Berlin yalnız sənəd imzalamadı – siyasi prioritetlərini də dəyişdi

Beynəlxalq diplomatiyada elə sənədlər var ki, onların əhəmiyyəti hüquqi mətnindən deyil, imzalandığı siyasi şəraitdən irəli gəlir. Berlin şəhərində Azərbaycan və Almaniya arasında imzalanmış "İkitərəfli Tərəfdaşlıq üçün Strateji Gündəlik haqqında Birgə Bəyannamə" də məhz belə sənədlərdəndir. İlk baxışdan bu, iki dövlət arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edən növbəti siyasi razılaşma kimi görünə bilər. Lakin bəyannamənin dili, əməkdaşlıq istiqamətlərinin seçilməsi və Federal Kansler Fridrix Mertslə Prezident İlham Əliyevin çıxışları göstərir ki, burada söhbət yalnız ikitərəfli münasibətlərdən getmir. Əslində Berlin görüşü Almaniyanın Cənubi Qafqaz siyasətində formalaşan yeni yanaşmanın ilk açıq siyasi ifadələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Son illərdə Avropa təhlükəsizlik mühiti köklü şəkildə dəyişib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, enerji böhranı, qlobal təchizat zəncirlərində yaranan fasilələr və Yaxın Şərqdə artan gərginlik Avropa dövlətlərini xarici siyasət prioritetlərinə yenidən baxmağa məcbur edib. Bu dəyişikliklər fonunda Avropa İttifaqının siyasi gündəliyində "strateji dayanıqlılıq" anlayışı ön plana çıxıb. Bu anlayış artıq yalnız hərbi təhlükəsizliklə məhdudlaşmır; enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin etibarlılığı, kritik xammala çıxış və sabit tərəfdaşlarla uzunmüddətli əməkdaşlıq da onun ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Məhz bu kontekstdə Berlin görüşünə baxdıqda Almaniyanın Azərbaycana münasibətində mühüm dəyişiklik hiss olunur. Əvvəlki illərdə Bakı əsasən Avropanın enerji təhlükəsizliyi kontekstində xatırlanırdısa, indi Almaniyanın siyasi ritorikasında Azərbaycan daha geniş geosiyasi çərçivədə təqdim edilir. Kansler Fridrix Merts Cənubi Qafqazı Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyan region kimi xarakterizə edir, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesini dəstəklədiyini açıq şəkildə bildirir və regionda sabitliyin Almaniyanın milli maraqları ilə üst-üstə düşdüyünü vurğulayır. Bu yanaşma göstərir ki, Berlin artıq Cənubi Qafqazı Avropa təhlükəsizlik sisteminin periferiyası kimi deyil, onun mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirir.

Enerji əməkdaşlığı, şübhəsiz ki, bu münasibətlərin vacib istiqamətlərindən biridir. Almaniyanın enerji mənbələrini şaxələndirmək niyyəti də bunun təsdiqidir. Lakin Berlin görüşünün əsas siyasi mesajı enerji məsələsinin özündən daha genişdir. Əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Almaniya Azərbaycanı yalnız enerji resurslarının təchizatçısı kimi deyil, regional sabitliyin qorunmasına töhfə verən və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən geostrateji aktor kimi qəbul etməyə başlayır.

Bu yanaşma Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə dair verilən siyasi qiymətləndirmədə də özünü göstərir. Kanslerin sülh prosesini "tarixi imkan" kimi təqdim etməsi təsadüfi diplomatik ifadə deyil. Bu, Almaniyanın regionda davamlı sabitliyi Avropanın uzunmüddətli təhlükəsizlik maraqları ilə əlaqələndirdiyini göstərir. Başqa sözlə, Berlin üçün Cənubi Qafqaz artıq yalnız regional münaqişələrin yaşandığı məkan deyil; Avropanın enerji, nəqliyyat və iqtisadi təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edən strateji coğrafiyadır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında da diqqətçəkən məqam münasibətlərin məhz bu yeni siyasi müstəvidə təqdim edilməsidir. O, Almaniyanı Avropa İttifaqının aparıcı dövlətlərindən biri kimi xarakterizə etməklə yanaşı, ikitərəfli əməkdaşlığın Avropa ilə daha geniş siyasi dialoqun mühüm elementi olduğunu vurğulayır. Bu yanaşma Bakının Almaniya ilə münasibətləri yalnız iqtisadi əlaqələr kimi deyil, Avropa ilə institusional münasibətlərin inkişafı baxımından da qiymətləndirdiyini göstərir.

