Bir insanın nüfuzu bəzən bir paylaşımın sürətindən daha tez zədələnir.
Bu problem təkcə fərdlərə deyil, jurnalistikaya da təsir göstərir. Jurnalistin əsas vəzifəsi hadisəni ilk çatdırmaq deyil, onu düzgün və dəqiq çatdırmaqdır. İnformasiya cəmiyyətində sürət vacib olsa da, doğruluq ondan daha vacib prinsipdir. Çünki yanlış yayılmış xəbər təkcə bir şəxsin deyil, bütöv cəmiyyətin hadisələrə münasibətini dəyişə bilir.
Müasir dövrdə informasiyaya etimad məsələsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Reuters Institute for the Study of Journalism tərəfindən yayımlanan Digital News Report 2025 hesabatına əsasən, respondentlərin 58 faizi internetdə rastlaşdığı xəbərlərin doğru və ya saxta olduğunu ayırd etməkdə çətinlik çəkdiyini bildirib. Eyni hesabat göstərir ki, insanlar şübhəli məlumatı yoxlamaq istədikdə ilk növbədə etibar etdikləri xəbər mənbələrinə və rəsmi qurumlara müraciət edirlər. Bununla yanaşı, araşdırmaya daxil edilən ölkələr üzrə xəbərlərə ümumi etimad səviyyəsi cəmi 40 faiz olaraq qalır. Bu göstəricilər cəmiyyətdə etibarlı informasiyaya ehtiyacın nə qədər böyük olduğunu göstərir.
Bəzən ictimai qınaq hüquqi qiymətləndirməni əvəz etməyə başlayır. Halbuki hüququn əsas prinsiplərindən biri insanın təqsiri sübuta yetirilənədək günahsız hesab olunmasıdır. Əgər cəmiyyət hökm verməyə tələsərsə, bu prinsip öz əhəmiyyətini itirə bilər. Belə vəziyyətdə emosiyalar hüququ, ehtimallar isə sübutları əvəz etmiş olur.
Jurnalistikanın missiyası məhz bu məqamda daha da aktuallaşır. Peşəkar media emosiyaları deyil, faktları əsas götürməli, hadisənin bütün tərəflərini araşdırmalı, müxtəlif mövqelərə yer verməlidir. Cəmiyyət də informasiyanı paylaşmazdan və ya kimisə ittiham etməzdən əvvəl onun mənbəyini yoxlamağı vərdişə çevirməlidir. Çünki bir xəbəri yaymaq bir neçə saniyə çəkirsə, onun doğurduğu mənfi nəticələri aradan qaldırmaq bəzən illərlə mümkün olmur.
Nəticə etibarilə, ictimai qınaq hər zaman ədalət demək deyil. O, bəzən cəmiyyətdə məsuliyyət hissini gücləndirsə də, bəzən də emosional mühakimələrə yol açır. Ədalət yalnız faktların araşdırılması, qanunun aliliyi və obyektiv yanaşma əsasında təmin oluna bilər. Sağlam cəmiyyət isə hökm verməyə tələsməyən, həqiqəti axtarmağı bacaran cəmiyyətdir. Məhz belə cəmiyyətdə həm hüquq qorunur, həm də vicdan.
Fidan Abdullayeva
14:08 05.07.2026
Oxunuş sayı: 33
