Mirzə Ələkbər Sabir: Zamanı oyadan qələm, cəmiyyətin güzgüsü
Bəzən bir insan yalnız yaşadığı dövrün deyil, əsrlərin vicdanına çevrilir. Adı çəkiləndə təkcə bir şair deyil, bütöv bir xalqın ağrısı, ümidi, harayı yada düşür. Azərbaycan satirik ədəbiyyatının günəşi, xalqın söz adamı, həqiqətin yorulmaz carçısı *Mirzə Ələkbər Sabir* məhz belə sənətkardır. Bu gün onun doğum günüdür və onun misraları hələ də bizi silkələyir.
1862-ci ilin may ayının 30-da Şamaxının qədim küçələrində dünyaya gələn Sabirin həyatı klassik Şərq təhsil mühitindən başlayaraq ictimai düşüncənin ən kəskin mərhələsinə qədər uzanan bir inkişaf yoludur. İlk təhsilini mədrəsədə alan şair ərəb və fars dillərinə, klassik ədəbiyyata dərindən yiyələndi. Lakin zamanla bu ənənəvi çərçivələr onun dünyagörüşünü genişləndirərək daha sosial və realist istiqamətə yönəltdi.
Şamaxının ictimai həyatı, insanların gündəlik çətinlikləri, kasıblıq, savadsızlıq və dövrün ziddiyyətləri onun müşahidə gücünü formalaşdırdı. Sabir təkcə yazan deyil, cəmiyyəti dərindən analiz edən bir düşüncə adamına çevrildi.
Dönüş nöqtəsi maarifçilik ideyaları ilə tanışlıq və müxtəlif şəhərlərin mədəni mühitini görməsi ilə oldu. Bu dövr onun poeziyasına yeni nəfəs gətirdi. Klassik lirikanın yerini tədricən ictimai məzmunlu, kəskin satirik şeirlər tutdu. Uzun illər müəllimlik edən Sabir sadə insanların həyatını yaxından müşahidə etdi. Onun yaradıcılığında sosial ədalətsizlik, savadsızlıq, dini fanatizm və riyakarlıq əsas tənqid obyektlərinə çevrildi.
Sabir üçün poeziya bəzəkli ifadə deyil, gerçəkliyin aynası idi. O bu aynada cəmiyyəti bütün çılpaqlığı ilə göstərməkdən çəkinmirdi.
Sabirin yaradıcılığının zirvəsi "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq dövrünə təsadüf edir. Bu jurnal vasitəsilə o, sadə xalq danışıq dilində yazdığı satirik şeirlərlə geniş oxucu kütləsinə çatdı. Onun poeziyasında gülüş yalnız estetik vasitə deyil, həm də sosial tənqid forması idi. Oxucu bir tərəfdən gülür, digər tərəfdən dərin düşüncəyə dalırdı.
Sonradan “Hophopnamə” adı altında toplanan şeirləri Azərbaycan satirik poeziyasının ən mühüm nümunələrindən biri hesab olunur. Bu əsərdə Sabir cəmiyyətin yaralarını bir-bir açır, xalqı öz içindəki qüsurlarla üzləşdirirdi. O, nadanlığı istehza ilə sarsıdır, riyakarlığı sözün qılıncı ilə parçalayırdı. Sabirin misraları bəzən ildırım kimi çaxır, bəzən yaralı bir ürəyin səssiz naləsinə çevrilirdi.
Onun qələmi adi mürəkkəblə yazmırdı. O qələmdə xalqın göz yaşı, kasıbın ahı, cəhalətin qaranlığında itib-batan talelərin fəryadı vardı. Sabir insanları güldürərək düşündürür, düşündürərək dəyişməyə çağırdı.
Sabirin maarifçilik ruhunu və cəmiyyətə qarşı kəskin etirazını əks etdirən ən təsirli əsərlərindən biri “Oxutmuram, əl çəkin!” şeiridir. Şair bu əsərdə uşaqların təhsildən uzaq saxlanılmasını, savadsızlığın və köhnə düşüncənin acı nəticələrini satirik dillə göstərir.
Şeirdəki məşhur misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur:
“Oxutmuram, əl çəkin!
Eyləməyin dəngəsər.
Məncə, savad almaq
Dərdə salar hər bəşər.”
Bu misralarda Sabir cahil düşüncənin dilindən danışaraq dövrün geridə qalmış təfəkkürünü ifşa edir. Əslində şair burada yalnız bir şəxsi deyil, bütöv bir cəmiyyətin xəstə düşüncə tərzini tənqid edirdi. Çünki Sabir yaxşı anlayırdı: savadsız xalq gələcəyini qaranlığa təslim etmiş xalqdır.
Sabirin yaşadığı dövrdə cəmiyyət dərin bir qaranlığın içində idi. Qadın hüquqsuzluğu, sosial bərabərsizlik, ikiüzlülük insanların həyatını zəncir kimi sıxırdı. Bir çoxları bu problemləri görsə də susurdu. Sabir isə susanlardan olmadı. O, həqiqəti ən sərt şəkildə dilə gətirdi. Bəzən bir şeirində yüzlərlə insanın danışmağa cəsarət etmədiyi həqiqətləri yazdı.
Onun məşhur misrası “Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var?!” əslində cəmiyyətin biganəliyinə atılmış ən böyük hayqırtı idi. Sabir bu sözlərlə susan vicdanları oyadırdı.
Ömrünün son illərində ağır xəstəlik və maddi çətinliklərlə üzləşən Sabir yaradıcılığını dayandırmadı. Yoxsulluq içində yaşasa da, mənəvi zənginliyi ilə bir millətin sərvətinə çevrildi. O, 1911-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etdi, lakin ölümündən sonra ədəbi irsi daha da qiymət qazanaraq Azərbaycan ədəbiyyatında satiranın ən böyük məktəblərindən birinə çevrildi.
Sabir inanırdı ki, bir milləti ayaqda saxlayan əsas qüvvə elm, maarif və düşüncə azadlığıdır. Onun adı Azərbaycan ədəbiyyatında təkcə satiranın deyil, həm də cəsarətin, dürüstlüyün və maarifçiliyin simvoluna çevrildi.
Aradan illər, əsrlər keçsə də Sabirin sözləri aktuallığını itirmir. Çünki cəmiyyət dəyişsə də insanın vicdan savaşı dəyişmir. Həqiqətə ehtiyac heç zaman bitmir. Sabirin qələmi də məhz bu həqiqətin səsinə çevrilmişdi.
Bu gün Sabirin doğum gününü qeyd edərkən anlayırıq: o, sadəcə şair deyildi. O, zamanın qarşısında susmayan bir ürək idi. O, xalqın içindən gələn, xalq üçün yanan bir alov idi.
Böyük sənətkarlar heç vaxt ölmürlər. Onlar sözlərində yaşayırlar. Sabir də bu gün öz misralarının işığında yaşayır zamanın içindən gələn sarsılmaz bir səs kimi.
Nigar Xəlilli
18:43 30.05.2026
Oxunuş sayı: 45