Berlin Bəyannaməsinin strukturu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əməkdaşlıq istiqamətləri sadalanarkən siyasi dialoq və diplomatik əməkdaşlıq iqtisadi layihələrdən əvvəl təqdim olunur. Daha sonra təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, elm, innovasiya, rəqəmsal transformasiya və təhsil sahələri qeyd edilir. Diplomatik sənədlərdə belə ardıcıllıq təsadüfi olmur. O, tərəflərin hansı istiqamətlərə prioritet verdiyini göstərir. Əgər məqsəd yalnız enerji əməkdaşlığını genişləndirmək olsaydı, sənədin məntiqi fərqli qurulardı. Burada isə ilk növbədə siyasi etimadın möhkəmləndirilməsi və uzunmüddətli institusional tərəfdaşlığın formalaşdırılması hədəf kimi görünür.

Diqqət çəkən başqa bir məqam isə görüş zamanı əvvəlki illərdə Azərbaycan-Qərb münasibətlərində tez-tez gündəmə gətirilən siyasi polemikaların arxa plana keçməsidir. Əvəzində danışıqlarda iqtisadi əməkdaşlıq, yaşıl enerji, nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsal texnologiyalar, innovasiya, elm və biznes əlaqələrinin inkişafı kimi konkret istiqamətlər ön plana çıxır. Bu dəyişiklik münasibətlərin ritorik müstəvidən praktik əməkdaşlıq mərhələsinə keçmək niyyətini göstərir.

Berlin görüşünün ümumi siyasi nəticəsi ondan ibarətdir ki, Almaniyanın Azərbaycana baxışı artıq əvvəlki çərçivəyə sığmır. Bakı yalnız enerji ixracatçısı kimi deyil, Avropanın yeni geosiyasi və geoiqtisadi strategiyasında mühüm rol oynayan tərəfdaş kimi qəbul edilməyə başlayır. Bu, hələ tam formalaşmış yeni ittifaq modeli deyil. Lakin Berlin Bəyannaməsi göstərir ki, Almaniya-Azərbaycan münasibətləri artıq ənənəvi iqtisadi əməkdaşlıq mərhələsini geridə qoyaraq daha geniş siyasi və strateji məzmun qazanır.

Liderlərin çıxışlarında görünməyən geosiyasi mesajlar

Diplomatik görüşlərdə deyilən hər cümlənin arxasında daha geniş siyasi məna dayanır. Dövlət başçıları təsadüfi söz işlətmirlər. Onlar bəzi fikirləri açıq ifadə edir, bəzi mesajları isə qarşı tərəfin və beynəlxalq auditoriyanın oxuması üçün sətiraltı formada çatdırırlar. Berlin görüşü də məhz belə görüşlərdən idi. Federal Kansler Fridrix Merts və Prezident İlham Əliyevin mətbuata bəyanatları diqqətlə təhlil edildikdə məlum olur ki, əsas siyasi mesajlar bəzən ən çox müzakirə olunan mövzularda deyil, qısa və diqqətdən yayınan ifadələrdə gizlənib.

İlk diqqət çəkən məqam Kanslerin çıxışının strukturudur. O, çıxışına enerji əməkdaşlığından başlamır. Əvvəlcə Ukraynadakı müharibəni, sonra Yaxın Şərqdəki vəziyyəti, ardınca isə Cənubi Qafqazı xatırladır. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil. Almaniyanın xarici siyasətində prioritetlər adətən təhlükəsizlik mühiti əsasında müəyyənləşdirilir. Cənubi Qafqazın Avropanın əsas geosiyasi böhranları ilə eyni kontekstdə təqdim edilməsi onu göstərir ki, Berlin regionu artıq lokal münaqişə məkanı kimi deyil, ümumavropa təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissəsi hesab edir.

Bu yanaşma Almaniyanın son illərdə formalaşdırdığı xarici siyasət kursu ilə də üst-üstə düşür. Avropa artıq yalnız öz sərhədləri daxilində sabitliyi qorumağa çalışmır. O, təhlükəsizliyi təmin edən coğrafiyanı daha geniş məkan kimi qəbul edir. Cənubi Qafqaz da həmin geosiyasi məkanın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Məhz buna görə Kansler region haqqında danışarkən "uzaq qonşuluq" deyil, Avropanın gələcəyinə təsir edən siyasi məkan barədə danışır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən başqa bir xətt isə Azərbaycanın öz rolunu necə təqdim etməsidir. O, ölkəsini nə kiçik regional dövlət, nə də yalnız enerji ixrac edən tərəf kimi təqdim edir. Əksinə, çıxış boyunca Azərbaycanın müxtəlif geosiyasi platformalarda iştirakına, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinə və Avropa ilə Asiya arasında körpü funksiyasına xüsusi diqqət yetirilir. Bununla Bakı beynəlxalq auditoriyaya belə bir mesaj verir: Azərbaycanın dəyəri yalnız malik olduğu resurslarda deyil, yerləşdiyi geosiyasi mövqedədir.

