Tağıyev irsi səhnədə: "Mesenat"

Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının səhnəsində premyerası baş tutan “Mesenat” tamaşası milli tariximizin ən parlaq simalarından biri olan Hacı Zeynalabdin Tağıyevin həyatını sadəcə bioqrafik xronika kimi deyil, bir millətin yüksəliş və faciəsinin bədii inikası kimi təqdim edir.

Əli Əmirlinin pyesi əsasında qurulan bu səhnə əsəri xeyriyyəçilik və maarifçilik ideallarının tarixi fırtınalar qarşısındakı dramatik mübarizəsini sarsıdıcı bir dillə təsvir edərək müasir teatr mühitində mühüm bir boşluğu doldurur.

İzləyicilər tərəfindən böyük maraqla qarşılanan tamaşa maraqlı süjet xətti və düşündürücü məzmunu ilə seçilir. Səhnə əsərində hadisələr cəmiyyətin müxtəlif tərəflərini əks etdirir. Tamaşanın quruluşu, səhnə tərtibatı və musiqi tərzi xüsusi diqqət cəlb edir.

Quruluşçu rejissor Samir Qulamovun tətbiq etdiyi retrospektiv yanaşma tamaşanın dramaturji strukturunu xüsusilə maraqlı edir. Pərdələr açılarkən tamaşaçının özünü birbaşa bolşevik təzyiqi altında, H.Z.Tağıyevin (İbrahim Əlizadə) müflis vəziyyətə salındığı kulminasiya nöqtəsində tapması əsərə əvvəlcədən təyin olunmuş taleyin ağırlığını gətirir. Hadisələrin sondan başlanaraq retrospektiv şəkildə inkişaf etdirilməsi tamaşaçını firavanlıqdan faciəyə gedən yolu daha analitik və emosional baxımdan daha dərin qavramağa vadar edir.

Sarsıdıcı proloqdan sonra rejissor bizi hadisələrin başlanğıc nöqtəsinə – tarixin və taleyin təqvim ardıcıllığının qırıldığı bir ana qaytarır. Bu keçid tamaşaçıya imkan verir ki, əsərin finalındakı çöküşün miqyasını personajların itirmək üzrə olduğu “itirilmiş cənnət” tablosu ilə müqayisə etsin. Səhnədə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin ailə üzvləri – həyat yoldaşı Sona xanım Ərəblinskaya (Gültac Əlili), qızları (Ayan Qurbanova, İranə Kərimova, Nəzrin İsmayılzadə), oğlu Məhəmməd (Əli Kərimov) və qulluqçu Raisa (Naidə Orucova) arasındakı dialoqlar bütöv bir dövrün kübar mühitinin bədii rekonstruksiyasıdır.

Qızların Sankt-Peterburqdakı yüksək cəmiyyət həyatından gətirdikləri xatirələr, paytaxt aristokratiyasının estetik kodlarını Bakı mühitinə daşımaları XX əsr Azərbaycan burjuaziyasının nə dərəcədə qərbpərəst və müasir dünyagörüşünə sahib olduğunu vizuallaşdırır. Oğlu Məhəmmədin ifasında səslənən skripka melodiyaları isə ailənin daxili harmoniyasının və ruhani zənginliyinin akustik təzahürü kimi çıxış edir. Burada ailənin maddi təminatı ilə yanaşı, onların intellektual və estetik bütövlüyü ön plana çıxarılır, yaxınlaşan tarixi fırtınadan əvvəlki sonuncu dinc, lakin bir o qədər də kövrək idilliyanı sarsıdıcı bir səmimiyyətlə təqdim edilir.

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin səhnəyə daxil olması ilə mühit tamamilə yeni bir enerji qazanır. Proloqdakı sarsılmış və məğlub obrazdan fərqli olaraq, burada biz qarşımızda daha gümrah, daxili xarizması və kübar libası ilə diqqət çəkən nüfuzlu şəxsiyyət görürük.

