Yəmən də hərəkətə keçdi: Yaxın Şərqdəki müharibənin sonu yoxdur? - MÜSAHİBƏ

Bir ay ərzində Yəməndən gələn sükut çox diqqət çəkici idi. Hizbullah raketləri şimali İsraili bombalayarkən və İran raketləri Körfəz boyunca Amerika bazalarını vurarkən, İranın ən qüvvətli  proksi qüvvəsi olan Husi üsyançıları diqqətəlayiq şəkildə passiv qaldılar. Lakin bu vəziyyət, 28 mart 2026-cı ildə dəyişdi. İsrailin hərbi qüvvələri Yəmən ərazisindən Negev bölgəsinə doğru atılan ballistik raketi aşkar edib zərərsizləşdirdi və bu, Beerşeva şəhərində sirenlərin səslənməsinə səbəb oldu.

Hücum, artıq İranda 1900-dən, Livanda 1100-dən çox insanın həyatına son qoymuş  və 13 amerikalı hərbçinin ölümünə səbəb olan müharibədə həlledici gərginlik mərhələsidir. Lakin Husilərin müharibəyə bir aydan sonra  daxil olması müəyyən  suallar doğurur: Niyə onlar bu qədər gözlədilər? Bu müdaxilə nəyi  dəyişəcək? Husilərin  raket atəşı yeni cəbhənin açıldığını, yoxsa daha da dağıdıcı bir kampaniyanın yalnız başlanğıcını göstərir?

Politoloq, professor Əlimusa İbrahimov bu barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:

-      Yəməndən İsrail ərazisinə hücumlar nəyin əlamətidir? Bu addımı necə qiymətləndirirsiniz?

-      Bildiyiniz kimi, 28 mart səhər tezdən İsrail Müdafiə Qüvvələri Yəməndən İsrail ərazisinə doğru hərəkət edən raket zərbəsini aşkar etdi. Hava hücumundan müdafiə sistemləri mərmini zərərsizləşdirdi. Sirenlər Beerşeva və Negev ətrafındakı icmalar, eləcə də İsrailin əsas nüvə tədqiqat mərkəzinin yaxınlığında səsləndi. Husilər dərhal hücuma cavabdehliyi öz üzərinə götürmədilər, lakin onların hərbi sözçüsü Briqada generalı Yəhya Sarie bir neçə saat əvvəl "barmaqlarımız birbaşa hərbi müdaxilə üçün tetikdədir" açıqlamasını vermişdi. Sarienin qeyd etdiyi müdaxilə şərtlərinə " hərbi əməliyyatlar teatrının diktə etdiyi kimi İslam Respublikasına və Cihad və Müqavimət Oxuna qarşı eskalasiyanın davam etdirilməsi, " daxil idi. Bu diqqətlə nizamlanmış ardıcıllıq - təhdid və ardınca hərəkət - 28 mart raketinin kortəbii cavab deyil, hesablanmış eskalasiya strategiyasının ilk addımı olduğunu göstərir.

-      Husilər niyə və nəyi gözlədilər?

-      Husilərin  Qəzza müharibəsi zamanı kommersiya gəmilərinə 100-dən çox hücum təşkil edərək və birbaşa İsrailə pilotsuz təyyarələr göndərərək aqressiv çıxışlara sahiblik etdiklərini  nəzərə alsaq bir aylıq təmkinliliyi analitikləri təəccübləndirib. Lakin bir sıra amillər onların tərəddüdünü və ya məqsədyönlü dözümünü izah edir. Bəlkə də, ən əhəmiyyətli amil psixolojidir: Husi rəhbərliyi İsrail kəşfiyyat imkanlarından həqiqətən qorxur. Avqust 2025-ci ildə İsrailin Sənaya hücumları baş nazir və qərargah rəisi də daxil olmaqla 12 yüksək rütbəli Husi rəsmisini öldürdü -  bu, İsrailin Husi qruplaşmasının rəhbərliyini hədəf almaq qabiliyyətini nümayiş etdirən sarsıdıcı zərbə idi. "Husilər İsrail kəşfiyyatından və rəhbərliyinin onların başçılarını aradan götürmək ehtimalından qorxurlar," Silahlı Münaqişə Lokasiya və Hadisə Məlumatları Layihəsindən (ACLED) analitik Luka Nevola Əl-Cəzirəyə bu barədə bildirib. Bu qorxu əsassız deyil: İsrailin mövcud müharibə ərzində əldə etdiyi nailiyyətlərə martın 2-də Beyrutda Hizbullahın parlament lideri Məhəmməd Raadın hədəf alaraq öldürülməsi daxildir. Husi lideri Əbül-Malik əl-Husi üçün mesaj aydındır: heç kim əlçatmaz deyil.