Xüsusilə Orta Dəhliz haqqında deyilən fikirlər bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Son illərdə bu marşrut iqtisadi layihə kimi təqdim olunsa da, Berlin görüşündə onun siyasi tərəfi daha aydın görünürdü. Əslində Orta Dəhliz yalnız yük daşınması marşrutu deyil. O, Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi və siyasi əlaqələrin yeni arxitekturasını formalaşdıran layihələrdən biridir. Prezident Əliyevin bu istiqamətdə Azərbaycanın rolunu xüsusi vurğulaması göstərir ki, Bakı özünü təkcə tranzit ölkəsi deyil, yeni Avrasiya logistikasının formalaşmasında iştirak edən aktor kimi görür.

Berlin görüşündə maraq doğuran başqa bir məqam Almaniyanın iqtisadi əməkdaşlığa yanaşması idi. Kansler konkret layihələrdən danışarkən yalnız qaz və ya enerji ixracını deyil, rəqəmsal texnologiyalar, sənaye əməkdaşlığı, yaşıl enerji və innovasiya istiqamətlərini də xüsusi qeyd etdi. Bu yanaşma Almaniyanın Azərbaycanla münasibətləri xammal tədarükü səviyyəsində saxlamaq niyyətində olmadığını göstərir. Berlin iqtisadi əməkdaşlığı texnologiya və istehsal sahələrinə doğru genişləndirmək istəyir. Bu isə münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçə biləcəyinə işarədir.

Prezident İlham Əliyevin Almaniya biznes dairələrinə ünvanladığı çağırış da diqqətdən yayınmamalıdır. O, Almaniya şirkətlərini Azərbaycanın sənaye zonalarına, azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrə və yaşıl enerji proqramlarına qoşulmağa dəvət etdi. Bu, sadəcə investisiya çağırışı deyil. Əslində Bakı Almaniya kapitalını ölkənin uzunmüddətli iqtisadi transformasiyasının iştirakçısına çevirmək istəyir. İqtisadi əlaqələr dərinləşdikcə siyasi münasibətlərin də daha dayanıqlı olacağı hesablanır.

Mətbuat konfransının ən maraqlı epizodlarından biri isə jurnalistlərin sualları zamanı ortaya çıxdı. Alman jurnalistlərindən biri Bakıda Almaniya və Rusiya nümayəndələri arasında mümkün qeyri-rəsmi görüş barədə sual verdi. İlk baxışdan bu, mövzudan kənar görünə bilərdi. Lakin belə suallar təsadüfən seçilmir. Almaniya mediası bununla Azərbaycanın artıq yalnız regional oyunçu deyil, müxtəlif beynəlxalq dialoqlar üçün mümkün platforma kimi qəbul edildiyini nümayiş etdirirdi.

Prezident İlham Əliyevin cavabı isə diplomatik baxımdan diqqətəlayiq idi. O, nə belə görüşün keçirildiyini təsdiqlədi, nə də onu qəti şəkildə təkzib etdi. Əvəzində vurğuladı ki, əgər belə təşəbbüslər beynəlxalq sülhə xidmət edərsə, Azərbaycan onları dəstəkləməyə hazırdır. Bu cavab Bakının özünü vasitəçi kimi təqdim etmədən dialoq üçün etibarlı platforma obrazını qorumaq cəhdi idi. Müasir diplomatiyada məhz bu cür balanslaşdırılmış mövqelər dövlətlərin beynəlxalq nüfuzunu artıran amillərdən hesab olunur.

Çıxışlarda birbaşa ifadə olunmayan, lakin hiss olunan digər məqam Almaniyanın regiona baxışında iqtisadi praqmatizmin ideoloji yanaşmaları tədricən üstələməsidir. Son illərdə Azərbaycan-Qərb münasibətlərində siyasi mübahisələr daha çox diqqət çəkirdisə, Berlin görüşündə əsas diqqət real əməkdaşlıq layihələrinə yönəldi. Bu dəyişiklik göstərir ki, Almaniya üçün hazırkı beynəlxalq şəraitdə sabit tərəfdaşlarla işləmək əvvəlki illərlə müqayisədə daha böyük strateji əhəmiyyət daşıyır.

