İslam tarixinin gerçəkləri - Xilafət institutu - islam, yoxsa ərəb dövlətçiliyi?

“Əsas hədəfimiz onların (ərəb müsəlmanların) 

beynində Xilafəti yenidən bərpa edib ərəblərə

vermək fikrini təməlli olaraq yerləşdirməkdir.”

Agent Tomas Edvard Lourens

“Kaş ki, İslam dünyasında yenidən xilafət institutu

bərpa olaydı, mən də İslamın xəlifəsi seçilən şəxsi

Ağ Evdə qarşılayaraq onun şərəfinə ziyafət verib,

ona İslam dünyasını birlikdə necə idarə etmək

lazım gəldiyi barədə öz tövsiyələrimi verəydim.”

Ata Corc Buş, ABŞ Prezidenti

İslam tarixi ilə bağlı müsəlman dünyasında əsrlər boyunca formalaşdırılmış yanlış təsəvvür və düşüncələr arasında ən geniş yayılan fikir VII əsrin 30-cu illərində yaranmış xilafət institutunu İslamla birbaşa əlaqələndirmək və onun təməllərindən biri kimi görmək düşüncəsidir. Bu yanlış düşüncə özü ilə çoxlu sayda digər səhv nəticələr gətirmiş, Raşidi xəlifələr adlanan ilk dörd ərəb xəlifəsi İslamda müqəddəs dini şəxsiyyətlər elan edilməklə onların siyasi fəaliyyəti barədə müstəqil fikir söylənməsinə belə tabu qoyulmuş, onlara qarşı mövqe tutan hər kəs dindən çıxmış hesab edilmiş, nəticə etibarilə sonrakı dövrlərdə ərəb militarizminin ayaq tutub yeriməsinə və insan haqlarını tapdalayaraq İslam adı altında bölgə xalqlarına zülm etməsinə zəmin yaradılmışdır. Bu gün rasional baxış bucağı ilə təhlil etdikdə çəkinmədən demək olar ki, xilafət institutu qədər İslama, onun bəşəri mahiyyətinə, təməl prinsiplərinə ziyan vuran ikinci bir faktor olmamışdır. Bu mövzu olduqca geniş mövzu olduğuna görə, onun barəsində ətraflı danışmaq və hərtərəfli araşdırma aparmaq lazım gəlir. Çünki bu günkü İslamda görülən bir çox naqisliklərin, eləcə də, İslam tarixində bu günə kimi doğru bilinən çoxsaylı yanlışların böyük əksəriyyəti məzhəb və din xadimlərinin xilafət institutunu İslam dövlətçiliyi və İslamın toxunulmaz sütunlarından biri olaraq görməsindən qaynaqlanmışdır. Məhz peyğəmbər səhabələri olmuş ayrı-ayrı şəxslər və onların fəaliyyəti ilə bağlı məzhəblər arasında yüz illər boyu hətta zaman-zaman qan tökülməsinə kimi gedib-çıxan sərt mübahisə və fikir ayrılıqları xilafət düşüncəsinin özündən qaynaqlanır. Təbii ki, üçüncü ərəb xəlifəsi Osman bin Affanı dövlət xadimi yox, məhz dini şəxsiyyət olaraq görən zehniyyət və yanaşma ertəsi gün bir qədər də irəli gedib, onun adına sonralar çıxarılmış və tirajlanmış hədislərə söykənərək xəlifə Osmanı öz əqlinin məhsulu olan xəyali “müqəddəslər panteonu”na əlavə edəcək, onun səhvlərini təhlil edən hər kəsi İslamdan çıxmış elan edəcək, daha sonra isə bu “din maklerlərinin” sözügedən “kəşf”lərindən vəcdə gələn kütlə artıq Əməvi, Zübeyri və Abbasi hökmdarlarının ucdantutma hamısının adına “həzrət” və “əmirəlmöminin” kəlmələrini qoşaraq onları da öz təfəkküründə eyni dərəcədə müqəddəsləşdirməyə çalışacaq. Və iqtidarda olan sülalələrin siyasi maraqlarına uyğun olaraq, müsəlman kütləsinə əmirəlmöminin xəlifəyə qarşı çıxış etməyin, üsyan çıxarmağın və ya baş qaldırmağın böyük günah olduğu fikri təbliğ ediləcək, üsyan edən, baş qaldıran hər kəs İslamdan çıxmış elan ediləcək və s. Bunlar İslamın xilafət dövrü tarixinin müxtəlif dövrlərində müşahidə olunan çoxsaylı epizodlar və acı gerçəklərdir. Həmçinin, əhli-sünnə cameəsində ilk dörd xəlifənin kimliyi “raşidi xəlifələr” adı altında fetişləşdirildikcə, əhli-şiə cameəsindən də kimin birinci, kimin dördüncü xəlifə olması haqda nəticəsiz müzakirələr açılmışdır. Əslində məsələ tam olaraq elə xilafət institutu düşüncəsinin özünün nə dərəcədə İslami olub-olmaması məsələsidir. İslam tarixində iqtidarda olan sülalələrə qarşı İslam coğrafiyasının demək olar ki hər tərəfində bitib-tükənməyən xalq üsyanları və hərəkatların baş qaldırmasının, hakimiyyət uğrunda müsəlmanlar arasında zaman-zaman baş vermiş çoxsaylı qanlı savaşların səbəbləri arasında ən başda gələn səbəb məhz xilafət institutunun İslama calaq edilməsidir desək, yanılmarıq. Hələ bütün bunlarla yanaşı, bu günün özündə belə həm Səudiyyə Ərəbistanında, həm günümüzün Türkiyəsində xilafət institutunu yenidən bərpa etmək xətti götürmüş neo-xilafətçi siyasi qüvvələr mövcuddur və onların da öz düşüncə və əqidələrində xilafət mövzusu başlıca yeri tutur. İslam dini mahiyyət etibarilə bəşəri olub, bütün insanlığa istinad etdiyinə görə hər hansı siyasi-coğrafi sərhədləri tanımır və heç bir halda İslam dini dövlətçilik düşüncəsi demək deyildir. Dövlətçiliyin konkret sərhədləri, eləcə də, taxt-tac, skipetr və ya əsa, pul vahidi, hökmdarı, hakim sülaləsi, digər dövlət atributları və dövlət orqanları olur. İslamda bunların heç biri olmayıb. Eləcə də, İslam dinini təbliğ etmiş Hz.Muhəmmədin özündən sonra xilafət adlı dövlət qurumunu yaratmaq barədə hər hansı yazılı yaxud şifahi tövsiyəsinin olduğunu sübut edəcək bir fakt yoxdur. Elə isə necə olub ki, bu düşüncə İslamın təməl sütunlarından biri kimi təsbit edilib? 

