Fırçası ilə zamanı dayandıran sənətkar – İlya Repinin 182 illik izi
Tarix bəzən kitabların saralmış səhifələrində yaşayır. Bəzən daş kitabələrdə, bəzən də insanların yaddaşında. Amma elə tarix də var ki, o, kətan üzərində nəfəs alır. Bir baxışın içində gizlənən yorğunluq, əlin damarlarında dolaşan zəhmət, dodaqlarda donub qalan söz, gözlərdə qopan fırtına... İllər keçir, insanlar dəyişir, imperiyalar dağılır, xəritələr yenidən çəkilir, amma bəzi rəsmlər vaxtı məğlub edir. Çünki onlar sadəcə rəngdən ibarət olmur. Onlar insanın özüdür.
İlya Repin məhz belə rəssamlardan idi.
Onun tablolarına baxanda hiss edirsən ki, burada qəhrəman yalnız rəsm olunan insan deyil. Burada zamanın özü danışır. Fırça sadəcə boya daşımır; o, dövrün ağrısını, cəmiyyətin susqunluğunu, insanın vicdanını kətana köçürür. Repinin əsərlərinə uzun müddət baxmaq olur. Çünki həmin əsərlər cavab vermir, sual verir. İnsan həmin suallarla üz-üzə qalır.
1844-cü il avqustun 5-də, o dövrün Rusiya imperiyasına daxil olan Çuquyev şəhərində dünyaya gələn balaca İlya heç kimin təsəvvür etmədiyi bir yolun başlanğıcında idi. Hərbçi ailəsində doğulan uşaq üçün taleyin yazdığı yol tamam başqa görünürdü. Lakin o, silahın deyil, fırçanın gücünə inandı. İlk rəngləri ikon rəssamlarının emalatxanalarında tanıdı. Dini təsvirlərin sakitliyi ona kompozisiyanı öyrətdi, amma həyatın özü daha mürəkkəb idi. O, müqəddəslərin üzündə deyil, adi insanların sifətində həqiqəti axtarmağa başladı.
Gənc yaşlarında Sankt-Peterburqa yollanması yalnız təhsil almaq arzusu deyildi. Bu, böyük sənətin qapısını döymək idi. İmperator Rəssamlıq Akademiyasına qəbul olunmaq asan başa gəlmədi. Akademiyanın sərt qaydaları klassik gözəlliyi öyrədirdi, lakin Repin üçün gözəllik yalnız ideal simalarda deyildi. O, küçədəki fəhlənin üzündə, kəndlinin çatlamış əlində, balıqçının yorğun baxışında da estetik dəyər görürdü.
XIX əsrin ikinci yarısında rus rəssamlığında böyük dəyişiklik baş verirdi. Akademiyanın sərt çərçivələri gənc rəssamları sıxmağa başlamışdı. Onlar mifoloji qəhrəmanlardan, saray həyatından, süni kompozisiyalardan uzaqlaşaraq həyatı olduğu kimi göstərmək istəyirdilər. Məhz bu axtarışlardan realizm məktəbi gücləndi.
Repin realizmi heç vaxt sadəcə "oxşarlıq" kimi başa düşmürdü. Onun üçün realizm həqiqətin estetikası idi. İnsan gözünün gördüyünü çəkmək kifayət etmirdi. İnsan ruhunun gizlətdiyini də göstərmək lazım idi. Buna görə də onun tablolarında üz ifadələri danışır, əllər düşünür, baxışlar isə sanki uzun monoloqlara çevrilirdi.
Bu düşüncə onu dövrün ən mühüm sənət hadisələrindən biri olan “Peredvizhniki” – Səyyar Rəssamlar Birliyinə gətirdi. Onlar hesab edirdilər ki, incəsənət yalnız paytaxt salonlarında yaşamamalıdır. Rəsm xalqın yanına getməlidir. Şəhərdən şəhərə daşınan sərgilər təşkil olunur, insanlar ilk dəfə böyük sənətlə öz yaşadıqları yerlərdə görüşürdülər. Repin bu hərəkatın təkcə iştirakçısı olmadı. O, onun simasına çevrildi.
Onun ilk böyük uğuru sayılan "Barge Haulers on the Volga" təkcə rəsm deyildi. O dövrün sosial manifesti idi. Volqa sahilində ağır yük çəkən insanların əzab dolu addımları bütün bir imperiyanın yükünü daşıyırdı. Onların əyilmiş belləri yoxsulluğun, istismarın və ümidsizliyin rəmzinə çevrilmişdi. Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, Repin onları aciz göstərmirdi. Onların üzündə ləyaqət vardı. Yorğunluq vardı, amma təslimçilik yox idi. Rəssam insanı yoxsulluğun içində də ucalda bilirdi. Məhz bu tablo Repini Avropaya apardı.
