İnsan vəfat etdikdən sonra onun rəqəmsal məlumatları necə qorunur və kimə ötürülür?
İnsanların gündəlik həyatı getdikcə daha çox rəqəmsal mühitə köçür. Sosial şəbəkələrdə paylaşılan xatirələr, elektron poçtlar, bulud yaddaşında saxlanılan sənədlər, foto və videolar, hətta gəlir gətirən YouTube kanalları və digər rəqəmsal platformalar artıq insanların həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bəs insan vəfat etdikdən sonra bütün bu məlumatların taleyi necə olur? Bu sual son illərdə dünyada daha çox müzakirə olunan mövzulardan biridir.
Araşdırmalar göstərir ki, rəqəmsal məlumatların idarə olunması klassik miras anlayışından fərqlənir. Dünyanın aparıcı texnologiya şirkətləri istifadəçilərə sağ olduqları müddətdə hesablarının gələcəyini planlaşdırmaq imkanı yaradır. Məsələn, Meta platformasında istifadəçilər Legacy Contact funksiyası vasitəsilə etibar etdikləri şəxsi əvvəlcədən təyin edə bilirlər. İstifadəçi vəfat etdikdən sonra həmin şəxs hesabın “xatirə statusu”nda müəyyən idarəetmə imkanlarına malik olur. Bununla yanaşı, şəxsi yazışmalar və hesabın şifrəsi heç kimə təqdim edilmir.
Google da oxşar yanaşma tətbiq edir. Inactive Account Manager funksiyası vasitəsilə istifadəçi əvvəlcədən müəyyən edir ki, hesab uzun müddət aktiv olmadıqda məlumatları kim əldə edə bilər və ya hesab tamamilə silinsin. Apple şirkəti isə Legacy Contact sistemi ilə əvvəlcədən seçilmiş şəxsə müəyyən məlumatlara giriş imkanı yaradır. Bununla belə, ödəniş məlumatları, saxlanılmış parollar və bəzi rəqəmsal məzmun təhlükəsizlik səbəbindən paylaşılmır.
Azərbaycanda isə “rəqəmsal miras” anlayışını ayrıca tənzimləyən xüsusi hüquqi norma hələ mövcud deyil. Bu səbəbdən sosial media hesablarının idarə olunması əsasən istifadə olunan platformaların daxili qaydalarına uyğun həyata keçirilir. Bununla yanaşı, kommersiya xarakteri daşıyan bəzi rəqəmsal aktivlər – məsələn, gəlir əldə olunan YouTube kanalı və ya müəllif hüquqları ilə qorunan rəqəmsal məhsullar, müəyyən hallarda vərəsəlik məsələsinin tərkib hissəsi ola bilər.
Bu barədə Crossmedia.az-a danışan informasiya kommunikasiya texnologiyaları üzrə ekspert Elvin Abbasov bildirib ki, rəqəmsal hesabların taleyi ilk növbədə həmin platformaların istifadə siyasətindən asılıdır.
Onun sözlərinə görə, bir çox insan hesab edir ki, vəfat etdikdən sonra sosial media hesabları avtomatik olaraq ailə üzvlərinə keçir: "Lakin əslində belə deyil. Dünyanın aparıcı platformaları hesabları “ötürülə bilən əmlak” kimi deyil, istifadəçiyə məxsus fərdi xidmət kimi qiymətləndirir. Buna görə də hesabın şifrəsi və ya tam idarəetmə hüququ avtomatik olaraq varislərə verilmir.
“Əgər istifadəçi sağlığında ‘Legacy Contact’ və ya Google-un ‘Inactive Account Manager’ funksiyalarını aktivləşdiribsə, ölümündən sonra hesabın necə idarə olunacağı əvvəlcədən müəyyən edilə bilər. İstifadəçi hesabın silinməsini, xatirə statusuna keçirilməsini və ya müəyyən məlumatların etibar etdiyi şəxsə təqdim olunmasını özü seçə bilir. Bu, həm istifadəçinin iradəsinin qorunmasına, həm də şəxsi məlumatların təhlükəsizliyinə xidmət edir”.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, Azərbaycanda rəqəmsal mirasla bağlı ayrıca hüquqi mexanizm hələ formalaşmasa da, gələcəkdə bu sahədə hüquqi tənzimləməyə ehtiyac artacaq: "Çünki insanların şəxsi həyatı ilə yanaşı, maddi dəyərə malik rəqəmsal aktivlərinin də sayı sürətlə artır.
İnsanlar yalnız maddi əmlaklarını deyil, rəqəmsal irslərini də əvvəlcədən planlaşdırmalıdırlar. Onun fikrincə, bu, həm ailə üzvlərinin sonradan qarşılaşa biləcəyi çətinlikləri azaldacaq, həm də şəxsi məlumatların təhlükəsiz şəkildə idarə olunmasına imkan verəcək. Rəqəmsal texnologiyalar inkişaf etdikcə “rəqəmsal miras” anlayışının da daha çox gündəmə gələcəyi gözlənilir. Hüquqşünaslar və İT mütəxəssisləri hesab edirlər ki, gələcəkdə bu sahədə daha aydın hüquqi mexanizmlərin yaradılması həm istifadəçilərin, həm də onların ailələrinin hüquqlarının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaq".
Fidan Abdullayeva
15:27 06.07.2026
Oxunuş sayı: 46
