Deputat: Bu, Azərbaycan və Ermənistan arasında yeni müharibə yarada bilər - MÜSAHİBƏ

Ermənistan rəhbərliyi bir tərəfdən Azərbaycanla sülhün əldə olunduğunu və onun möhkəmləndirilməsinin vacibliyini bəyan edir, digər tərəfdən isə ölkə daxilində sülh gündəliyi ilə ziddiyyət təşkil edən açıqlamalar və siyasi reaksiyalar gündəmə gəlir. Baş nazir Nikol Paşinyan 2026-cı ilin avqustunda sülhün artıq “görünən və hiss olunan” olduğunu bildirərək, Qarabağ ermənilərinin qayıdışı ilə bağlı ritorikanın da sülhü poza biləcəyini deyib. Sentyabrda isə özü Ermənistan daxilində ictimai və qeyri-ictimai diskursların paralel mövcudluğunun ciddi təhlükəsizlik problemləri yaratdığını qeyd edib.

Bununla yanaşı, son həftələrdə Ermənistanda siyasi, dini və diaspor dairələrinin Qarabağla bağlı reaksiyaları da diqqət çəkib. Xüsusilə Azərbaycanın diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən sonra Ermənistanda səslənən bir sıra bəyanatlar sülh gündəliyi ilə bağlı yeni müzakirələr yaradıb. Bu fonda revanşist ritorika, Qarabağ məsələsinin yenidən siyasi gündəmə gətirilməsi və Paşinyan hökumətinin ayrı-ayrı addımları Ermənistanın sülh prosesinə yanaşması ilə bağlı suallar doğurur. 

Redaksiyamıza qonaq gələn Milli Məclisin deputatı Tural Gəncəliyev Crossmedia.az-a geniş müsahibə verib.

– Azərbaycan antiterror əməliyyatını başa çatdırdıqdan və ermənilər Qarabağdan tamamilə getdikdən sonra Ermənistan cəmiyyətində belə bir fikir var idi ki, 1990-cı illərdən yox, daha əvvəldən məskunlaşan yerli erməni sakinlər qalsın və Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etsinlər. Sizcə, ermənilərin yenidən Qarabağa gəlib Azərbaycan vətəndaşı kimi məskunlaşmasına icazə vermək olar?

– Məlumdur ki, biz antiterror tədbirləri həyata keçirməklə Xankəndi, Xocalı və ümumiyyətlə, Qarabağ üzərində tam suverenliyimizi bərpa etdik. Həmin dövrdə Qarabağda yaşayan erməni sakinləri var idi. Onların əksəriyyəti torpaqlarımızın işğal altında olduğu dövrdə məskunlaşmış ermənilər idi. Lap əvvəldən yaşayan ermənilərin sayı dəfələrlə az olub.

Azərbaycan dövləti antiterror tədbirlərindən əvvəl, tədbirlər zamanı və hətta tədbir bitəndən sonra erməni əhaliyə və oradakı qurumlara müraciət etdi ki, silahlı qüvvələr çıxsa və silahlar təhvil verilsə, sakinlərdən istəyənlər qala bilərlər. Yalnız bir şərtlə: Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etsinlər və qeydiyyatdan keçsinlər. Müvafiq dövlət portalı da açılmışdı. İstəmədilər, çıxıb getdilər. Bu, onların öz seçimi idi.

Hesab edirəm ki, bu tarixi fürsət bir daha geri qayıtmayacaq. Əgər biz insan hüquqlarından və beynəlxalq humanitar hüquqdan danışırıqsa, onda birinci növbədə 300 mindən çox azərbaycanlının Ermənistana – öz dədə-baba torpaqlarına, indiki Ermənistan Respublikasına qayıtması daha haqlı, daha ağlabatan və daha məqsədəuyğundur.

Bu o demək deyil ki, biz Ermənistana ərazi iddiası edirik. Sadəcə olaraq, insanların orada əsrlər boyu öz torpaqlarında yaşadığı məlumdur.

