Mesrop Maştots əlifba yaratmayıb

…Ermənilərin iddialarına görə, Alban və erməni əlifbalarını Mesrop Maştos yaratmışdır. Əslində isə o əlifba Mesropdan çox qabaq mövcud idi. Bizim Aran müdrikləri Finikiyada dünyanın ilk fonetik əlifbasını yaratmış, Troyanın işğalından qabaq Elladaya aparmışdır.

Aran əlifbası əsasında Avropada yunan və latın, Fələstində yevrey, Misirdə kopt, Efiopiyada amxar, qız, Qafqazda alban, iber və erməni əlifbaları tərtib edildi. Bu barədə qədim yunan, latın və yevrey tarixçilərinin əsərlərində kifayət qədər məlumat vardır.Qərb tarixçiləri məqsədli şəkildə Aran əlifbasını yarandığı yerin adı ilə Finikiya əlifbası adlandırırlar. Ancaq belə bir gerçəkliyi dana bilmirlər ki, Aran övladları finikiyalı deyillər.

Aran alpları Araz çayı ilə Urmiya gölünün arasından gələrək Finikiyanın Tir və Sidon şəhərlərində yurd salmış, sonra Beotiyanı, İoniyanı, Karfageni tutmuşlar.

M.Maspero yazır: — Finikiyalı Aran (Bibliyada bene-Kadem, Şərq oğlu yunanlardan qabaq Olimpi tutmuş, Beotiyanın mərkəzində öz koloniyasını yaratmışdır.

Arximandrit İeronimə (IV əsr) görə, müdrik Aran yaratdığı 22 hərfdən ibarət əlifbanı Elladaya gətirmiş, sonralar yunan filosofları üç işarə artıraraq onun əsasında qədim yunan əlifbasını tərtib etmişlər.

Bibliyada iki tayfa: — Aran və Sarıçin övladları bene-Kadem, yəni şərq oğulları adlandırılır. Sarıçinlər Siciliyanı, Aran alpları Elladanı tutmuş, yunanlar onlardan yazıb-oxumağı, əkinçiliyi, dənizçiliyi öyrənmişlər.

Aran alpları olimpiada yarışlarını öz vətənlərində – Alinpe (sonrakı Əlincə) dağının ətəyində keçirərdilər. Onlar həmin yarışları Aralıq dənizi adalarına apardılar. Balkan yarımadasının uca bir dağına Alinpe adı verdilər. İ.İ.Şopen yazır ki, alinpe xalis tatar (türk) sözüdür.

Yunanlar Alinpe dağını Olimp adlandırırlar. İndi olimpiada deyiləndə elə başa düşülür ki, o, yunan sözüdür. Mən əldə etdiyim mənbələrə istinadən yazmışam ki, yunanlar çox şeyi, o cümlədən olimpiada yazılarını bizdən öyrəniblər.

Bizim (demək mümkündürsə) bəzi alimlər Aran tarixi termini altında İranı başa düşürlər. Halbuki ellinlərlə yunanlar kimi iranlılarla farslar eyni xalq deyillər. İ.İ.Şopen yazır ki, bir zaman Misiri, Fələstini tutan İr və Aran nəsillərinin qalıqları indiki türkmənlərdir.

Aran müdriklərinin Finikiyada yaratdıqları əlifba əsasında Efiopiya əlifbaları, Efiopiya əlifbaları əsasında alban, iber və erməni əlifbaları tərtib edildi.

Qafqazın xristian əlifbalarının Efiopiya əlifbaları əsasında tərtib edilməsinin əsas iki səbəbi var idi. Birinci səbəb Efiopiyanın elitar nəsillərinin çoxunun türk əsilli olması idi. Onlar Ön Asiyadan Misirə köçmüş, oradan Nibiyaya və Efiopiyaya qovulmuşlar.

B.A.Turayev yazır: Abissena patriarxları ermənilərlə (ermənilərlə yox, iltisaqi dilli H’Ay, Kuş, Aran övladları ilə) eyni kökdən olduqlarını unutmurdular. Onların əsrlərlə davam edən əlaqələrinin səbəbi yalnız xristianlığın eyni təriqətində olmaları deyildi, eyni kökdən olmaları idi. Eramızın I əsrində yaşamış yevrey alimi İosif Flavi yazır: – Nil vadisindən uzaq Efiopiyaya köçən Asiya xalqları hələ də özlərini Kuş övladları adlandırırlar.