Xilafət institutunun qurani əsasları varmı?

Öncə xilafət düşüncəsinin nə dərəcə İslami olduğu ilə bağlı ənənəvi məzhəblərin baxış bucağına diqqət yetirək və təhlil edək. İslamın beş ənənəvi məzhəbi öz yanaşmasında xilafət düşüncəsinə işarə olaraq əsasən Qurani-Kərimin Bəqərə surəsi, 30-cu ayəsində Allahın Adəmi yaradarkən mələklərə “mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam” dediyi fikri əsas götürür. Və burdan yola çıxaraq xilafətin İslamda vacibat olduğu fikrini müdafiə edirlər. “Xəlifə” sözü ərəbcə “خليفة” (xələf, cəmdə خلفاء) kəlməsi kimi “canişin”, “varis”, “tərəfdar”, “ardıcıl” mənalarında işlənir. Eyni kəlməyə həmçinin Sad surəsi, 26-cı ayədə də “Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik…” şəklində rast gəlinir. Təbii ki, bu kəlmənin Qurani-Kərimdəki gerçək mənası ilk insanın, həmçinin, Hz.Davudun Allahın yolundan getməsi və onun qaydalarını yer üzündə yayması anlamındadır. Bu kəlməyə siyasi don geyindirilərək dövlət xadimi kimi məna çalarlarının yüklənməsi sırf İslamdaxili siyasi qruplaşmaların və sonrakı etiqadi məzhəblərin yanaşmasıdır. Məzhəb xadimləri kökü yəhudilikdən gələn bir ənənə kimi yanlış olaraq Hz.Davudu İslam tarixində daha çox peyğəmbər yox, məhz siyasi hökmdar gözündə gördüklərinə görə, onun barəsində ayədə keçən xəlifə sözünü dövlət xadimi kimi yozurlar, halbuki Hz.Davudun idarə etdiyi dövlət heç də ayədə təsvir olunduğu kimi yer üzünü əhatə etməyib və elə təkcə bu səbəbdən ayənin mənasının təhrif olunduğu göz önündədir. Hz.Davudun həyatının sonrakı dövrlərində hökmdar olması faktı onun öncədən peyğəmbərliyini inkar etmir və onun idarə etdiyi dövlətin əraziləri də qədim dövrün digər dövlətləri ilə müqayisədə yaxın Şərqdə olduqca kiçik bir coğrafiyanı əhatə edirdi. 

Bu qeyd olunanlardan aydın olur ki, “xəlifə” kəlməsi və xilafət institutu İslamda ilahi hökm deyil, xüsusən də onun bir siyasi termin kimi Qurani-Kərimlə və İslamla yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur yəni başqa sözlə desək, ilahi kitabda “xəlifə” termini heç yerdə konkret siyasi institut olaraq təsbit edilmir. Və ənənəvi məzhəblərin “xəlifə”, “xilafət” kimi sözlərə yüklədiyi siyasi məna yükü Qurani əsaslardan məhrumdur.