Liderlərin çıxışlarını ümumiləşdirərkən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Berlin görüşündə əsas müzakirə mövzusu enerji və ya ticarət deyildi. Əsas məsələ qarşılıqlı etimadın yeni siyasi məzmun qazanması idi. Hər iki tərəf münasibətləri yalnız mövcud maraqlar üzərində deyil, dəyişən beynəlxalq sistemin yaratdığı yeni imkanlar əsasında qurmağa çalışdı. Bu isə göstərir ki, Berlin Bəyannaməsinin real əhəmiyyəti onun hüquqi mətnindən daha çox, liderlərin çıxışlarında formalaşdırdıqları yeni siyasi gündəlikdə əks olunur.

Yeni tərəfdaşlığın sərhədləri – imkanlar, risklər və gələcəyin geosiyasi xəritəsi

Berlin görüşünün əhəmiyyətini yalnız imzalanan sənəd və ya verilən bəyanatlarla qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əsas sual bundan sonrakı mərhələ ilə bağlıdır: Almaniya ilə Azərbaycan arasında formalaşan bu yeni siyasi dinamika uzunmüddətli strateji tərəfdaşlığa çevrilə bilərmi, yoxsa dəyişən beynəlxalq şəraitin yaratdığı müvəqqəti yaxınlaşmadır?

Bu suala cavab vermək üçün ilk növbədə Almaniyanın xarici siyasətinin məntiqini anlamaq lazımdır. Almaniya emosiyalarla deyil, maraqlarla hərəkət edən dövlətlərdəndir. Onun xarici siyasətində uzunmüddətli tərəfdaşlıq yalnız qarşılıqlı siyasi etimad üzərində deyil, davamlı iqtisadi və geostrateji maraqlar üzərində qurulur. Bu baxımdan Berlin görüşü iki ölkə arasında münasibətlərin yeni mərhələsinin başlanğıcı sayıla bilər, lakin həmin mərhələnin uğuru tərəflərin bu maraqları nə dərəcədə praktik layihələrə çevirə bilməsindən asılı olacaq.

Azərbaycan üçün Almaniya ilə münasibətlərin əhəmiyyəti təkcə Avropanın ən böyük iqtisadiyyatı ilə əməkdaşlıq demək deyil. Berlin Avropa İttifaqında qərarların formalaşmasına ən çox təsir edən siyasi mərkəzlərdən biridir. Buna görə də Almaniya ilə sabit münasibətlər Azərbaycanın Avropa institutları ilə dialoquna da dolayısı təsir göstərə bilər. Bu, xüsusilə iqtisadi inteqrasiya, investisiyalar, texnologiya transferi və sənaye əməkdaşlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Almaniya üçün isə Azərbaycan artıq yalnız enerji təhlükəsizliyi məsələsi deyil. Son illərdə qlobal iqtisadiyyatda baş verən dəyişikliklər göstərdi ki, istehsal zəncirlərinin davamlı işləməsi enerji qədər etibarlı nəqliyyat marşrutlarından da asılıdır. Almaniya sənayesi dünyanın müxtəlif regionlarından gətirilən komponentlər üzərində qurulub. Buna görə də Avropa ilə Asiya arasında təhlükəsiz və sabit logistika marşrutlarının yaradılması Berlin üçün strateji prioritetə çevrilib. Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafi mövqe isə bu baxımdan onun əhəmiyyətini daha da artırır.

Lakin geosiyasi yaxınlaşmalar heç vaxt yalnız imkanlardan ibarət olmur. Onların hər zaman müəyyən riskləri də olur.

Birinci risk beynəlxalq münasibətlər sistemində davam edən qeyri-müəyyənlikdir. Ukraynada müharibənin nə vaxt və hansı şərtlərlə başa çatacağı hələ də məlum deyil. Yaxın Şərqdə gərginlik qalmaqdadır. ABŞ ilə Çin arasında strateji rəqabət dərinləşir. Bu proseslərin hər biri Avropa İttifaqının xarici siyasət prioritetlərini dəyişə bilər. Əgər beynəlxalq gündəmdə yeni böhranlar yaranarsa, bu, Cənubi Qafqaza ayrılan siyasi diqqətin də azalmasına səbəb ola bilər.