İrəvan şəhəri daha çox Azərbaycan simvolikasını daşıyan şəhər olub. Hətta bizim Bakı və Sumqayıt kimi şəhərlərimizdə kosmopolit ruh olub, müxtəlif etnik qruplar yaşayıb. Amma sırf İrəvan şəhərində minarələr ucalıb, tamamilə Azərbaycan şəhəri olub. Bu tarixi və hüquqi faktdır. Əgər qayıtmaq hüququndan danışırıqsa, öncə 300 min azərbaycanlının hüquqları təmin olunmalıdır.

Qarabağda işğal dövründə çoxlu erməni sakinləri Yaxın Şərqdən – Suriyadan, İraqdan, Livandan və ya Ermənistanın özündən stimullaşdırılaraq qanunsuz məskunlaşdırılmışdı. Onlara pulsuz torpaq verilir, vergidən azad edilirdilər. Bütün bunlar beynəlxalq humanitar hüququn ciddi pozulması idi.

Dünyanın beynəlxalq hüquqa hörmət edib-etməməsindən asılı olmayaraq, biz hüquq haqqında düşünürük və mənəvi prinsiplərə uyğun hərəkət etməliyik.

– Bəzi beynəlxalq dairələr Qarabağ ermənilərinin hüquqları məsələsini gündəmdə saxlayırlar. Sizcə, biz bu məsələdə beynəlxalq ictimaiyyətə öz mövqeyimizi yetərincə izah edə bilirikmi?

– Hesab edirəm ki, Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətə öz mövqeyini yetərincə çatdırır. Dövlət başçımızdan, diplomatlarımızdan tutmuş media nümayəndələrinə qədər çox uğurlu fəaliyyət aparılır. Sadəcə olaraq, dünyanın bu reallığı nə dərəcədə qəbul etməsi başqa məsələdir. Təəssüf ki, dünyada ikili və çoxlu standartlar var.

Demokratik təşkilatlar – Avropa Parlamenti, AŞPA və digər Avropa institutları insan hüquqlarına selektiv yanaşırlar. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsində də həmişə qərəzli davranıblar.

Məsələn, Avropa Parlamenti 2021-ci ildən bəri torpaqlarımızı azad etdikdən sonra 14-15 qətnamə qəbul edib. Əksəriyyətində insan hüquqlarının pozulması və ermənilərin hüquqları kimi bəhanələr gətirirlər. Bu absurddur.

Hər sessiyada bir qətnamə qəbul etmək o deməkdir ki, onlar bizim qələbəmizi həzm edə bilmirlər və erməni məsələsi sadəcə bir bəhanədir. Qərəzin əsas səbəbi Azərbaycana qarşı qarayaxma kampaniyası aparmaqdır. Avropa Parlamentindəki siyasi qrupların əksəriyyəti erməni lobbisi və diasporu tərəfindən maliyyələşir. Brüsseldə Avropa Parlamentini korrupsiyaya çəkən erməni əsilli iş adamı var. Avropada ona “Almas kralı” adı veriblər. Mən öz gözlərimlə görmüşəm: Avropa Parlamentinin binasında, kafeteriyalarda, deputatların ofislərində rahat şəkildə oturub onlarla söhbət edir. Ertəsi gün isə həmin deputatlar Azərbaycana qarşı qarayaxma kampaniyasında iştirak edirlər.

Lobbiçilik dünyada qəbul edilən bir şeydir, amma qarayaxma etmək, fakta əsaslanmadan hücum çəkmək başqa məsələdir. Avropa Parlamentindəki fraksiyaların arxasında gah fransız, gah da erməni lobbisinə işləyən avropalı siyasətçilər dayanır. Məsələn, “Avropa Patriotları” qrupunda Jordan Bardella kimi populist siyasətçilər var.

AŞPA və Avropa Parlamentində olan siyasətçilər öz ölkələrində, milli parlamentlərdə seçilə bilməyənlərdir. Populizm üçün orada daha yaxşı fürsət var; heç bir məsuliyyət və hesabatlılıq yoxdur.

İki il bundan əvvəl Avropa Parlamentində Avropa Parlamentinin vitse-spikerini uşaq arabasında rüşvət pulu çıxararkən tutmuşdular. Bütün bunlar göstərir ki, bəziləri korrupsiyanın içində boğulsalar da, başqalarına “demokratik dərs” keçməyə çalışırlar.

– Ermənistan tərəfi ilə sülh prosesində sanki Bakı daha çox güzəştə gedən tərəf kimi görünür. Azərbaycanın “qırmızı xətləri” haradan keçir?

