Azərbaycan-Vyetnam əlaqələrinin humanitar qatına bir baxış
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnama rəsmi səfəri iki ölkə arasında münasibətlərin siyasi və iqtisadi perspektivləri ilə yanaşı, onların zəngin mənəvi-mədəni tarixini də yenidən gündəmə gətirir. Dövlət başçısının səfər ərəfəsində Vyetnam Xəbər Agentliyinə verdiyi müsahibədə bu münasibətlərin humanitar ölçüsünə ayrıca yer ayırması təsadüfi deyil.
Çün dövlətlər arasında dostluğun bir də sənədlərə sığmayan, rəqəmlərlə ölçülməyən, protokol çərçivələrindən qıraqda yaşayan yaddaşı var. O yaddaş bəzən bir bəstəkarın musiqisində, bir rejissorun yaratdığı kino məktəbində, bir tələbənin xatirəsində, bir şairin misralarında, yaxud bir küçənin adında yaşayır…
Azərbaycanla Vyetnam arasında belə mənəvi bağlar az deyil. İki xalqın coğrafi uzaqlığına baxmayaraq, mədəniyyətin yaratdığı yaxınlıq onilliklər boyunca öz varlığını qoruyub. 1959-cu ildə Ho Şi Minin Bakıya, 1983-cü ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin Vyetnama səfərləri ilə möhkəmlənən tarixi dostluğun ictimai-mənəvi dayaqları da məhz bu uzunmüddətli təmaslarda formalaşıb.
İqtisadi əməkdaşlığın nəticələri rəqəmlərlə ifadə oluna bilər; siyasi dialoqun səviyyəsini sənədlər və səfərlər təsdiqləyə bilər; ancaq xalqlar arasında həqiqi yaxınlığın dərinliyini bəzən bir kitab, bir musiqi əsəri, bir müəllim, bir tələbə, yaxud illər sonra minnətdarlıqla xatırlanan bir xeyirxahlıq daha dolğun ifadə edir…
Hələ 1955-ci ildə dahi bəstəkarımız Qara Qarayevin ilk Sovet-Vyetnam sənədli filmi üçün yaratdığı “Vyetnam süitası” iki xalq arasında mədəni təmasların erkən və dəyərli örnəklərindəndir.
Görkəmli kino xadimi Əjdər İbrahimovun Vyetnamda yaşayıb fəaliyyət göstərməsi, yerli kinematoqrafiya məktəbinin formalaşmasına, rejissor və aktyorların yetişməsinə töhfə verməsi isə Azərbaycan yaradıcı düşüncəsinin başqa bir ölkənin milli mədəniyyət tarixində qoyduğu diqqətəlayiq izdir.
Əjdər İbrahimovun Vyetnamla bağlı xatirələrinin kitablaşması, “Vyetnamda gördüklərim” əsərinin Vyetnam dilinə çevrilərək Hanoyda təqdim olunması da mədəni yaddaşın nəsillər və ölkələr arasında yaşamaq gücünü göstərir.
Bu faktlar mədəniyyətin yalnız milli özünüifadə vasitəsi olmadığını, həm də xalqlar arasında güvən yaradan mənəvi diplomatiya gücünə malik olduğunu təsdiqləyir.
Azərbaycan ali məktəblərində müxtəlif dönəmlərdə təhsil almış təxminən beş min vyetnamlı mütəxəssisin fəaliyyəti də bu dostluğun insan kapitalına çevrilmiş ifadəsidir. Onlar öz ölkələrinə peşə bilikləri ilə birgə, Azərbaycan haqqında xatirələr, dostluqlar, mənəvi təəssüratlar aparmışlar…
Burada təhsilin diplomatiyası ayrıca diqqətə layiqdir. Bir ölkədə təhsil alan gənc başqa bir ölkəyə yalnız diplomla qayıtmır; o, yeni dil, yeni mədəni mühit, yeni insan münasibətləri və mənəvi yaddaş da qazanır. İllər sonra həmin gənclərin öz ölkələrinin elmində, sənayesində, ictimai həyatında tutduğu mövqe bu yaddaşın təsir dairəsini daha da genişləndirir.