Xilafətin institutunun ərsəyə gətirilmə səbəbləri

Miladi tarixlə 632-ci il iyun ayının 8-də Hz.Muhəmmədin vəfatından sonra müsəlman icmasının idarə edilməsi məsələsi ilk öncə məhz “peyğəmbərin ardıcılı” anlamında “xəlifə” kəlməsinin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Ümmətin ruhani öndəri missiyasını kiməsə həvalə etmək məqsədilə əslən Mədinədən olan ənsarlardan bir qrupu elə həmin gün Mədinənin Bəni Səidə səqifəsində öz namizədləri kimi yaşlı Səd ibn Übadəni peyğəmbərin xəlifəsi seçmək istərkən, bundan xəbər tutub mühacirlərin təmsilçiləri olaraq toplantıya qatılan Əbu Bəkr, Ömər və Əbu Ubeydə bu tələsik seçkiyə mane olmuş, peyğəmbərin vəfatından sonra onun xəlifəsi olmaq hüququnun Qurana əsasən ənsarda yox, məhz mühacirlərdə olması fikrini irəli sürmüşlər. Məhz bu məqamda hər iki tərəfdən olan müsəlmanlar bundan cəmisi 3 ay öncə - hicri 10-cu il Zilhiccə ayının 18-də (miladi 16 mart 632-ci il) tarixdə Qədir-Xum hadisəsi kimi xatırlanan hadisə zamanı Hz.Muhəmmədin ümmətə ruhani öndər qismində vilayət sahibi olaraq Hz.Əli bin Əbu Talibi təqdim etdiyini və səhabələrin də onu bununla əlaqədar təbrik etdiyini “unutmuşdular”. Ömər bin Xəttab yaranan qarışıqlıqda kompromis variant olaraq Əbu Bəkrin namizədliyini irəli sürmüş və açıq şəkildə ona ilk beyəti etməklə digərlərini buna sövq etmişdir. Nəticədə həmin toplantıda iştirak edənlərin böyük qismi onu rəsulallahın xəlifəsi olaraq tanıdıqlarını bildirmişlər və sonrakı gedişatda digər peyğəmbər səhabələrindən də müsəlman icmasının vəhdəti naminə Əbu Bəkrə beyət istənilmişdir. Lakin bu prosesdə qarışdırılan və heç bir halda aydınlıq gətirilməyən başlıca məqam budur ki, bu toplantıda Rəsulallahın xəlifəsi seçilirdi yoxsa yeni yaranacaq dövlətə dövlət başçısı seçilirdi. Əgər toplantıda məqsəd ümmətə ruhani rəhbər qismində peyğəmbərin xələfini seçmək idisə, bu toplantıya başından bəri ehtiyac yox idi və Qədir-Xum hadisəsi zamanı peyğəmbərin tövsiyəsi nəzərə alınmalı idi. Əgər toplantıda məqsəd dövlət başçısı seçmək idisə, bu zaman da ərəblərin nüfuz sahibi hesab etdikləri hər kəs, o cümlədən, Əli bin Əbu Talibin, Səd ibn Übadənin və hətta Məkkədəki Əbu Süfyanın da namizədliyi normal qarşılanmalıdır. 

Bununla yanaşı, onu da qeyd etmək lazımdır ki, Hz.Muhəmməd heç bir dövlətin başçısı olmadığı və özündən sonra da hər hansı bir dövlətçilik institutu qoyub-getmədiyi halda onun “ilk xəlifəsi” olaraq qəbul edilən Hz.Əbu Bəkrin idarəçiliyi dövlət institutunun ərsəyə gəlməsi ilə müşayiət olundu. Yerlərə valilər təyin olunmağa, dəftərxana və dövlət aparatı formalaşdırılmağa başladı. Əslində burada məsələ əsasən Hicaz bölgəsində məskunlaşmış ərəb toplumunun dövlətləşmək istəyindən qaynaqlanırdı, idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və sistemli bir şəklə salınması zərurəti ön planda idi. Peyğəmbərin bəşəri missiyası və İslamı yaymaq mübarizəsi öz-özlüyündə mərkəzi və şimal-qərbi Ərəbistanda dövlət qurulması prosesini bir müddətlik ləngitmiş və onun Əbu Süfyan başda olmaqla varlı ərəb müşrikləri tərəfindən qurulmasını faktiki əngəlləmişdi. Bu durumda müxtəlif qəbilələrin fürsət ikən dövlət qurmaqda “önə keçmək” cəhdləri aydın hiss olunurdu. Əbu Bəkr və Ömərin siyasi fəaliyyəti həmin ərəb dövlətinin mərhələli şəkildə, ən önəmlisi isə, məhz müsəlman kimlikli bir dövlət olaraq ərsəyə gəlməsini təmin etdi və onların da ard-ardına iqtidarda olmasına zəmin yaratdı.