Akademiyanın təqaüdü ilə başlayan Avropa səfəri onun sənət dünyasını genişləndirdi. Paris, Roma, Vyana, Florensiya, Venesiya... O, muzeylərdə saatlarla dayanır, köhnə ustaların işlərini öyrənirdi. Titianın rəngləri, Rembrandtın işığı, Velaskesin psixoloji portretləri, Rubensin dinamizmi onun yaddaşında iz salırdı.
Lakin maraqlıdır ki, Repin Avropaya vurulmadı.
O, impressionistlərin sərgilərini də gördü. İşığın ani dəyişməsini, rəng ləkələrinin ritmini izləyən yeni sənət anlayışı ilə tanış oldu. Ancaq hiss etdi ki, onun yolu başqa istiqamətdən keçir. O, anlıq təsiri deyil, insan taleyini çəkmək istəyirdi. Günəş şüasının dəyişməsi onu cəlb etmirdi. İnsan xarakterinin dəyişməsi isə ömrünün sonuna qədər əsas mövzusu oldu.
Vətənə qayıdan Repin artıq əvvəlki gənc rəssam deyildi. O, dünya görmüş sənətkar idi.
Onun emalatxanası yalnız rəsm çəkilən məkan deyildi. Burada yazıçılar, musiqiçilər, filosoflar, alimlər toplaşırdı. Rus ziyalı mühitinin ən parlaq simaları onun dost çevrəsinə daxil idi.
Bu dostluqların ən məşhuru Lev Tolstoyla bağlı idi. Repin Tolstoyu sadəcə portret kimi çəkmədi. O, yazıçının düşünən beynini, daxili sakitliyini, kəndli həyatına bağlılığını göstərməyə çalışdı. "Leo Tolstoy Barefoot", "Leo Tolstoy Ploughing", yazı masasındakı portretlər və saysız etüdlər bu münasibətin sənətdəki izinə çevrildi.
Tolstoy da Repini adi rəssam hesab etmirdi. Onların söhbətləri incəsənətin mahiyyəti, insan vicdanı və həqiqətin gücü ətrafında saatlarla davam edirdi. Hər ikisi inanırdı ki, sənət insanı dəyişməlidir. Əks halda onun gözəlliyi də yarımçıq qalır.
Repinin ən məşhur əsərləri arasında yalnız sosial mövzular yox idi. Tarix onun üçün canlı teatr idi.
"Ivan the Terrible and His Son Ivan" əsərinə baxanda ilk hiss edilən qan deyil. Peşmanlıqdır. Çar IV İvan qucağında can verən oğluna baxır. Gözlərində dəhşət, qorxu, vicdan əzabı bir-birinə qarışır. Rəssam tarixi hadisəni yox, insan faciəsini çəkmişdi. Bu tablo nümayiş etdirildiyi gündən mübahisələr doğurdu. Kimisi onu dahiyanə hesab etdi, kimisi dövlətə qarşı çıxış kimi qiymətləndirdi. III Aleksandr əsərin sərgidən çıxarılması barədə göstəriş verdi. Bir müddət tablo nümayiş etdirilmədi. Sonralar yenidən tamaşaçılar qarşısına qayıtdı və bu gün dünya rəssamlığının ən güclü psixoloji əsərlərindən biri sayılır.
Repin tarixə başqa gözlə də baxırdı.
"Reply of the Zaporozhian Cossacks to Sultan Mehmed IV of the Ottoman Empire"əsərində isə tamamilə fərqli ovqat hökm sürür. Burada ağrı yoxdur. Burada gülüş var. Zaporojye kazakları Osmanlı sultanının məktubuna cavab yazırlar. Hər üz ifadəsi ayrıdır. Kimsə ucadan gülür, kimsə istehza ilə baxır, digəri söz axtarır. Bu tablo sanki donmuş teatr səhnəsidir. Rəssam hər obrazı fərdi xarakter kimi təqdim edir və tamaşaçı istər-istəməz həmin masanın ətrafında oturduğunu hiss edir.
Belə əsərlər təsadüfən yaranmırdı. Repin aylarla, bəzən illərlə material toplayırdı. Tarixi sənədləri oxuyur, geyimləri araşdırır, etüdlər hazırlayır, modellərlə işləyirdi. Onun emalatxanasında yüzlərlə eskiz yaranırdı. Böyük tablo isə yalnız bütün psixoloji düyünlər açıldıqdan sonra meydana gəlirdi.