-      Sanki Husilər “yüz ölçüb bir biçdilər”...

-      Husilər son bir ili Səudiyyə Ərəbistanı, keçmiş düşmənləri ilə incə danışıqlar apararaq keçiriblər. 2023-cü ildən etibarən etibarsız atəşkəs qüvvədədir və Riyad Yəmənin onillik davam edən vətəndaş müharibəsinə davamlı siyasi həll yolu tapmaq üçün səy göstərir. Husilərin İran münaqişəsinə birbaşa müdaxiləsi bu danışıqları poza bilərdi.  Konrad Adenauer Fondunun Körfəz Dövlətləri Regional Proqramının rəhbəri Filipp Dinstbir bildirib ki, görünür, qruplaşma bu riskdən qaçmaq istəyir. Onun fikrincə, Husilər əhəmiyyətli dərəcədə muxtariyyətə malikdirlər. Onların qərarları sadəcə Tehran tərəfindən verilmir." Müharibəyə girmək, həmçinin Husilərin asılı olduğu iqtisadi can damarlarını da təhlükəyə ata bilər. Onların nəzarət etdiyi ərazilər ağır iqtisadi böhran, artan aclıq və azalan xarici yardımla üz-üzədir. Səudiyyə rəhbərliyindəki koalisiyanın zərbələrinin yenidən başlaması bu çətinlikləri daha da artıra bilərdi. Bir çox analitiklər Husilərin tərəddüd etmədiklərini, əksinə düzgün anı gözlədiklərini düşünür. Dinstbirin fikrincə, Husilərin sonrakı tarixdə hərbi təzyiqi əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq üçün qəsdən geri çəkildiklərini göstərən çox işarələr  var. Məntiq sadədir: müharibənin ilkin mərhələsindən kənarda qalmaqla, Husilər raket və pilotsuz təyyarə ehtiyatlarını qorudular, İran və Hizbullah hücumları səbəbindən İsrail və Amerika hava hücumundan müdafiə sistemləri isə gərgin vəziyyətdə idi. İndi, bu müdafiə sistemləri tükənmiş ola biləcəyi vaxtda müharibəyə daxil olmaq, onların silah anbarlarının təsirini maksimuma çatdırır. Bir Husi rəhbəri martın 25-də Reuters-ə verdiyi müsahibədə bu düşüncəni təsdiqləyib: "İndiyə qədər İran yaxşı iş görür və döyüş onun istədiyi istiqamətdə gedir. Əgər bunun əksinə bir şey baş versə, onda biz qərar qbul edə bilərik." Başqa sözlə, Husilər İranın onlara ehtiyacı olub-olmadığını görmək üçün gözləyirdilər.

-      İran bu proseslərdə nə qədər maraqlıdır?

-      Göründüyünün əksinə, İranın özü əvvəlcə Husilərin müdaxiləsini istəməmiş ola bilər. İranən Xarici İşlər Naziri Abbas Araqçi martın əvvəlində Əl-Cəzirəyə açıq şəkildə bildirib: "Biz özümüzü tək müdafiə edə bilərik. Heç bir tərəfin özünümüdafiəmizdə bizə kömək etməsini istəmirik." Tehran Husilərin müharibəyə daxil olmasının münaqişəni lazımsız şəkildə genişləndirəcəyini, Körfəz ərəb dövlətlərini daha birbaşa cəlb edəcəyini və İranın strateji mövqeyini çətinləşdirəcəyini hesablamış ola bilər. Bu mövqenin presedenti var. İsrail və İran arasında 2025-ci ilin iyununda baş verən 12 günlük müharibə zamanı Husilər əsasən kənarda qalmış, yalnız münaqişə başa çatdıqdan sonra hücumlarına yenidən başlamışdılar.