2025-ci ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində Ho Şi Minin Memorial otağının açılması bax, bu tarixi yaddaşın yaşadılmasına xidmət edən rəmzi hadisədir.
Heydər Əliyev Fondunun Vyetnamda həyata keçirdiyi humanitar təşəbbüslər, Ha Giang əyalətində məktəb tikintisi, təhsil layihələrinə dəstək və digər xeyriyyəçilik fəaliyyəti münasibətlərin insani məzmununu daha da zənginləşdirir.
2024-cü ildə dağıdıcı fırtınadan, 2025-ci ildə isə genişmiqyaslı daşqınlardan zərər çəkmiş Vyetnama Azərbaycanın maliyyə yardımı göstərməsi dostluğun çətin məqamlarda da özünü doğrultduğunu nümayiş etdirir. – Bəli, dostluğun həqiqi dəyəri birgə uğurlarla yanaşı, ehtiyac anında göstərilən həmrəylikdə də üzə çıxır.
Bu mənada humanitar diplomatiya Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun mənəvi-əxlaqi ölçülərini də gücləndirir.
2026-cı ildə Vyetnam Günlərinin ilk dəfə Bakı ilə yanaşı, Qəbələni də əhatə etməsi mədəni əməkdaşlığın yeni ifadələrindəndir. Burada ayrıca vurğulanmalı bir həqiqət var: xalqlar bir-birini ədəbiyyat, incəsənət, təhsil və ictimai ünsiyyət vasitəsilə də tanıyır.
Ədəbiyyat bu baxımdan xüsusi imkanlara malikdir. Bir xalqın poetik düşüncəsi başqa xalqın dilində səslənəndə yalnız mətn çevrilmir; dünyaduyumu, tarixi təcrübə, sevinc və kədər, ümid və mənəvi dəyərlər də qarşılıqlı ünsiyyətə daxil olur.
Bu məqamda şəxsi iştirakımız olan bir ədəbi-mədəni təşəbbüsü də anmaq yerinə düşər. 2022-ci ildə görkəmli Vyetnam şairi May Van Fanın (Mai Văn Phấn) “Gün doğarkən” adlı şeirlər kitabı mərhum millət vəkili, Milli Məclisin Mədəniyyət komitəsinin o zamankı sədri Qənirə Paşayevanın layihə rəhbərliyi, tanınmış şair-tərcüməçi Afaq Şıxlının tərcüməsi, Afaq xanımla birgə bu sətirlərin yazarının redaktorluğu ilə Bakıda gün üzü görmüşdü. Bu nəşr bizim üçün Azərbaycan-Vyetnam dostluğunun söz sənətində təcəssümünə xidmət edən mənəvi təşəbbüs idi.
Özəlliklə dəyərlidir ki, May Van Fan Azərbaycanın haqq savaşına mənəvi dəstək vermiş xarici söz adamlarından biridir. Onun şeirlərinin Azərbaycan oxucusuna çatdırılması bu baxımdan həm də mənəvi həmrəyliyə verilən yaradıcı cavab idi.
Kitabın “Gün doğarkən” adında belə, sanki iki xalqın dostluğuna işıq salan rəmzi bir anlam yaşayır: Gün bir üfüqdə doğur, nuru başqa üfüqlərə də yetişir…
Belə təşəbbüslər göstərir ki, mədəni diplomatiyada yazıçıların, tərcüməçilərin, nəşriyyatların, yaradıcı birliklərin də özünəxas yeri və məsuliyyəti vardır. Bəzən bir şeir kitabı xalqlar arasında elə mənəvi yaxınlıq yaradır ki, onun təsiri illərlə yaşayır.
Yeri gəlmişkən, bu sətirlərin yazarının vaxtı ilə yaşadığı Gənc Mütəxəssislər Evinin yerləşdiyi küçə 90-cı illərdə Vunq-Tau adlanırdı (indi o ad Xətai rayonunun başqa küçəsində yaşayır). Vunq-Tau (Vũng Tàu) Vyetnamın güneyində yerləşən sahil şəhəri və önəmli neft sənayesi mərkəzidir.