Portret janrı isə onun yaradıcılığında tamam başqa zirvə idi. O, bəstəkar Modest Musorqskini ölümündən cəmi bir neçə gün əvvəl çəkmişdi. "Portrait of Modest Mussorgsky" bu gün də portret sənətinin ən təsirli nümunələrindən sayılır. Xəstəlik insanın bədənini zəiflətmişdi, amma baxışlar hələ də yaşayırdı. Repin həmin baxışlarda ömrün son işığını saxlaya bilmişdi.
Elə buna görə onun portretləri fotoşəkillərə bənzəmir. Foto zahiri görünüşü saxlayır. Repin isə xarakteri saxlayırdı. Bu istedadı ilk anlayanlardan biri Pavel Tretyakov oldu. O, Repinin əsərlərini ardıcıl şəkildə alır, gənc rəssamı dəstəkləyirdi. Sonradan yaradılan məşhur Tretyakov qalereyasının ən qiymətli kolleksiyalarından biri məhz Repinin tabloları oldu. Rəssamla kolleksiyaçı arasında münasibət təkcə alıcı-satıcı münasibəti deyildi. Onları sənətə olan eyni inam birləşdirirdi.
Repinin şöhrəti artdıqca dövlət də onu diqqətdən kənarda qoymadı. III Aleksandr incəsənətin himayədarı kimi bir çox rəssamlara dəstək göstərirdi. Onun dövründə Repin saray sifarişləri də aldı. Lakin rəssam heç vaxt yalnız rəsmi sənətin nümayəndəsinə çevrilmədi. O, saray üçün işləsə də, xalqdan uzaq düşmədi. Bu balansı qorumaq hər sənətkara nəsib olmur.
1894-cü ildə İmperator Rəssamlıq Akademiyasında professor kimi fəaliyyətə başlaması yeni mərhələnin başlanğıcı idi. O, tələbələrinə texnikadan əvvəl müşahidə etməyi öyrədirdi. Deyirdi ki, insanı çəkməzdən əvvəl onu başa düşmək lazımdır.
Repinin emalatxanasından sonralar XX əsr rəssamlığının tanınmış nümayəndələri yetişdi. Onun müəllimliyi yalnız dərs demək deyildi. O, tələbələrinə cəsarət ötürürdü.
Sənətdə ən böyük təhlükənin rahatlıq olduğunu yaxşı bilirdi. Ömrünün son illərini Finlandiyanın Kuokkala qəsəbəsində yerləşən "Penaty" malikanəsində keçirdi. İnqilablar baş verdi, imperiya dağıldı, sərhədlər dəyişdi. Bir vaxtlar Rusiya ərazisi olan bu torpaq artıq Finlandiyanın tərkibində idi. Repin isə doğma şəhərinə qayıda bilmədi.
Yaşlı rəssam yenə də işləyirdi. Əlləri əvvəlki kimi itaət etmirdi. Xəstəliklər onu yavaş-yavaş zəiflədirdi. Amma fırça əlindən düşmürdü. Yaradıcılıq onun üçün peşə deyildi. Yaşamaq forması idi.
1930-cu ilin sentyabrında həyat yolu başa çatdı. Lakin bəzi insanlar öldükləri gün yox, unudulduqları gün tarixdən silinirlər. Repin isə unudulmadı. Bu gün dünyanın ən böyük muzeylərində onun tabloları qarşısında insanlar yenə susurlar. Çünki yaxşı rəsm qarşısında çox danışmaq olmur. O, özü danışır.
Realizm çox vaxt yalnız texniki dəqiqlik kimi təqdim olunur. Repin isə sübut etdi ki, realizm insanın daxili həqiqətini görmək bacarığıdır. O, rənglərin köməyi ilə psixologiya yaratdı, kompozisiyanın içində dramaturgiya qurdu, tarixi hadisələri canlı insan talelərinə çevirdi. Bəlkə də buna görə onun əsərlərində heç kim dekorasiya təsiri bağışlamır. Hamı yaşayır. Hamı nəfəs alır. Hamının danışacaq sözü var.
İlya Repin rəssamlıq tarixində sadəcə böyük realist kimi qalmadı. O, insanı bütün ziddiyyətləri ilə göstərməyin mümkün olduğunu sübut edən sənətkar oldu. Onun fırçası nə qəhrəman yaratmağa çalışdı, nə də günahkar. O, sadəcə insanı göstərdi. Və bəlkə də sənətin ən böyük həqiqəti elə budur.
İnsan dəyişir. Dövrlər dəyişir. İmperiyalar tarixə çevrilir. Ancaq həqiqətlə çəkilmiş baxışlar köhnəlmir. Repinin kətanları da buna görə yaşayır. Çünki o, rənglərlə portret çəkmirdi. O, zamanın özünü çəkirdi..
Türkanə Məşədiyeva
19:00 05.08.2026
Oxunuş sayı: 55