-      Bəs nə dəyişdi?

-      Son bir həftə ərzində üç hadisə Sənada və Tehranda hesablamaları dəyişmiş kimi görünür. Bunlardan birincisi İsrailin İranın nüvə obyektlərinə zərbələridir. Martın 27-də İsrail təyyarələri İranın iki nüvə obyektini – Ərakdakı Şahid Xondab ağır su kompleksini və Yəzd ostanındakı Ərdəkan sarı uran istehsalı zavodunu vurdu. İsrail hücuma görə məsuliyyəti öz üzərinə götürərək Tehran əleyhinə kampaniyasını "daha da gücləndirəcəyi və genişləndirəcəyi" ilə hədələdi. Husilər üçün bu, həddi keşmək idi. İranın nüvə proqramına - İslam Respublikasının strateji nüvə çəkindiricisinin baş tacına - hücum, ondan əvvəlki şərti hərbi zərbələrdən keyfiyyətcə fərqli idi. İran rəsmiləri dərhal qisas almağa and içdilər. Xarici İşlər Naziri Abbas Araqçi X sosial şəbəkəsində yazdı: "İran İsrailin törətdiyi cinayətlər üçün ağır qiymət ödəyəcək." Növbəti səhər Husilərin raket zərbəsi bu əlaqələndirilmiş cavabın bir hissəsi kimi görünür. İkincisi, ABŞ-nin artan itkiləridir. Müharibənin ABŞ üçün insan itkisi də həddini artırıb. İranın martın 27-də Səudiyyə Ərəbistanındakı Şahzadə Sultan Hava Bazasına raket hücumu ən azı 12 amerikalı hərbçini yaraladı, ikisi ağır vəziyyətdədir, bir neçə təyyarəyə isə ziyan dəydi. İtkiləri artdıqca - münaqişədə indiyədək 13 ABŞ hərbçisi həlak olub - Husilər hesablaya bilər ki, ABŞ həddindən artıq yüklənib və onların müharibəyə daxil olmasına güclü cavab verə bilməz. Üçüncüsü isə Qırmızı dəniz faktorudur.  Husilər,  həmçinin Qırmızı dənizdə - Bab əl-Məndəb boğazında kommersiya gəmiçiliyinə hücumları bərpa edəcəkləri ilə hədələyiblər. Bu boğazdan Qəzza müharibəsi ərəfəsində hər il 1 trilyon dollar dəyərində mal keçirdi. İranın Hörmüz boğazını effektiv şəkildə bağlaması ilə birlikdə, Qırmızı dənizdə eyni vaxtda Husilərin kampaniyası qlobal dəniz ticarət yollarını boğar, müharibənin iqtisadi zərərini artırar və ABŞ və müttəfiqlərinə atəşkəs axtarışında təzyiqi gücləndirər.

-      Baş verənlər yeni cəbhədir, yoxsa başlanğıc?

-      28 mart raket atəşi demək olar ki, mütləq təcrid olunmuş bir jest deyil. Hstilər hər şeydən əvvəl əhəmiyyətli risk qəbul etmə və davamlı kampaniyalar aparmaq qabiliyyəti nümayiş etdiriblər. Qəzza müharibəsi zamanı onların Qırmızı dəniz kampaniyası bir ildən çox davam etmiş və ticarət gəmilərinə 100-dən çox hücumu əhatə etmişdi. Analitiklər çoxmərhələli eskalasiya gözləyirlər. Husilər, həmçinin İsrail ərazisinə birbaşa raket və pilotsuz təyyarə hücumlarını bərpa edə bilərlər. Onların arsenalına Eilat və Tel-Əvivə çata bilən ballistik raketlər, eləcə də əvvəllər İsrail hava hücumundan müdafiəsini yan keçə bilən uzun mənzilli pilotsuz təyyarələr daxildir. Negev bölgəsini hədəfləyən 28 mart atəşi İsrailin müdafiə imkanlarını sınamaq üçün nəzərdə tutulmuş kəşfiyyat xarakterli hücum ola bilər.