Sual meydana çıxa bilər: nəyə əsasən Mədinədəki toplantıda Əbu Bəkrin hökmdar titullu “xəlifə” yox, məhz dini status daşıyan “rəsulallahın xəlifəsi” məqamına seçilməsini iddia edirik? Əvvəla, Hz.Əbu Bəkr özünün 2 il 2 ay 15 günlük iqtidarı dövründə rəsmi məktubları və fərmanları “xəlifət Rəsulallah”  خليفة رسول الله   kimi imzalamışdır. Onun məktubları bu formulla başlayırdı: “Allahın qulu Əbu Bəkrdən, Allahın elçisinin xəlifəsindən filankəsə...” Əbu Bəkrin məktublarının bu başlıqla verildiyini Əhməd əl-Bəlazuri və Təbəridə oxuyuruq. Razılaşaq ki, bu status istənilən halda bir dövlətin hökmdarı statusu deyil, məhz dini statusdur. Yəni dini baxımdan, Əbu Bəkr özünü Hz.Muhəmmədin yerini tutan siyasi varis kimi yox, məhz peyğəmbərin ardıcılı kimi görürdü. Məsələ bundadır ki, həmin dövrdə divan, kargüzarlıq, dövlət möhürü hələ formalaşdırılmamışdı, məktublar isə şəxsi-dini xarakterli olub, ayrı-ayrı qəbilə başçılarına, sərkərdələrə ünvanlanırdı. “Xəlifə” titulunu ilk dəfə rəsmi şəkildə fərman və məktublarda istifadə edən, bu titulla möhür vurduran və imza atan ilk hökmdar Ömər bin əl-Xəttabdır. Bunun izahını ilahiyyatçılar adətən bu cür verirlər ki, Əbu Bəkrin “xəlifət Rəsulallah” imzasından sonra Ömər bin əl-Xəttabın “xəlifət xəlifət Rəsulallah” (yəni Allah rəsulunun xəlifəsinin xəlifəsi) statusunu imzada qeyd etməsi uzunçuluq olurdu, bu səbəbdən öncə məktub və yazılı göstərişlərdə qısa olaraq “xəlifə”, daha sonra isə “əmirəlmöminin” titulu Ömərin adı ilə qeyd olunmuşdur. Eyni zamanda məhz bu dövrdə “xəlifə” kəlməsi ərəb toplumunda artıq dini müstəvidən çıxıb siyasi bir termin kimi işlədilməyə və yaranmış dövlətin hökmdarını ifadə etməyə başladı. Təxmin etmək çətin deyil ki, icma əsaslı ərəb dövlətinin qurulması prosesində Əbu Bəkrin dönəmi keçid dövrü rolunu oynamış, Ömər bin əl-Xəttabın iqtidarı dövründə isə ərəb dövləti artıq təşəkkül tapmışdı. 

Hz.Məhəmməd Mədinədə dövlət qurubmu?

Bəzi din xadimləri və ilahiyyatçılar İslamda xilafət institutunun dini nöqteyi-nəzərdən legitimliyini əsaslandırmaq üçün Hz.Muhəmmədin öz sağlığında faktiki olaraq Mədinə şəhər-dövlətini qurduğunu, şəhərdə vergi, təhlükəsizlik və müdafiə sistemi yaratdığını, həmçinin bölgəyə qonşu olan dövlətlərə – Bizans, Sasani və Misir hökmdarlarına məktublar göndərdiyini iddia edir. İlk baxışdan məntiqli görünə bilən bu iddianı çürütmək üçün yetərincə arqument vardır, onlardan bir neçəsini bu yerdə dilə gətirmək faydalı olardı. İlk öncə onu qeyd edək ki, bu iddia Hz.Muhəmmədin bəşəri missiyasına kölgə salır və əsasən xristian dünyasının onunla bağlı yalanlarını xatırladır. Hz.Muhəmməd əgər bir dövlət qurmuş olsaydı, onun son peyğəmbər qismində ruhani missiyasını siyasi hökmdarlıq istəyi kimi izah edən müşriklər və xristianlar haqlı çıxardı. Quranın təbirincə desək, aləmlərə rəhmət olaraq göndərilmiş bir peyğəmbər siyasi fəaliyyət göstərməyi və hansısa kiçik  bir bölgədə hökmranlıq etməyi məqsəd qoya bilməzdi, bu, onun təbliğ etdiyi ilahi dinin təməl prinsiplərinə zidd olardı. Hz.Muhəmməd Mədinə (o zamankı Yəsrib – C.B) şəhərinə hicrət edərkən burada əsasən Əvs, Xəzrəc, Bəni-Qaynuqa, Bəni-Nadir, Bəni-Qurayza (son üç adı çəkilən yəhudi tayfaları idi – C.B) tayfalarının ərsəyə gətirdiyi qəbilələr konfederasiyası mövcud idi, onu qarşılayanlar isə Səd ibn Muaz, Əsəd bin Zurarə, Əvs və Xəzrəc qəbilələrinin nümayəndələri, digər qəbilə ağsaqqalları, peyğəmbərdən öncə oraya hicrət etmiş səhabələr və sonradan ənsar adlanacaq yerli müsəlman icmasının üzvləri olmuşdur. Hz.Muhəmmədin burada şəhər dövləti qurduğunu göstərən ciddi dəlillər mövcud deyil, belə ki, onun nə taxtı, nə tacı, nə skipetri, nə dövlətin varlığını sübut edən dəftərxana və xəzinə (beytülmal adlanan ümumi büdcə isə müsəlman icmasına aid idi – C.B), pul vahidi, bayrağı, hökmdar fərmanları olmamışdır. Verilən yazılı əmrlər və qonşu ölkələrin hökmdarlarına ünvanlanmış məktublar sadəcə “Allahın rəsulu” imzasıyla möhürlənmiş, məzmunda hər hansı dövlət qurumunun mövcudluğuna işarə verəcək bir ifadə işlədilməmiş və sırf şəxsi xarakterli olmuşdur. Peyğəmbərin vergi, təhlükəsizlik və müdafiə sistemi yaratdığı barədə fikir də səthidir, belə ki, müsəlmanları hər yerdə təqib edən müşriklərin hər an hücuma keçmə təhlükəsi mövcud olduğu müddətdə təbii ki, müsəlman icması yeni məskunlaşdığı şəhərdə özünümüdafiə məqsədilə tədbirlər görməli idi, vergi məsələsi isə sırf Qurani hökmlərdən irəli gəlməklə xüms, zəkat və s.-ni ehtiva edir və müsəlman icmasının ümumi büdcəsini (beytülmalı) ərsəyə gətirməyə xidmət edirdi, bunları dövlət qurulması kimi qələmə vermək olmaz.  