İkinci risk Avropanın daxili siyasi dinamikası ilə bağlıdır. Xarici siyasət yalnız hökumətlərin iradəsi ilə formalaşmır. Seçkilər, koalisiya dəyişiklikləri və ictimai rəy də qərarlara təsir göstərir. Almaniyada hakimiyyət dəyişə bilər, lakin əgər Azərbaycanla əməkdaşlıq institusional əsas üzərində qurularsa, münasibətlər hökumətlərin dəyişməsindən daha az asılı olacaq. Məhz buna görə Berlin Bəyannaməsində müxtəlif sahələr üzrə daimi əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına xüsusi diqqət yetirilməsi təsadüfi deyil.

Üçüncü məsələ isə iqtisadi rəqabətdir. Avropa enerji və logistika sahəsində yalnız Azərbaycanla əməkdaşlıq etmir. Norveç, Qətər, ABŞ, Əlcəzair, Mərkəzi Asiya ölkələri və digər tərəfdaşlar da Avropanın alternativ siyasətinin tərkib hissəsidir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycanın üstünlüyü yalnız təbii resursları ilə deyil, etibarlı tərəfdaş imici, sabit iqtisadi mühit və uzunmüddətli əməkdaşlıq imkanları ilə müəyyən olunacaq.

Berlin görüşünün diqqətçəkən nəticələrindən biri də ondan ibarətdir ki, tərəflər münasibətləri yalnız dövlətlərarası səviyyədə saxlamaq istəmirlər. Elm, ali təhsil, innovasiya, rəqəmsal texnologiyalar, sənaye kooperasiyası və biznes strukturları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında verilən mesajlar göstərir ki, gələcək tərəfdaşlıq çoxşaxəli model üzərində qurulmalıdır. Tarix göstərir ki, dövlətlərarası münasibətlər yalnız siyasi dialoqla deyil, universitetlər, tədqiqat mərkəzləri, şirkətlər və vətəndaş cəmiyyəti arasında formalaşan əlaqələrlə daha dayanıqlı olur.

Eyni zamanda, Almaniyanın yaşıl enerji və rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsində topladığı təcrübə Azərbaycanın iqtisadi modernləşmə strategiyası üçün də əhəmiyyətlidir. Əgər bu əməkdaşlıq real texnologiya transferinə, birgə istehsal layihələrinə və insan kapitalının inkişafına yönələrsə, münasibətlərin iqtisadi nəticələri enerji sektorundan daha geniş ola bilər.

Berlin görüşü başqa bir mühüm həqiqəti də ortaya qoydu. Müasir dünyada dövlətlərin beynəlxalq çəkisi yalnız onların iqtisadi potensialı ilə müəyyən olunmur. Coğrafi mövqe, etibarlılıq, diplomatik çeviklik və regional sabitliyə töhfə vermək qabiliyyəti də ən azı iqtisadi göstəricilər qədər əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan son illərdə məhz bu üstünlükləri ön plana çıxarmağa çalışır. Almaniyanın yeni yanaşması isə göstərir ki, Berlin də bu reallığı daha aydın şəkildə nəzərə almağa başlayıb.

Bununla yanaşı, həddindən artıq nikbin nəticələr çıxarmaq da düzgün olmazdı. Diplomatiyada imzalanan hər sənəd avtomatik olaraq strateji tərəfdaşlıq yaratmır. Əsl sınaq bundan sonra başlayır. Əgər Berlin Bəyannaməsində nəzərdə tutulan əməkdaşlıq mexanizmləri konkret layihələrlə müşayiət olunarsa, investisiya axını artarsa, elm və texnologiya sahəsində birgə proqramlar həyata keçirilərsə və siyasi dialoq davamlı xarakter alarsa, bu sənəd gələcəkdə Almaniya–Azərbaycan münasibətlərində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndiriləcək.

Əks halda, o, beynəlxalq diplomatiyanın arxivlərində qalan çoxsaylı siyasi bəyannamələrdən birinə çevrilə bilər.

Berlin görüşünün əsas nəticəsi yalnız iki ölkə arasında yeni sənədin imzalanması deyil. Onun əsas nəticəsi Almaniyanın Cənubi Qafqazı və Azərbaycanı dəyişən beynəlxalq sistemdə daha geniş geosiyasi kontekstdə qiymətləndirməyə başlamasıdır. Məhz bu səbəbdən Berlin Bəyannaməsi bugünkü gündən daha çox gələcək haqqında sənəddir. Onun real dəyəri də yalnız imza mərasimində deyil, qarşıdakı illərdə bu siyasi iradənin konkret nəticələrə çevrilib-çevrilməyəcəyində özünü göstərəcək.