– Ermənistanla sülh prosesində biz böyüklük, müdriklik və praqmatizm göstəririk. Cənab Prezidentin sonuncu YAP qurultayında söylədiyi kimi, biz vaxtında hücumumuzu dayandırmasaydıq, İrəvanda Zəfər tağını inşa edəcəydik. Amma bizim müdrikliyimiz və dövlət ağlımız var; bizə İrəvanı işğal etmək lazım deyildi. Bizə lazım idi ki, torpaqlarımızdan işğalçı qüvvələr çıxsın və biz buna nail olduq.

Sülh müqaviləsinin layihəsini təqdim etdik, sülh əlimizi uzatdıq.

Azərbaycanın “qırmızı xətləri” bunlardır: Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi iddiasından əl çəkməlidir. Konstitusiyasında dəyişiklik edərək Azərbaycana olan ərazi bütövlüyü iddiasını kənara qoymalıdır. Ermənistan Konstitusiyasını oxuyanda orada Azərbaycana və ya digər qonşu dövlətlərə qarşı iddia olmamalıdır.

Bu bənd oradan dəyişməsə, heç kim zəmanət verə bilməz ki, gələcəkdə revanşistlər hakimiyyətə gəlib yeni müharibə başlatmayacaqlar.

İndiki Paşinyan hakimiyyəti konstruktiv görünməyə çalışır. Lakin dəmir yumruğumuz və ordumuz olmasaydı, onlar sülhə meyil etməzdilər. BMT-də və AŞPA-da erməni nümayəndələri hələ də köhnə iddiaları səsləndirirlər.

Sülh müqaviləsi imzalansın, konstitusiya dəyişikliyi edilsin və delimitasiya-demarkasiya prosesi bitsin, hər kəs öz evində otursun.

– Revanşistlər, erməni lobbisi, diaspor, kilsə və hakimiyyət fərqli rakurslardan Azərbaycana qarşı iddialar səsləndirirlər. Bu qədər fikir ayrılığı içində sülh müqaviləsinə gedə biləcəyikmi?

– Biz sülh müqaviləsinə gedə biləcəyik, daha doğrusu, biz bunu istəyirik. Ermənistan bunu əməli ilə sübut etməlidir. Ermənistan dövləti dedikdə üç sütun nəzərdə tutulur: Ermənistan dövləti, Üçmüəzzin (Eçmiədzin) kilsəsi və erməni diasporu.

Diplomat kimi Çexiyada və Kanadada işləyərkən görmüşəm ki, ermənilərin tədbirlərində dövləti səfirlik, yoxsa kilsə təmsil edir, bəlli olmurdu. Erməni diasporu və kilsəsi həmişə Ermənistan dövlətinin işinə qarışıb. Ermənistan dövləti bu üçlüyün arasında ən zəif bənd olub.

Ermənilər harada olurlarsa olsunlar, kilsə qurur və onun ətrafında birləşirlər. Diplomat kimi təcrübəmdən bilirdim ki, ermənilərin planlarını ifşa etmək üçün birinci onların kilsə saytlarını izləmək lazımdır.

İndi Paşinyan kilsəni və diasporu neytrallaşdırmağa çalışır. Əgər bunu bacarsa, lap yaxşı. Ən azından biləcəyik ki, biz tək bir Ermənistan Respublikası ilə danışırıq.

Bütün hallarda sülh müqaviləsi və delimitasiya prosesi başa çatmalıdır.

– Əgər Ermənistan Konstitusiyasından Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları tam çıxarılmasa, hansısa halda sülh sazişinin imzalanması mümkün olacaq?

– Ermənistan Konstitusiyasında dəyişiklik edilməsə, sülh müqaviləsinin imzalanması çətin görünür. Biz 30 il ərzində bu işğalı görmüşük. Sülh müqaviləsi imzalansa belə, konstitusiya dəyişməsə, növbəti hakimiyyət gəlib müqaviləni tanımadığını bəyan edə bilər.

Böyük ehtimalla, konstitusiya dəyişdirilmədən dövlətimiz sülh müqaviləsini imzalamayacaq. Sülh müqaviləsini imzalamaq Ermənistana daha çox lazımdır. Biz öz hədəfimizə çatmışıq, torpaqlarımızı azad etmişik. Top Ermənistan tərəfindədir.

