Pezeşkianın mesajı və Tehran-Vaşinqton xəttində yeni müharibə təhlükəsi
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında çıxışı zamanı ölkəsinin ABŞ-nin təzyiq siyasətinə boyun əyməyəcəyini bildirib. O, İranın danışıqlara və diplomatiyaya açıq olduğunu, lakin bunun təhdid və güc dili ilə aparılmasını qəbul etmədiyini vurğulayıb. Pezeşkianın çıxışı ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla bağlı sərt bəyanatlarından sonra Vaşinqton-Tehran münasibətlərində diplomatik imkanların yenidən gündəmə gəldiyi bir vaxtda baş tutub. İran və ABŞ arasında qarşıdurmanın hərbi müstəviyə keçməsi Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik vəziyyətini də ciddi şəkildə dəyişib. Fevral ayında ABŞ və İsrailin İrana birgə zərbələri nəticəsində İranın Ali Rəhbəri Əli Xamenei və yüksək vəzifəli hərbi şəxslər öldürülüb. Sentyabr ayında isə tərəflərin BMT Baş Assambleyası çərçivəsində qarşılıqlı sərt mesajlar verməsi fonunda mümkün diplomatik danışıqlar və yeni eskalasiyanın qarşısının alınması məsələləri diqqət mərkəzindədir.
Mövzu ilə bağlı politoloq Tofiq Abbasov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, Prezident Məsud Pezeşkianın Nyu-Yorkdan dünyaya səslənməsi və İran xalqının heç vaxt təzyiq dili ilə “hə” deməyəcəyini, əksinə, müqavimət göstərəcəyini bildirməsi Tehranla Vaşinqton arasındakı qarşıdurmanın mahiyyətini göstərir:
"İran xalqının mübarizəsinin dünyaya həqiqətin çatdırılmasına qədər davam edəcəyini bildirən Pezeşkianın mövqeyindən görünür ki, İran tərəfi problemin əsas mənbəyini ABŞ-nin siyasətində görür. ABŞ-nin isə İsrailin xeyrinə çalışaraq Yaxın Şərqdə İsrailə güc gələ biləcək bir dövlətin qalmasını istəmədiyi qənaətindəyəm. Hələ 2001–2002-ci illərdə amerikalı general Uesli Klark ABŞ-nin yeddi dövlətlə bağlı planından danışmışdı. Həmin siyahıda İraq, Suriya, Livan, Liviya, Somali, Sudan və İranın adları çəkilirdi. Ona görə də bu dağıdıcı planların qarşısında duruş gətirən ölkələrdən biri İrandır. Çünki İrana açıq şəkildə təcavüz 2025-ci ilin iyununda oldu və ABŞ ilə İsrail birgə çalışdılar ki, İran hakimiyyətini devirsinlər. Ancaq bu alınmadı. İran sistemi möhkəmdir, özünü müdafiə edə bilir və uzun illərdir ABŞ və İsrailin hücumlarına hazırlaşırdı. Nəhayət, bu hücum baş tutdu. İkinci dalğa isə fevral ayında oldu və orada dini lider Əli Xamenei öldürüldü, yüksək rütbəli 40-a yaxın insan tələf oldu. Amma ABŞ və İsrailin gözləntisi ölkənin dağılacağı, insanların etirazlara çıxacağı və sair idi. Bu plan işlək olmadı, çünki İran əvvəlcədən tədarükünü görmüşdü və bu prosesdə də demək olar ki, duruş gətirə bildi”.
Politoloq qeyd edib ki, indi İranın tələbləri də qarşı tərəfin mövqeyi ilə toqquşur: “Faktiki olaraq, ilk növbədə, ABŞ guya dialoqa hazır olduğu halda yalnız və yalnız tələblər irəli sürür. İran da bu tələbləri qəbul etmir. İki tərəfin tələblərinin toqquşması fonunda yeni müharibənin bir növ təməli qoyulur. Amma hər halda, “soyuq sülh” müharibədən daha cazibəli və yaxşıdır. Çünki insanlar tələf olmur, infrastrukturlar dağılmır və.s. ABŞ bu prosesdə daha çox İsrailin əziyyətini, əzabını öz üzərinə götürüb. Ona görə də quru qoşunlarını İrana yerləşdirməkdən çəkinir. Bilir ki, bu, çox uğursuz bir əməliyyat olacaq. Ona görə də yalnız hava hücumlarından istifadə edirlər. Donald Trampın “Biz İranı darmadağın edəcəyik, onu daş dövrünə qaytaracağıq” və bu kimi bəyanatları, çox məsuliyyətsizdir və qeyri-realdır. Boyda-buxunda bir dövləti bir gündə, bir ayda, bir ildə yerlə-yeksan etmək mümkün deyil. Xüsusilə də əgər bu millət, onun xalqı mübarizdirsə. İrandan bir dənə də olsun qaçqın kənara çıxmadı, əksinə, xaricdə yaşayan iranlılar, 650 min civarında, ölkəyə qayıtdılar ki, vətən təhlükədədir, biz gəlmişik onu müdafiə etməyə. Ona görə də hesab edirəm ki, burada BMT öz yanaşmasını fərqləndirməlidir. Digər tərəfdən, şans var, o şansdan istifadə etsinlər. Məsud Pezeşkian və Abbas Əraqçıdır, onlar Amerikadadırlar və onlarla danışıq qurmaq mümkündür. Xüsusilə də tələbləri önə çəkmədən, tərəflər bir-birini eşitməlidir. Burada, həqiqətən də, kompromislər üçün zəmin var. Hesab edirəm ki, diplomatların çevikliyi öz işini görməli və gözləntilərə cavab verməlidir. Əgər bu baş verəcəksə, onda üçüncü dalğanın meydana gəlməsi bəlkə də lüzumsuz görünəcək. Düzdür, ABŞ şiddətli müharibə hazırlıqlarını görür, İran da öz hazırlıqlarını görür. Belə olduğu halda bölgə dövlətləri və xalqları da çox böyük əziyyətlərlə üzləşirlər. Bu problemin beynəlmiləlləşməsi çox təhlükəli prosesdir. Ondan müxtəlif vasitələrlə qaçmaq lazımdır. Burada həm Tehranın, həm də Vaşinqtonun məsuliyyəti var. İsrailə, Təl-Əvivə gəldikdə isə, burada qızışdırıcı tərəfin İsrail olduğu qənaətindəyəm. Binyamin Netanyahuya uzun sürən müharibələr lazımdır ki, siyasi həyatını xilas etsin. Çünki müharibələr dayansa və o seçkilərə getsə, əminəm ki, onu məhkəmə proseslərinə cəlb edəcəklər. Onun cavabdehliyi var, çünki üç iş üzrə onun böyük bir suçu var və artıq prokurorlar da, hakimlər də bildirirlər ki, o, etdiyi qanunsuz işlərə cavab versin. Söhbət iki korrupsiya və bir dələduzluq işindən gedir”.
Zeynəb Həsən
17:30 25.09.2026
Oxunuş sayı: 35