Hz.Muhəmmədin dövlət qurmadığını və eləcə də, hökmdarlıq niyyəti güdmədiyini Qurani-Kərimin “Mübahilə ayələri” kimi bilinən Ali-İmran surəsi, 61-ci ayənin məzmunu və həmin ayənin nazil olma səbəbi (səbəbi-nüzul) kimi göstərilən hadisə də sübut edir. Belə ki, hicri 10-cu ilin Zilhiccə ayında (miladi 631-ci ilin oktyabr-noyabr ayı) Nəcran xristianları Mədinədəki növbəti dini müzakirələr zamanı Hz.Muhəmmədi yalançı hesab etdikdən və onu Mədinə şəhərinin kənarında qarşılıqlı lənətləşməyə çağırdıqdan sonra onların dini rəhbəri olan şəxs ətrafındakılara qarşı tərəfin bu çağırışa verəcəyi üç mümkün reaksiyanı açıqlamış və demişdir: “Əgər vədələşdiyimiz yerə lənətləşməyə gəlməsə, deməli, qorxaq və yalançıdır, bu olayı hər yana car çəkib bildirərsiniz. Əgər silahlı-əsləhəli döyüşçülərin müşayiəti ilə at belində bir hakim ədası ilə gəlsə, deməli, yer hökmdarlığı niyyətindədir və onda səmavi-ilahi vəzifə deyilən heç bir şey yoxdur. O zaman ona lənət oxumaqdan çəkinməyin. Əgər tək və ya yaxınları ilə gələrsə, ehtiyatlı olun və lənət oxumaqdan çəkinin”. Ertəsi gün vədə verilmiş məkanda onu gözləyən xristianlar görür ki, Hz.Muhəmməd bir miniyin tərkində, yanında bir kişi və bir xanım, qucağında isə iki uşaq olmaqla gəlir. Xristianların rəhbəri həmin adamların kimliyini xəbər aldıqda məlum olur ki, peyğəmbərin yanındakılar qızı Hz.Fatimə, kürəkəni Hz.Əli və nəvələri Hz.Həsənlə Hz.Hüseyndir. Bu durum qarşısında çıxılmaz vəziyyətə düşən xristianların rəhbəri təlaş içində “bu adam bizə heç nədən çəkinmədiyini açıq şəkildə göstərir, onunla lənətləşməkdən hər vasitə ilə çəkinin və söhbəti yumşaq tərzdə ötüşdürüb sülhlə yekunlaşdırmağa çalışın” deyə yanındakı xristianlara tapşırır. 