-      Husilərin qazanacağı və itirəcəyi nədir?

-      Husilər üçün müharibəyə girmək böyük riskli bir oyundur. Qəzza müharibəsi zamanı Husilərin Qırmızı dəniz kampaniyası onları yerli Yəmən fraksiyasından regional gücə və qlobal platformaya sahib bir aktora çevirdi.  Qlobal ticarəti poza bilmə qabiliyyətini nümayiş etdirmək Husilərə gələcəkdə Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə danışıqlarda vasitə verir. Qırmızı dənizi boğa bilən bir qruplaşma asanlıqla kənarlaşdırıla bilməz. Müharibədə tam iştirak, Husilərin İranın ən etibarlı proksi qüvvəsi kimi mövqeyini möhkəmləndirər və çox güman ki, münaqişə başa çatdıqdan sonra hərbi və maliyyə dəstəyinin artması ilə nəticələnərdi.

-      Bəs potensial itkilər?

-      Husilərin rəhbərlik strukturları, komanda mərkəzləri və silah anbarları artıq İsrail və Amerika zərbələri üçün qanuni hədəflərdir. İsrail artıq Sənaya dəqiq zərbələr endirmək qabiliyyətini nümayiş etdirib və ABŞ regionda aviadaşıyıcı zərbə qrupu saxlayır. Husilərin 2024 və 2025-ci illərdəki zərbələr nəticəsində artıq zədələnmiş hərbi infrastrukturu fəlakətli ziyan görə bilər. Riyad daha geniş müharibəyə cəlb olunmaqda maraqlı olduğunu göstərməyib. Lakin İranın Səudiyyə ərazisinə hücumları - o cümlədən martın 27-də Şahzadə Sultan Hava Bazasına zərbə - iki Körfəz gücü arasındakı balansı artıq pozub. Yəməndə siyasi həll yolu üçün "yol xəritəsi"nin artıq gündəmdən çıxarıldığı bildirilir. Husilərin müharibəyə girməsi yaxın zamanda razılaşdırılmış həll yolu ehtimalını böyük ölçüdə aradan qaldıracaq. Yəmən iqtisadiyyatı dağılmış vəziyyətdədir, aclıq artır, xarici yardım azalır. Müharibə resursları idarəçilikdən hərbi əməliyyatlara yönləndirəcək, humanitar böhranı daha da ağırlaşdıracaq və potensial olaraq Husi nəzarətindəki ərazilərdə müxalifəti gücləndirəcək. Husilərin İran-İsrail, ABŞ  müharibəsinə gecikmiş daxil olması zəiflik əlaməti deyil, hesablanmış strateji seçimdir. Bir ay gözləməklə, qruplaşma arsenalını qorudu, döyüş meydanını qiymətləndirdi və maksimum təsir anında daxil olmaq üçün özünü mövqeləndirdi. 28 mart raket zərbəsi yeni cəbhənin açılması deyil - qarşıdakı həftələrdə ehtimalla daha da güclənəcək bir kampaniyanın başlanğıc atışıdır. Husilərin eskalasiya üçün bir neçə variantı var: Qırmızı dənizdə kommersiya gəmiçiliyinə yenidən hücumlar, İsrailə qarşı raket və pilotsuz təyyarə hücumları və regiondakı ABŞ hədəflərinə zərbələr. Bunların hər biri risklər daşıyır, lakin hər biri də qruplaşmaya əsas regional oyunçu kimi mövqeyini möhkəmləndirmək imkanı verir. İsrail, ABŞ və onların Körfəz ərəb müttəfiqləri üçün Husilərin müharibəyə daxil olması strateji vəziyyəti dəyişdirir. Tehrandan Beyruta qədər uzanmış münaqişə indi Ərəbistan yarımadasına çatır, qlobal dəniz ticarət yolları isə potensial döyüş meydanlarına çevrilir. Müharibə ən geniş mənada regional hala gəlib və onun sonu hələ görünmür.