İngilis arxivlərindən tarixi ifşa: Osmanlıya hansı müttəfiqi xəyanət edib?
Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində Osmanlı ordusunun Suriya-Fələstin cəbhəsində yaşadığı hadisələr Britaniya kəşfiyyatının arxiv sənədləri əsasında yenidən gündəmə gəlib. Akademik araşdırmada türk və alman hərbçiləri arasında baş verən qarşıdurmalar, Osmanlı əsgərlərinin ağır şəraiti, alman zabitlərinə verilən imtiyazlar və Mustafa Kamal Paşanın alman komandanlığına etirazı ilə bağlı diqqətçəkən məlumatlar yer alıb.
Crossmedia.az xəbər verir ki, araşdırmaya əsasən, 1918-ci il mayın 25-də hazırlanmış Britaniya kəşfiyyat hesabatında alman əsgərlərinin Dəməşqdə müsəlman qadınlarla kobud davrandığı, türk hərbçiləri ilə tez-tez mübahisələrə girdiyi və bir hadisə zamanı iki türk əsgərini süngüləyərək öldürdüyü iddia olunur. Digər bir hadisədə isə tramvayda türk zabitinin baqajı üstündə alman əsgərləri ilə başlayan mübahisənin silahlı qarşıdurmaya çevrildiyi, nəticədə iki alman zabitinin güllələndiyi bildirilir. Hadisədən sonra bir türk əsgərinin mühakimə olunaraq ölüm cəzasına məhkum edildiyi qeyd edilir.
Arxiv sənədlərində türk və alman əsgərlərinin cəbhədəki yaşayış şəraiti arasındakı ciddi fərqlər də əksini tapıb. Britaniya kəşfiyyatına danışan hərbi əsirlər və fərarilər türk əsgərlərinin aclıq və susuzluqla mübarizə apardığı halda, alman hərbi birləşmələrinin daha yaxşı qidalandığını və nəqliyyat imkanları baxımından üstün şəraitə malik olduğunu bildiriblər.
Məlumatlara görə, 40 nəfərlik yük vaqonlarına 60-70 türk əsgəri yerləşdirildiyi halda, iki alman əsgəri özlərinə ayrılmış yük avtomobilinə türk hərbçilərinin minməsinə icazə verməyib. Rayak dəmir yolu stansiyasında alman əsgərlərindən birinin kupedə yer almaq istəyən türk mayorunu sinəsindən təpiklədiyi də hesabatlarda yer alıb.
Alman generalı Liman fon Sandersin xatirələrində də Osmanlı əsgərlərinin ağır vəziyyəti təsvir olunur. Ayaqqabısı olmayan türk əsgərlərinin ayaqlarına cır-cındır bağladığı, bəzilərinin isə həlak olmuş ingilis və hindistanlı əsgərlərin geyimlərini geyinməyə məcbur qaldığı bildirilir.
Araşdırmada Mustafa Kamal Paşanın alman generalı Erich von Falkenhayn ilə münasibətləri də diqqətə çatdırılıb. Mustafa Kamal Paşa 1917-ci il sentyabrın 20-də hazırladığı hesabatda Almaniyanın Osmanlı dövləti üzərində artan nüfuzundan narahatlığını ifadə edib. O, Almaniyanın müharibə şəraitindən istifadə edərək Osmanlı dövlətini müstəmləkə vəziyyətinə salmasına qarşı olduğunu bildirib.
Falkenhaynın ərəb tayfaları ilə birbaşa əlaqələr qurmasına və Almaniyanın maraqlarını ön plana çıxarmasına etiraz edən Mustafa Kamal Paşa sentyabrın 24-də hazırladığı əlavə hesabatda alman komandirinə hərbi və siyasi baxımdan etibar etmədiyini qeyd edib. Tələbləri nəzərə alınmadıqdan sonra VII Ordunun komandanlığından ayrılıb.
1918-ci ilə aid Britaniya kəşfiyyat məlumatlarında Dəməşqdə yerli əhali ilə alman hərbi birləşmələri arasında da ciddi gərginliyin yaşandığı bildirilir. Alman hərbi əsirlərindən birinin ifadəsinə görə, şəhərin divarlarına alman əsgərlərinin bölgədən çıxarılmasına çağıran plakatlar vurulub. Almanların taxıl alışlarının buğdanın qiymətini artırması ilə bağlı narazılıq da əhali arasında etirazları gücləndirib.
Britaniya hesabatlarında Hələbdə taxıl daşıyan alman yük avtomobilinin daşlandığı, qaçmağa çalışan sürücünün hərəkətləri nəticəsində altı və ya yeddi qadının öldüyü iddia edilir.
Araşdırmada Osmanlı ordusunun cəbhədəki süqutuna dair rəqəmlər də yer alıb. Liman fon Sandersin 8 may 1918-ci il tarixli hesabatına əsasən, Yıldırım Ordular Qrupunda 13 min 552 alman əsgəri xidmət edib. Bununla yanaşı, Osmanlı hərbi birləşmələri aclıq, xəstəlik, geyim çatışmazlığı və fərarilik səbəbindən ciddi zəifləyib. Təkcə VIII Orduda 1918-ci il avqustun 15-dən sentyabrın 14-dək təxminən 1100 əsgərin cəbhə arxasına qaçdığı bildirilir.
İngiltərənin sentyabrın 19-da başlatdığı genişmiqyaslı hücumdan sonra Osmanlı müdafiəsi çöküb. Araşdırmada göstərilən məlumatlara görə, sentyabrın 19-dan oktyabrın 26-dək ingilislərin əsir götürdüyü Osmanlı əsgərlərinin sayı 75 minə çatıb.
Mudros barışıq sazişinin imzalanmasından bir gün sonra, 31 oktyabr 1918-ci ildə Liman fon Sanders Yıldırım Ordular Qrupunun komandanlığını Mustafa Kamal Paşaya təhvil verib. Bununla da Osmanlı dövlətinin son böyük müharibəsində türk-alman hərbi əməkdaşlığı başa çatıb.
14:00 01.11.2026
Oxunuş sayı: 157