İslam tarixində öz yerini tutmuş, tarix yazarları İbn İshaq, İbn Hişam, Təbəri, Vaqidi və digərlərinin ətraflı şəkildə qeyd etdiyi bu hadisə mahiyyət etibarilə Hz.Muhəmmədin mübarizəsinin heç bir siyasi hökmranlıq məqsədi daşımadığını, ilahi mahiyyət kəsb etdiyini və bəşəri xarakter daşıdığını sübut edir. Faktiki olaraq, nə Hz.Muhəmməd özü özünü hökmdar hesab etmişdir, nə bölgəyə qonşu olan hər hansı dövlət (peyğəmbərin xoş münasibətdə olduğu Həbəşistanın xristian kralı Nəcaşi də daxil olmaqla) onu bir dövlətin hökmdarı kimi tanımışdır. Və bu kontekstdə kimsə bu günün gözü ilə Hz.Muhəmmədin Mədinədəki fəaliyyətini sırf siyasi müstəvidə görərək onu bir siyasi lider və ya bir dövlətin hökmdarı kimi təqdim edirsə, bu, onun subyektiv fikri sayılmalıdır və ərəb dövlətçilik tarixinə dini don geydirmək üçün ortaya atılan ənənəvi məzhəb təbliğatından başqa bir şey deyil. Başqa sözlə desək, peyğəmbərin guya dövlət qurması və hökmdar olması iddiası həm nübüvvət missiyasını təhrif edir, həm də bölgə ərəblərinin qurduğu dövlət institutuna dini sütun əlavə etməklə onu müsəlman icmasının nəzərində möhkəmləndirmək məqsədi daşıyır. Bu iddianın əsrlər boyu panərəbizm düşüncəsi daxilində özünə yer tutaraq tirajlanması İslamda “xilafət” yalanının ayaq tutub yeridiyini və bu günlərə qədər gəlib çıxdığını göstərir. Eyni zamanda, məhz Vatikanın İslama qarşı mövqeyində əsas yanaşmalardan biri Hz.Muhəmmədin hökmdarlıq istəyində olduğu və heç bir ilahi missiya daşımadığı fikrini təbliğ etməkdən ibarət olub. Bu mənada İslama xilafət düşüncəsinin gətirilməsi və son dinin təməl sütunu kimi göstərilməsi birbaşa Vatikanın və xristian dünyasının maraqlarına xidmət edirdi. Hadisələrin sonrakı gedişatı göstərdi ki, Əməvilər iqtidarı dövründə xristian dini institutları başda Vatikan və Konstantinopol olmaqla  İslamın yayılmasının qarşısının alınması istiqamətində mühüm irəliləyişlər əldə etmişdir və ərəb militarizmi düşüncəsi Vatikanın necə deyərlər “əlinə işləmişdir”. Əməvilərin vəhşi işğalçılıq siyasəti işğal edilən bölgələrin xalqlarında uzun müddət İslam barədə qorxunc təsəvvürlər formalaşdırmış və İslam inancının insanlar tərəfindən sidq-ürəklə, əminliklə və sarsılmaz imanla mənimsənilməsi yolunda hədsiz əziyyətlər çəkilmişdir. Peyğəmbər əhli-beytinə mənsub olan insanlar və xüsusən də əhli-beyt imamlarının nəhəng bir coğrafiyada xalq kütlələri ilə təmasları, insanlara yorulmadan İslamın bəşəri və ruhani mahiyyətini anlatması, eyni zamanda, bir çox bölgələrdə onlarla birlikdə Əməvi zülmünə qarşı dirəniş və üsyanlara qatılması (xatırladaq ki, bu üsyan və hərəkatların böyük qismində tələblərdən biri xilafət institutunun ləğvi olmuşdur, batinilərin fəaliyyəti, Hürrəmilər hərəkatı, Qərmətilərin üsyanı və s. buna əyani sübutdur – C.B) İslamın həmin xalqlar tərəfindən səmimi şəkildə qəbul edilməsinə vəsilə olmuş və Vatikanın planlarını böyük miqyasda puç etmişdir. 

VII əsrin əvvəlində bölgədə ərəb dövləti qurma prosesi və geosiyasi vəziyyət

Mərkəzi Hicaz bölgəsi və şimal-qərbi Ərəbistan torpaqlarında mərkəzləşdirilmiş dövlət qurma düşüncəsi bir ideya olaraq ərəb toplumunda hələ VI əsrin ikinci yarısından meydana çıxmışdı. Xristian Həbəşistanın Yəməndəki valisi Əbrəhənin miladi tarixlə 570-ci il hücumundan sonra yaranan bu ideyanın ilhamvericisi əsasən varlı ərəb müşrikləri idi. Sonradan İslam tarixində adları Əbu Ləhəb, Əbu Cəhl, Əbu Süfyan kimi çəkilən ərəb zənginləri əslində ərəb etnik kimliyi üzərində bir dövlət qurmaq niyyətində idilər. Onlar Qureyşin öndərliyində bu ideyanı reallaşdırmaq üçün bölgədə mövcud olan məbədlərdə büt biznesini genişləndirmək və ticarət dövriyyəsini artırmaq yolu ilə ümumi büdcə ərsəyə gətirməyə, həm sərvətinə sərvət qatmağa, həm də gələcək dövlət üçün lazım olacaq maliyyə dəstəyini təmin etməyə qərar vermişdilər. Məsələnin ciddiyyətini anlamaq üçün həmin dövrün regional geosiyası mənzərəsinə diqqət yetirmək kifayət edir. Miladın V əsrinin ortalarında və ikinci yarısında bölgənin ümumi siyasi mənzərəsində diqqət çəkən başlıca məqam ətraf xalqların bir çoxunun dövlətçiliyə malik olması idi. Şimalda indiki İordaniyanın cənubuna kimi uzanan Bizans imperiyası, şimal-şərqdə Sasani imperiyası, şimal-qərbdə yəhudilərin Qüds krallığı və Misir, cənubda isə xristian Nəcaşinin hökmdarı olduğu Həbəşistan (Aksum) krallığı mövcud idi. Şimal ərəblərinin torpaqları Bizansın və bir hissəsi də Sasanilərin, cənub ərəblərininsə torpaqları əsasən Həbəşistanın təsiri altında idi. Arabia Petraea adlanan keçmiş Nəbati krallığının əraziləri həm Şərqi Roma (Bizans) imperiyasının məmurları, həm də Qəssani ərəb federatları vasitəsilə idarə edilirdi. Əkinə yararsız və su qaynaqları olduqca qıt olan Hicaz və Yəmamə bölgələri isə qəbilə başçılarının nəzarətində olsa da, bölgədə hər hansı dövlət qurumu yox idi. Bizans və Sasani imperiyaları arasında bir növ “sıxışıb-qalmış” bu bölgələrdə öz dövlətini qurmaq fikri ərəb cəmiyyəti içərisində özünə tədricən daha çox yer tutmağa başlayırdı. Yəni əsasən su qaynaqları olan məkanlara köç etməklə dolanan bədəvi çöl ərəbləri üçün Bizans, Sasani və Həbəşistanın təsirlərindən qurtulmaq və daha güclü dayaqlara malik dövlət qurmaq bir zərurətə çevrilmişdi. Ərəb tacirləri üçün bu dövlətin varlığı hər şeydən əvvəl daha ciddi şərtlərdə inkişaf etmiş geniş ticarət müstəvisinə çıxmaq demək idi. Ayrıca, Bizans və Sasani imperiyalarının Nəbati torpaqlarından keçən tarixi İpək Yoluna nəzarət uğrunda apardıqları sərt rəqabət bölgənin əsas sakinləri olan ərəb toplumunun irəli gələnlərinə öz dövlətini qurmaqla böyük miqyaslı ticarətdə söz sahibi olmağın vacibliyini təlqin edirdi. Təsadüfi deyil ki, V əsrin ikinci yarısında Ərəbistan yarımadasında çoxlu sayda Kəbə formalı məbədlər tikilməklə bütpərəstlik geniş vüsət aldı (qərb tədqiqatçıları bu dövrdə Ərəbistanda 200-ədək Kəbə modelli məbədin mövcud olduğunu qeyd edir). Tarix yazarlarının qeyd etdiyinə görə, təkcə bir Kəbədə büt sayı 360-a çatırdı. Ərəbistanın müxtəlif yerlərindən bu bütləri ziyarət etməyə minlərlə zəvvar gəlirdi. Eyni zamanda, ətraf bölgələrə ticarət karvanlarının göndərilməsi də intensivləşir, ərəb elitası mühüm ticarət yollarına çıxmağa can atırdı.