Alban, iber, erməni əlifbalarının tərtib edildiyi IV əsrdə Efiopiyada yüzə yaxın etnik qrup yaşayırdı. Onların arasında dördü iqtisadi və hərbi qüdrətinə görə öndə gedirdi: – Amxar (Amar), Abas, Qız, İtoba. Bunlar hamısı türk mənşəli etnoslardır. Bir hissəsi Albaniyada qalmış, bir hissəsi Afrikaya köçmüşdür. Abas nəslinin adı ilə bəzi xalqlar Efiopiyanı Abissena, bəziləri Həbəşistan adlandırırlar. Efiopiya isə İtoba deməkdir. İtoba etnik adı it totemi ilə bağlıdır. Sami dillərində yazılan qədim mətnlərdə İtoba nəslinin adı kelbelim kimi tərcümə edilir. Kəlb ərəb dilində “it” deməkdir. Amxar və ya Amar Albaniyanın qədim türk etnoslarından biri idi. Onların Efiopiyaya köçən qanadı samilərlə qarışmış, Azərbaycanda qalanlar türk və alban olaraq qalmışdır. Bizim üçün maraqlıdır ki, amxarlar itə it, pişiyə muş, ilana ilan, ataya ahta, qıza qız deyirdilər. Mesrop Maştos əlifbanı tərtib edəndə Efiopiyanın dövlət dili qız dili idi. Ayrı-ayrı dövrlərin salnamələrində həmin dil qız, qıız, qeez dili adlandırılır.

Qız dilində kitaba daptara deyilirdi. Arxaik forması depderi olan dəftər Aran sözüdür. Aran müdrikləri keçi dərisindən hazırladıqları 20 x 30 sm. ölçülü vərəqləri depderi adlandırır və onlara yazı yazırdılar.

Dep-təpmək, yazmaq, deri-dəri deməkdir. Qız dilində daptara kimi deyilən söz qədim yunan və latın dillərinə tepthera formasında keçmişdir. Biz indi bu sözü dilimizdə dəftər kimi işlədirik və düşünürük ki, alınma sözdür.

Faruk Sümər yazır ki, Qız oğlu türkmən tayfalarından biri olub, XI əsrdə səlcuqlarla birləşmişdir. Efiopiyanın Abas nəsli əvvəlcə Azərbaycanda yaşayırdı. Onların az bir hissəsi Albaniyada qalmış, çoxu Troyaya, oradan Misirə və Efiopiyaya köçüb getmişdir.

Homerin “İliada”, Vergilinin “Eneida” eposlarında onlardan dəfələrlə bəhs edilir.Rollen hələ 1751-ci ildə yazırdı ki, Abas Danayın oğludur (17, s. 270). Bu o deməkdir ki, Abas döyüşçüləri e. ö. XV-XIV əsrlərdə Danay tayfa ittifaqına daxil olmuşdur. Danaylar türk olub, Dana adlandırdıqları qızıl buğa bütünə sitayiş edirdilər.

Dion Kassiyə görə, Pompey Abas çayı sahilində albanlarla vuruşmuşdu. Belə hesab edilir ki, həmin çay indiki Alazandır. Abas alpları yunanlarla, romalılarla vuruşa-vuruşa Qafqaz dağlarının ətəklərinə çəkildilər. Bu barədə antik tarixçilərin əsərlərində bilgilər var. Abas nəslinin patriarxlarından biri ter-Abas 551-596-cı illərdə Böyük Aran mahalının yepiskopu oldu.

Abas nəsli İtaliyada, Misirdə, Efiopiyada yad xalqlar arasında əriyib itsə də, öz yurdunda türk olaraq qaldı. Fikrimizi IX-X əsrlərdə xəzərlərin və peçeneqlərin arasında Abas nəsillərinin varlığı təsdiq edir.

Efiopiyanın hakim türk nəsillərindən biri amxarlar idi. Onlar Ön Asiyanın və Misirin qədim mənbələrində Amar da adlanır. İndi Amar Efiopiyanın hakim milləti, Amar dili ölkənin dövlət dilidir. Efiopiya əhalisinin yarısı – 15 milyon nəfəri Amar dilində danışır.