Bu kiçik şəxsi xatirə də özlüyündə maraqlı bir gerçəkliyi yada salır: xalqlar arasında münasibətlərin izləri yalnız böyük tarixi hadisələrdə deyil, şəhərlərin yaddaşında, küçə adlarında, insanların gündəlik yaşamında da qalır. Bəzən uzaq bir ölkənin şəhər adı insanın doğmalaşmış ünvanına çevrilir; illər sonra həmin ad başqa bir xalqla mənəvi bağlılığın xatirəsi kimi yenidən canlanır.
Beləliklə, Azərbaycan-Vyetnam münasibətlərinin yeni mərhələsində ədəbi tərcümələrin, birgə nəşrlərin, yazıçı və sənət adamlarının qarşılıqlı səfərlərinin, elmi-mədəni layihələrin genişləndirilməsi ayrıca önəm daşıyır.
Bu istiqamətdə Türk dünyasının mədəni əlaqələr sistemində Azərbaycanın qazandığı təcrübə də faydalı ola bilər. Azərbaycan özünün zəngin mədəni irsi, çoxşaxəli beynəlxalq əlaqələri və mədəniyyətlərarası dialoq ənənələri ilə Asiyanın Vyetnam səmti ölkələri arasında daha geniş mədəni ünsiyyətin təşviqinə töhfə vermək imkanına malikdir.
Başqa sözlə, siyasi tərəfdaşlığın davamlılığı üçün iqtisadi çıxarlarla yanaşı, toplumların bir-birini tanıması da vacib şərtdir. Mədəniyyətin yaratdığı yaxınlıq diplomatiyanın qazandığı güvəni möhkəmləndirir, diplomatiyanın açdığı imkanlar isə mədəniyyətin yeni üfüqlərə çıxmasına şərait yaradır.
Azərbaycanla Vyetnam arasında münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi humanitar-mədəni əməkdaşlığın da daha geniş imkanlarla zənginləşməsini gündəmə gətirir. Bu əməkdaşlığın yalnız dövlət qurumları səviyyəsində deyil, yaradıcı birliklər, ali məktəblər, elmi təsisatlar, nəşriyyatlar və ayrı-ayrı aydınların iştirakı ilə davam etdirilməsi xüsusilə dəyərlidir.
Çün mədəniyyətin yaratdığı dostluq uzunömürlüdür. Bir siyasi sənədin imzalandığı tarix yaddaşlarda müəyyən hadisə kimi qala bilər, ancaq bir musiqi əsərinin, bir kitabın, bir müəllimin, bir xeyirxahlığın insan taleyində yaratdığı iz bəzən bütöv bir ömrü müşayiət edir.
Bakı ilə Hanoy arasında minlərlə km məsafə olsa da, bu məsafəni qısaldan yalnız hava yolları, iqtisadi bağlantılar, siyasi dialoq deyil; ortaq xatirələr, mənəvi həmrəylik və mədəni yaddaşdır.
Dövlətlər arasında ən güvənli körpülərin görünməyən dayaqları da bax, burada üzə çıxır.
Bir vaxtlar Bakıda səslənən “Vyetnam süitası”, Vyetnamda yetişən kino xadimləri, Azərbaycanda təhsil alan minlərlə gənc, Hanoyda yaşadılan Azərbaycan xatirələri, Bakıda gün üzü görən Vyetnam poeziyası – bütün bunlar iki xalqın mənəvi yaxınlığının ayrı-ayrı, lakin bir-birini tamamlayan səhifələridir.
Dostluğun siyasi tarixi dövlətlərin yaddaşında, mənəvi tarixi isə xalqların könlündə yaşayır
Azərbaycan-Vyetnam münasibətlərinin sabahı üçün bu iki yaddaşın bir-birini tamamlaması ən dəyərli imkanlardan biridir.
Əkbər QOŞALI
08:27 21.11.2026
Oxunuş sayı: 45