Tibbdə yeni rekord: Donuz böyrəyi 9 ay insanı yaşatdı
ABŞ-də 66 yaşlı Tim Endryus (Tim Andrews) adlı pasiyentə 2025-ci il yanvarın 25-də genetik cəhətdən redaktə edilmiş donuz böyrəyi köçürülüb. Bu orqan 271 gün ərzində (təxminən doqquz ay) dializə ehtiyac olmadan işləyib. Bu, heyvandan insana (xenotransplantasiya) köçürülmüş böyrəyin canlı insan orqanizmində dializsiz fəaliyyət göstərdiyi ən uzun müddətdir. Əməliyyat Boston şəhərindəki Mass General Brigham sistemində (Massachusetts General Hospital) həyata keçirilib və nəticələr 2026-cı il sentyabrın əvvəlində “The Lancet” jurnalında dərc olunub.
Pasiyentin hekayəsi və əməliyyat
Tim Endryus Nyu-Hempşir ştatından olub, 2-ci tip şəkərli diabet nəticəsində son mərhələ böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkirdi. O, iki ildən artıq hemodializ müalicəsi alıb və orqan növbəsində olub. İnsan donoru gözləmək ehtimalı aşağı, ölüm riski isə yüksək qiymətləndirilirdi. O, eksperimental prosedura razılıq verib.
Köçürülən böyrək Yucatan mini donuzundan götürülüb (pasiyent onu “Wilma” adlandırıb) və eGenesis şirkəti tərəfindən CRISPR texnologiyası ilə 69 gen redaktəsi edilib. Bu redaktələrə daxildir:
- İnsan immun sistemi üçün “qırmızı bayraq” olan üç əsas antigenin çıxarılması,
- Donuz endogen retroviruslarının (PERV) deaktivasiyası,
- Yeddi insan geninin əlavə edilməsi (immun uyğunluğu və qan laxtalanmasının qarşısını almaq üçün).
Orqan dərhal işləməyə başlayıb. Erkən mərhələdə T-hüceyrə vasitəçiliyi ilə rəddetmə epizodu olub, lakin immunosupressiv müalicə ilə uğurla aradan qaldırılıb. Donuz patogenlərinin insana keçməsi müşahidə edilməyib. Endryus dializdən azad olub, adi həyat tərzinə qayıdıb — yemək bişirib, ev işləri görüb, iti ilə gəzintiyə çıxıb. O, əməliyyatı “ümid” və “möcüzə” kimi qiymətləndirib.
Nəticəsi və sonrakı addımlar
Təxminən altı aydan sonra böyrəyin qan damarlarında zədələnmə və iltihab başlayıb, orqan funksiyası azalıb. 2025-ci il oktyabrın 23-də (271-ci gün) orqan çıxarılıb. Endryus təxminən 82 gün yenidən dializə qayıdıb. 2026-cı il yanvarında (təxminən 13 yanvar) ona insan donorundan (demək olar ki, ideal uyğun) böyrək köçürülüb. 2026-cı il sentyabrın əvvəlinə olan məlumata görə, yeni orqan 231 gün ərzində yaxşı işləyir və pasiyent vəziyyəti stabil hesab olunur.
Bu, donuz böyrəyinin insan transplantasiyasına “körpü” (bridge) kimi istifadə olunduğu ilk sənədləşdirilmiş haldır. Həkimlər qeyd edirlər ki, orqan çatışmazlığı transplantasiya sahəsində ən böyük böhrandır və xenotransplantasiya növbədə gözləyənlər üçün müvəqqəti və ya gələcəkdə daimi alternativ ola bilər.
Elmi kontekst və əhəmiyyət
Mass General Brigham-ın transplantasiya elmləri mərkəzindən Dr. Leonardo Riella (əsas müəllif) və cərrah Dr. Tatsuo Kawai-nin rəhbərlik etdiyi komanda bu nailiyyəti vurğulayır. Əvvəlki hallarda (məsələn, 2024-cü ildə Riçard Sleyman) orqan daha qısa müddət işləmişdi (52 gün; pasiyent ürək səbəbindən vəfat etmişdi, orqan rədd edilməmişdi). Digər pasiyentlərdə də müddətlər daha qısa olub.
Araşdırma göstərir ki, genetik redaktə immun rəddetməni əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər, lakin uzunmüddətli problemlər (damar zədələnməsi, immunosupressiya yan təsirləri) hələ də mövcuddur. “Lancet” məqaləsində qeyd olunur ki, bu hadisə həm vədin, həm də qalan çətinliklərin sübutudur: “Xenoqraft dializsiz böyrək funksiyasını təmin edib və əsas fizioloji funksiyaları saxlayıb, bu da donuz böyrəklərinin körpü və ya alternativ strategiya kimi mümkünlüyünü dəstəkləyir.”
ABŞ-də və dünyada minlərlə insan böyrək növbəsindədir. Dializ həyatı saxlasa da, keyfiyyəti aşağı salır və orqanizmi yeyir. Bu uğur xenotransplantasiyanın klinik praktikaya daha yaxınlaşdığını göstərir, lakin geniş tətbiq üçün əlavə sınaqlar, daha yaxşı immunosupressiya protokolları və uzunmüddətli təhlükəsizlik məlumatları lazımdır.
Tim Endryus özünü “tibbi pioner” kimi qiymətləndirir və deyir ki, bu təcrübə gələcək pasiyentlərə ümid verir. Onun hekayəsi orqan çatışmazlığı böhranının həllində heyvan orqanlarının potensial rolunu praktiki şəkildə nümayiş etdirir.
Nigar Xəlilli
06:39 06.09.2026
Oxunuş sayı: 46