VII əsrin əvvəllərində təməli Hz.İbrahimin tövhid dininə söykənən İslamın yenidən ortaya çıxışı zəngin ərəb müşriklərinin planlarına bu mənada əngəl törədirdi. Hər şeydən əvvəl, qurulması zərurətə çevrilən ərəb dövləti istənilən halda bir feodal dövləti olacaqdı, Hz.Muhəmmədin təbliğ etdiyi dinsə ilk növbədə tövhid (təktanrıçılıq) əqidəsinə istinad edir və istənilən formada Allaha şərik qoşulan bütləri inkar edirdi, üstəlik, ərəb toplumunda ərəb olanlarla qeyri-ərəblər, eləcə də kölələrlə quldarlar arasında hüquq bərabərliyini önə sürürdü, bu da zəngin ərəb müşrikləri üçün heç bir halda qəbuledilən deyildi. Azsaylı müsəlman icmasına edilən və davamlı olaraq artan təzyiqlər və təqiblər də məhz bu səbəbdən idi. 

Müşrik ərəb aristokratiyası öz fəaliyyətləri və ideyaları ilə onların biznesinə birbaşa ziyan vuran bu “yeni din mənsublarına” cəbhə açmaq məcburiyyətində idi.  Lakin bədəvi ərəblərə dövlət qurmaq istəyində olanlar təkcə varlı müşriklər deyildi. Müsəlman icması daxilində də bölgədə dövlət qurulması düşüncəsində olan, ərəb etnik kimliyini qorumaq üçün siyasi mövqe sahibi olan səhabələr (Əbu Bəkr, Ömər bin əl-Xəttab, Təlhə, Zübeyr və s.) vardı. Yəni hər iki tərəfdə ərəb dövləti qurulması istəyi qalmaqda idi. Bunu da xüsusi vurğulamaq lazım gəlir ki, Hz.Muhəmmədin bölgədə bir dövlət qurumunun yaranmasına hər hansı etirazı olmamışdır, olsaydı, bu barədə qaynaqlarda, həmçinin, dini ədəbiyyatlarda və onun adından rəvayət edilmiş çoxsaylı hədislərdə məlumatlara rast gəlinərdi. Bununla belə, onun missiyası bəşəri və ruhani missiya olduğu üçün, tövhid əqidəsini əsaslı şəkildə insanlığa təqdim etmək vəzifəsinin bütpərəst Ərəbistanının ənənəvi inancları ilə daban-dabana zidd olduğu bir ortamda dövlət yaratmaq istəyən tərəf İslamın yayılmasına birbaşa və açıq-aşkar əngəl törətməyə çalışırdı, bu da müsəlman icmasının onlarla gec-tez üz-üzə gəlməsi demək  idi. Lakin müşrik ərəb feodallarının bütün dirəniş və cəhdlərinə rəğmən, peyğəmbərin vəfatı ərəfəsində İslam inancı mərkəzi və şimal-qərbi Ərəbistan coğrafiyasında köklü şəkildə bərqərar oldu. Yəmamə bölgəsində meydana çıxıb alternativ din yaratdığını elan edən yalançı peyğəmbər və onun tərəfdarları məğlub edildikdən sonra isə İslam inancı ərəb toplumu içərisində təməlli olaraq oturuşmuş oldu və müşrik ərəb feodallarının demək olar ki hamısı məcbur qalaraq bu dini qəbul etdilər. Eyni zamanda, peyğəmbərin vəfatından sonra İslamın yayılması düşüncəsinə paralel olaraq, dərhal dövlət qurulması məsələsi də ön plana çıxdı. Müsəlman səhabələrin cəhdləri ilə ərəb dövlətinin müsəlman kimlik üzərində qurulması prosesinə start verildi. Əbubəkrin xəlifəlik dönəmi dövlətin ərsəyə gətirilməsində bir növ keçid dövrü oldu, Ömər bin əl-Xəttabın iqtidarı isə artıq lazımi dövlət strukturlarının formalaşdırılması və dövlətin qurulması prosesinin başa çatması ilə səciyyələnir. 