Hacının işdən qayıdaraq ailəsi ilə çay süfrəsi arxasında toplaşması, evdəki səmimi və sarsılmaz bağlılığı aydın şəkildə nümayiş etdirir. Süfrə ətrafında axşam keçiriləcək ziyafətə dair aparılan hazırlıq müzakirələri ailənin cəmiyyət içindəki ali statusunu və sosial nüfuzunu bir daha vurğulayır. Rejissor bu səhnə vasitəsilə Tağıyevin həm qüdrətli xeyriyyəçi, həm də ailəsinə bağlı olan qayğıkeş ailə obrazını uğurla sintez edərək personajın sosioloji mövqeyini tamaşaçıya dəqiq şəkildə ötürür.

Hadisələrin gedişatında mühüm dönüş nöqtəsi Həştərxandan gəlmiş naməlum falçının (Gülnarə Abdullayeva) qəfil peyda olması ilə baş verir. Sona xanımın israrı ilə evə qəbul edilən bu personaj klassik falçı obrazlarından fərqlənir. O dövrdə falçıların adətən müsbət gələcəkdən danışaraq müəyyən məbləğ alıb getdikləri təsvir olunsa da, bu falçının səhnəyə gəlişi ilə sanki evə qaranlıq və gərginlik çökür. Onun qeyri-adi danışıq tərzi və hərəkətləri tamaşaçı diqqətini dərhal mərkəzə çəkərək mühitin emosional rəngini dəyişir.

Bu obraz yaxınlaşan tarixi dramın metafizik carçısı kimi yadda qalır. Falçının ailənin gələcəyinə dair söylədiyi faciəvi proqnozlar ev əhlinin əhval-ruhiyyəsini tamamilə dəyişir, onların üzündə narahatlıq və qorxu hissi açıq şəkildə hiss olunur. Lakin H.Z.Tağıyev öz qətiyyətli mövqeyi ilə bu gərginliyi dağıtmağa çalışır. O, söylənən qorxulu sözləri əsassız hesab edərək ailəsini sakitləşdirir və diqqəti yenidən axşam keçiriləcək ziyafətə yönəldir. Hacının bu sarsılmaz iradəsi evdəki narahatlığı müvəqqəti də olsa arxa plana keçirərək, hazırlıq ab-havasını bərpa edir.

Ziyafət mərasiminin başlaması ilə səhnədə dövrün intellektual və iqtisadi elitasının parlaq təsviri canlanır. Murtuza Muxtarov (Nadir Xasiyev), Musa Nağıyev (Çingiz Əhmədov) kimi nüfuzlu xeyriyyəçilərin, eləcə də Hacının dəstəyi ilə xaricdə təhsil alan tələbələrin bir araya gəlməsi Tağıyev mülkünü milli maarifçiliyin mərkəzi kimi təqdim edir.

Qonaqlar arasındakı səmimi dialoqlar, zarafat və qarşılıqlı ehtiram üzərində qurulan bu səhnə H.Z.Tağıyevin cəmiyyətdəki ali nüfuzunu və ziyalı təbəqə ilə olan sıx mənəvi bağlılığını vizuallaşdırır. Rejissor bu kütləvi epizod vasitəsilə Tağıyevin həm də elm və təhsilin himayədarı kimi daşıdığı missiyasını tamaşaçıya aydın şəkildə çatdırır.

Ziyafətin ən mühüm dramaturji məqamı dövrün görkəmli ictimai-siyasi xadimi Nəriman Nərimanovun (Şaban Cəfərov) səhnəyə daxil olmasıdır. Onun gəlişi ilə tamaşanın emosional rəngi dəyişir, hadisələrə real siyasi müstəvi gəlir. Nərimanovun yaxınlaşmaqda olan sovet hakimiyyəti və qaçılmaz siyasi dəyişikliklər barədəki xəbərdarlıqları fırtınadan əvvəlki son anons kimi səslənir. Bu epizodda yaxınlaşan ideoloji tufanın ilk işarələri sənətkarlıqla vizuallaşdırılır.

Ziyafət başa çatdıqdan sonra əsərin dramatik xətti daha da gərginləşir. Tağıyevə məxsus mülklərin bir-bir milliləşdirilməsi prosesi, sadəcə iqtisadi çöküş kimi deyil, bir ömrün və böyük bir missiyanın məhv edilməsi kimi təqdim olunur. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin həyatında başlayan bu qara günlər ailənin mənəvi bütövlüyünə də sarsıdıcı zərbələr vurur. Maddi itkilərin mənəvi basqılarla vəhdəti tamaşaçıda dövrün amansız gerçəkliyinə qarşı dərin sarsıntı və hüzn doğurur.