– Əgər sabah Qarabağa qayıtmaq istəyən erməni ailələri Azərbaycan vətəndaşlığı üçün müraciət etsələr, Xankəndi şəhərinin deputatı kimi onların geri dönüşünə və problemlərinə dəstək verərdinizmi?

– Məncə, erməni sakinlərin geri dönməsi məsələsi artıq gündəmdə deyil və bu baş tutmayacaq. Çünki onlara təklif olundu, imkanı rədd edib çıxıb getdilər.

Ermənistanda yaşayan ermənilərin özləri də orada qalmaq istəmirlər. Ermənistan yeganə dövlətdir ki, xaricdə yaşayan ermənilərin sayı ölkə daxilindəki ermənilərdən çoxdur. Rusiyada, Fransada, ABŞ-də milyonlarla erməni yaşayır. Yaxşı olsaydı, öz ölkələrinə dönərdilər. Onlar heç Ermənistanda qalmaq istəmirlərsə, Qarabağa dönmələri mümkün deyil.

Müharibəni uzaqdan qızışdıran revanşistlər də rahat həyatlarını buraxıb Qarabağda Azərbaycan ordusunun qarşısına gələsi deyillər.

– Ermənistanla sülh sazişi imzalandıqdan bir neçə il sonra orada hakimiyyət dəyişsə və yeni hakimiyyət razılaşmalardan imtina etmək istəsə, Azərbaycan nə etməlidir?

– Sülh müqaviləsi imzalanarsa, bu, gələcək iqtidarların da öhdəliyidir. Beynəlxalq hüquqa görə imzalanan müqavilədən imtina etmək imkanı yoxdur. Əgər belə bir addım atılarsa, bu, avtomatik olaraq yeni müharibəyə səbəb olar və Ermənistana daha baha başa gələr.

2020-ci ildə torpaqlarımızı azad etməyimiz bütün dünyanı və reallıqları dəyişdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini özümüz icra etdik. İndi Ermənistan Zəngəzur dəhlizi məsələsində də özünü təcriddən çıxarmaq üçün həvəslidir.

Biz müharibədə təcavüzkar Ermənistanın onurğa sütununu sındırdıq. Biz bu münaqişəni həll etməklə imkanlarımızı genişləndirdik, orta güc dövlətinə çevrildik. BMT-nin Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etdik, COP29 kimi qlobal tədbirlərə ev sahibliyi edirik. Əlimiz-qolumuz açılıb və artıq qlobal gündəmin formalaşmasında iştirak edirik.

– Deputatlıq fəaliyyətinizdə elə bir məsələ var ki, bu gün geriyə baxanda “burada daha sərt mövqe nümayiş etdirməli idim” deyirsiniz?

– 2020-ci ildə mən Xankəndidən millət vəkili seçiləndə şəhərimiz işğal altında idi. Cəmi 3 ildir ki, mən azad Xankəndini təmsil edirəm. Geriyə baxanda işğal dövrünü xatırlamaq ağır olduğu üçün daha çox gələcəyə və pozitiv məsələlərə köklənirəm.

Vaxtilə xaricdəki ermənilər mənə sosial şəbəkələrdə alçaldıcı mesajlar yazırdılar ki, “seçildiyin şəhərə gedə bilmirsən”. Amma Prezidentimizin liderliyi, ordumuzun şücaəti, şəhidlərimizin qanı hesabına biz Xankəndinə qayıtdıq.

Şuşa qayalarına dırmaşan əsgərlərimizin əlində sadəcə xəncər və tapança var idi. Qələbəni təkcə böyük silahlar, dronlar yox, əsgərin ruhu və ürəyi qazandı. Əsgərlərimizin gözündəki o qığılcımı görən ermənilər məğlub olduqlarını anladılar.

– Erməni seçiciniz var?

– Xeyr, hazırda erməni seçicilərim yoxdur. Vaxtilə Xankəndidə qanunsuz məskunlaşanlar var idi, onlar da çıxıb getdilər. Hazırda mənim seçicilərim Xankəndidə yaşayan Azərbaycan vətəndaşlarıdır.

Ayhan Ağarzayev

Zeynəb Həsən