 Məsələnin problematik tərəfi onda idi ki, yeni ərəb dövlətinin atdığı bütün addımlar avtomatik olaraq necə deyərlər, həm də müsəlman icmasının ayağına yazılır, İslamın zəfəri, yayılması yaxud məğlubiyyəti kimi qəbul edilirdi. Eyni zamanda baş verən hər hansı ciddi rezonans doğuran hadisə və ya yalnış davranış da eyni dərəcədə müsəlman icmasının və İslamın nüfuzunu zədələyə bilərdi. Bu səbəbdən ilk xəlifələr dönəmində Yəməndə çıxmış üsyanın yatırılması, ərəb qəbilələri arasında konsolidasiyanın təmin edilməsi, yəhudilərin və Bizansın nəzarətində olan bölgələrə yürüşlərin təşkil edilməsi əslində bir zərurət idi. Bunlar baş verməsəydi, çox keçmədən Həbəşistan özünün Yəməndə itirdiyi əraziləri geri qaytarmaq üçün, Bizans cənubda dövlət qurub onunla qonşu olan və get-gedə möhkəmlənən ərəb dövlətini zəiflətmək üçün, Sasanilərsə müsəlman ərəbləri potensial rəqib olaraq gördüyü üçün yeni yaranmış dövləti hər tərəfdən sıxışdırmağa başlayacaqdı. Bu baxımdan peyğəmbərin vəfatından sonrakı on iki illik dövr müsəlman icmasının vahid qüvvə olaraq xilafət bayrağı altında birləşdirilməsi, incikliklərin aradan qaldırılmasına cəhdlər, daha sonra ərəb dövlətinin bütün Ərəbistan yarımadasını öz nəzarəti altına keçirməsi, yəhudilərin torpaqlarına girməsi, Bizansla mövqe savaşları, Dəməşqin ələ keçirilməsi kimi olaylarla yadda qaldı. Bu proses zamanı dövlət düşüncəsində olan müsəlmanlarla yanaşı, bəşəri missiya daşıyan peyğəmbər əhli-beyti və onun tərəfdarları da istər-istəməz axına qoşulmaq və yaranmış dövlətin təməllərinin möhkəmləndirilməsi işində iştirak etmək məcburiyyətində idi. Hz.Əli bin Əbi Talibin xəlifə Ömər və xəlifə Osman dövründə məhkəmə-qəzavat işləri ilə məşğul olması da, peyğəmbər nəvələri Hz.Həsən və Hz.Hüseynin qoşun bölükbaşısı kimi görəv almaları da bu mənada anlaşılandır. Qarşıda isə ərəb dövlətini bölgənin ən qüdrətli dövləti olan Sasani imperiyası ilə ağır savaş gözləyirdi. Qeyd olunan xüsuslarla yanaşı deməliyik ki, xilafət anlayışı müsəlman kimliyindən daha çox etnik ərəb kimliyi faktoruna söykənirdi və İslamın bəşəri mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil etməsi səbəbindən sonrakı dövrlərdə ərəb militarizmi və şovinizminə xidmət edən başlıca faktora çevrildi. 

Beləliklə, aparılan təhlillərdən aydın olur ki, İslamda siyasi baxımdan heç bir xilafət institutu və düşüncəsi yoxdur, həm əhli-sünnə məzhəblərinin əsrlər boyu təbliğ etdiyi “İslamda raşidi xəlifələr” düşüncəsi, həm də əhli-şiə məzhəbinin müzakirə predmeti edərək irəli sürdüyü “Hz.Əlinin birinci xəlifə olmasına əngəl törədilməsi və yanlış olaraq dördüncü xəlifə olaraq qəbul edilməsi” tezisi Qurani əsaslara malik olmayıb, İslami baxımdan təməl və prioritet mövzular deyil. İslamda və onun ana qaynağı olan Qurani-Kərimdə müsəlman ümmətinin ruhani rəhbəri, toplumun İslamı öyrənə biləcəyi elm, nüfuz və söz sahibləri olaraq “xəlifə” anlayışı keçmir, “İMAMƏT” və “VİLAYƏT” (övliyalıq, mövlalıq) anlayışları keçir. Xilafət institutu tarixin demək olar ki hər bir dövründə İslamın geniş coğrafiyada xalqlar tərəfindən olduğu kimi mənimsənilməsinə başlıca əngəl olmaqla yanaşı, ərəb etnik kimliyini prioritet faktor olaraq əks etdirmiş, eyni zamanda, xristian və yəhudi dünyasının dini institutlarının siyasi maraqlarına xidmət etmişdir. 

Ceyhun Bayramlı