Hadisələrin dramatik axarı mülkiyyət itkisindən daha çox, mənəvi aşınma və psixoloji gərginlik müstəvisində dərinləşir. Hacının həyat yoldaşı Sona xanımın daxili sarsıntıları, onun tez-tez həmin məşum falçı obrazı ilə qarşı-qarşıya qalması səhnədə qarabasmanı xatırladan vahiməli atmosfer yaradır. Falçının hər dəfə yenidən peyda olması söylənən qorxulu proqnozların bir-bir gerçəyə çevrilməsi və faciənin qaçılmazlığının rəmzi xatırlatması kimi çıxış edir. Bu, tamaşanın emosional yükünü artıraraq, tamaşaçını personajın daxili çöküşünə şərik edir.

Siyasi hadisələrin gedişində Tağıyev mülklərinin sovet hakimiyyəti tərəfindən müsadirə olunması prosesi dramatik boyalarla təsvir edilir. Lakin bu amansız tarixi burulğanda çox mühüm mənəvi məqam işıqlandırılır: Nəriman Nərimanovun xarakterindəki vəfa və minnətdarlıq hissi. Vaxtilə Hacının dəstəyi ilə təhsil alan Nərimanovun bu yaxşılığın qarşılığı olaraq Tağıyevə məxsus Mərdəkandakı bağ evinin onun mülkiyyətində qalmasına nail olması ən çətin tarixi dönəmlərdə belə insanlıq duyğularının sarsılmazlığını nümayiş etdirir. Bu epizod tamaşanın ümumi kədərli tonuna humanist işıq salaraq mənəvi borcun hər cür siyasi rejimdən uca olduğunu vurğulayan ən təsirli səhnələrdən birinə çevrilir.

Tamaşanın final akkordları bizi yenidən başlanğıc nöqtəsinə – tarixin amansız dövrəsinin qapandığı ana qaytarır. Proloqda şahidi olduğumuz o sarsıdıcı kadrlar indi tam dramaturji tutumu ilə canlanır: bolşevik dəstələrinin mülkə daxil olması və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin öz doğma ocağından zorla çıxarılması epizodu səhnə əsərinin ən yüksək gərginlik nöqtəsinə çevrilir. Bu səhnə sadəcə bir şəxsiyyətin müflisləşməsi deyil, bütöv maarifçilik dövrünün və xeyriyyəçilik ənənəsinin siyasi təzyiq altında sıxışdırılmasının bədii nümayişidir.

Pərdələr enməzdən əvvəl rejissorun müraciət etdiyi rəmzi həll yolu yaddaşlarda silinməz iz buraxır. Son andan etibarən Hacının ruhunun səmaya doğru yüksəlməsi onun maddi varlığının məhv edilməsinə rəğmən, mənəvi irsinin və xalqın yaddaşındakı uca məqamının toxunulmazlığını simvolizə edir. Bu təsirli sonluqla “Mesenat” tamaşası sarsılmaz milli iradənin və insanlıq missiyasının ölməzliyini tərənnüm edən sənət nümunəsi kimi başa çatır.

Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, “Mesenat” tamaşası bu günümüzlə səsləşən canlı mənəviyyat hesabatıdır. Əli Əmirlinin dramaturji materialı ilə Samir Qulamovun rejissor baxışının vəhdəti, böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin simasında Azərbaycan ziyalılığının və burjuaziyasının faciəsini estetik bir dildə vizuallaşdırmağa nail olub.

Tamaşa sübut edir ki, siyasi rejimlər, quruluşlar və maddi sərvətlər keçicidir; dəyişməyən və əbədi qalan tək şey millətin intellektual yüksəlişi üçün qoyulan mənəvi sərmayədir. Səhnə əsərinin ən böyük nailiyyəti ondan ibarətdir ki, o, tamaşaçını böyük bir qürur və tarixi məsuliyyət hissi ilə yola salır. Bu sənət nümunəsi bizə xatırladır ki, Tağıyev kimi şəxsiyyətlər cismi müstəvidə müflis edilə bilsələr də, onların yaratdığı mənəvi irs səmaya ucalan o ruh kimi sarsılmazdır və hər zaman millətin yoluna işıq salacaqdır.