Efiopiyanın hakim nəsilləri İosif Flavinin yazdığı kimi, Kam və Kuş mənşəli olmuş, sonra onların dilləri tədricən sami dillərinin təsirilə dəyişmişdir. Bunu nə qədər inkar etməyə çalışsalar da, bəzi ermənişünasların əsərlərində görmək mümkündür.

Hans Yensen yazır ki, Mesrop Maştos erməni əlifbasını Efiopiyanın amxar, sabe, qız əlifbaları əsasında tərtib etmişdir.

Erməni alimi Qurqen Savak bir qədər irəli gedərək sübuta yetirdi ki, yalnız ermənilərin yox, həm də albanların və iberlərin əlifbaları Finikiya mənşəli Efiopiya əlifbaları əsasında tərtib edilmişdir.

Qurqen erməni əlifbasının Finikiya mənşəyindən bəhs etsə də, öz erməni xisləti ilə Finikiya əlifbasının Aran müdrikləri tərəfindən yaradılmasına toxunmur. İddia edir ki, Finikiya əlifbası və onun əsasında yaranan Efiop əlifbası sami əlifbasıdır.

N.A.Olderoqqe onunla razılaşmır. Bildirir ki, Efiopiyanın amxar, kava, qız və s. əlifbaları efiop-sami əlifbasıdır, yəni mənşəcə iltisaqi olub, sonradan samiləşmiş xalqların əlifbasıdır.

Özü də Aran nəslindən olan Mesrop Maştos yalnız siyasi səbəblərə görə yox, etnik səbəblərə görə, hər üç əlifbanı Efiopiya əlifbası əsasında tərtib etmişdir. Mesrop misirli deməkdir. Yəhudilər Aran sözünü misrim formasında öz dillərinə tərcümə etmiş, nəticədə Mesrop və Misir adları yaranmışdır.

Bizans imperatorları güclü Sasani dövlətinə qarşı mərkəzi Aksum şəhəri olan Efiopiya ilə ittifaqa can atırdılar. Onlar Qırmızı dənizdən üzüb keçməklə Hindistana ticarət yolu açmaq istəyirdilər. O zaman Aksum dövləti çox güclənmişdi və Ərəbistan yarımadasının sahil şəhərlərini tutmuşdu.

Ermənilər Mesropa qədər yunan və pəhləvi əlifbalarından istifadə edirdilər. Hətta onlar iyerey Abelin gətirdiyi Suriya əlifbasını 2 il kilsədə şagirdlərə öyrətmişdilər. Mesrop yeni siyasi şəraitdə Efiopiya ilə yaxınlaşmağı lazım bildi və onların əlifbaları əsasında hər üç əlifbanı tərtib etdi.

Aksum dövləti özləri ilə xristianlığın eyni məzhəbində və oxşar dillərdə olan albanlara, iberlərə, ermənilərə ticarət imkanları yaratdı.

Sinay dağının ətəyində, Qırmızı dəniz sahilində monastırlar tikildi.

Sonralar Məhəmməd peyğəmbər xüsusi sərəncam verib, Müqəddəs Katerina monastırını vergilərdən azad etdi. Peyğəmbər əleyhissəlamın həmin sərəncamı indiyədək Müqəddəs Katerina monastırında saxlanır.IV-V əsrlərdə yazılan qız, amxar, kafa salnamələri bizim dövrümüzə qədər gəlib çatmasa da, əldə olan bəzi epitafik abidələr Efiopiyanın qədim etnoslarının mənşəyi haqqında fikirlər yürütməyə imkan verir.

Soldan sağa yazılan qız, kafa, amxar əlifbaları 36 hərfdən ibarət idi. Mesrop Maştos buna uyğun olaraq alban və erməni əlifbalarını 36 işarə ilə tərtib etdi və qız əlifbasının işarələrinin çoxunu olduğu kimi saxladı.

Sonra hər iki əlifbaya 2 işarə əlavə olundu. Əlimizdə erməni əlifbalarının 4, alban əlifbalarının 6 nümunəsi vardır. Onların hərflərinin xeyli hissəsi demək olar ki, eynidir.