Azərbaycan ada dövlətlərinə diqqəti artırır - Ekspert açıqlaması
Dünyada elə ştatlar və dövlətlər var ki, bəlkə də adını çox az insan eşidib, xəritədə yerini göstərmək isə daha da çətindir. Amma maraqlısı budur ki, bu “kiçik və görünməz” kimi qəbul edilən ölkələr beynəlxalq sistemdə tam hüquqlu aktorlar kimi çıxış edir, BMT-də səs verir, diplomatik münasibətlər qurur və qlobal siyasətin içində yer alır. Məhz belə dövlətlərdən biri də Sakit okeanın ortasında yerləşən Mikroneziya Federativ Ştatlarıdır.
Mikroneziya Federativ Ştatları Sakit okeanın qərb hissəsində yerləşən və yüzlərlə adadan ibarət olan kiçik, lakin beynəlxalq hüquq baxımından tam hüquqlu dövlətlərdən biridir. Bu ölkənin ən fərqli xüsusiyyəti onun coğrafiyasının parçalanmış olmasıdır: bir-birindən kilometrlərlə uzaqda yerləşən adalar ümumilikdə dörd əsas ştatda birləşir - Yap, Chuuk, Pohnpei və Kosrae. Bu səbəbdən Mikroneziya klassik “bir paytaxt ətrafında cəmlənmiş dövlət” modelindən fərqli olaraq, daha çox “səpələnmiş federasiya” kimi fəaliyyət göstərir. Dövlətin idarəetmə sistemi də məhz bu coğrafiyaya uyğun formalaşıb; mərkəzi hökumət ümumi siyasi xətti müəyyən etsə də, real həyatın böyük hissəsi ştatların və yerli icmaların idarəçiliyində həyata keçirilir. Mikroneziyanın tarixi birbaşa müstəmləkəçilik və böyük güclərin Sakit okean uğrunda rəqabəti ilə bağlıdır. 19-cu əsrdə bölgə əvvəlcə İspaniyanın nominal nəzarətində olub, lakin bu idarəetmə zəif və formal xarakter daşıyıb. Daha sonra Almaniya imperiyası bu əraziləri öz kolonial sisteminə daxil edib və bölgənin iqtisadi-strateji əhəmiyyətini artırmağa çalışıb. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Sakit okeandakı bu adalar Yaponiya imperiyasının nəzarətinə keçib və bu mərhələdə bölgə ilk dəfə daha sistemli idarəetmə və infrastruktur inkişafı görüb, lakin bu inkişaf yerli siyasi kimliyin formalaşmasına deyil, daha çox imperiya maraqlarına xidmət edib.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə Mikroneziya tarixində ən kritik dönüş nöqtəsi baş verib. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən yaradılan “Trust Territory of the Pacific Islands” adlı idarəetmə sistemi çərçivəsində bölgə ABŞ-ın nəzarətinə verilib. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu, klassik müstəmləkəçilik sistemi deyildi; əksinə, beynəlxalq hüquq çərçivəsində keçid idarəetmə modeli idi və məqsəd ərazini tədricən özünüidarəyə hazırlamaq idi. ABŞ bu əraziləri BMT adından idarə edərək həm inzibati sistem qurdu, həm də gələcək siyasi müstəqillik üçün ilkin struktur yaratdı. 1970-ci illərə doğru yerli siyasi şüur güclənməyə başladı və nəticədə 1979-cu ildə Yap, Chuuk, Pohnpei və Kosrae birləşərək Mikroneziya Federativ Ştatlarını elan etdilər. Bu, dövlətin formal yaranma mərhələsi hesab olunur. Lakin regiondakı bütün adalar bu federasiyaya daxil olmadı, bu da Mikroneziyanın tam vahid siyasi sistem yox, qismən inteqrasiya olunmuş federasiya kimi formalaşmasına səbəb oldu. Yəni dövlət yaranarkən belə, coğrafi və siyasi parçalanma tam aradan qalxmadı.
1986-cı ildə isə Mikroneziyanın beynəlxalq statusu yeni mərhələyə keçdi. ABŞ ilə imzalanan “Compact of Free Association” sazişi nəticəsində ölkə formal olaraq müstəqil dövlət statusu qazandı. Bu model beynəlxalq sistemdə olduqca nadir və xüsusi hesab olunur: Mikroneziya BMT-də tam suveren dövlət kimi tanınır, öz hökuməti və konstitusiyası var, lakin müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərində ABŞ ilə xüsusi asılılıq münasibəti mövcuddur. ABŞ ölkənin müdafiəsini təmin edir, maliyyə yardımı göstərir və strateji baxımdan regionda təsirini saxlayır. Bu səbəbdən Mikroneziya tez-tez “formal müstəqil, lakin strateji bağlı dövlət” kimi xarakterizə edilir.
Dövlət idarəetmə sistemi prezident respublikasıdır və prezident həm dövlət, həm də hökumət başçısı funksiyasını daşıyır. Parlament bir palatalı sistem əsasında fəaliyyət göstərir. Coğrafi parçalanma və əhalinin azlığı səbəbindən idarəetmə daha çox yerli səviyyədə həyata keçirilir, çünki mərkəzdən bütün adalara tam nəzarət praktiki olaraq çətindir. Bu da Mikroneziyanı daha çox “desentralizasiya olunmuş federativ sistem”ə yaxınlaşdırır.
İqtisadi baxımdan Mikroneziya inkişaf etmiş sənaye ölkəsi deyil. Onun iqtisadiyyatı əsasən balıqçılıq, kiçik xidmət sektoru və ABŞ ilə imzalanmış saziş çərçivəsində verilən maliyyə yardımlarına əsaslanır. Bu asılılıq ölkənin iqtisadi dayanıqlığını xarici dəstəyə bağlı vəziyyətə gətirir. Bununla belə, Sakit okeandakı strateji mövqeyi Mikroneziyanı geosiyasi baxımdan əhəmiyyətli edir, çünki bu region ABŞ, Çin və digər güclərin maraq dairəsində olan dəniz və hava yollarının üzərində yerləşir. Beynəlxalq sistemdə Mikroneziyanın çəkisi onun ölçüsü ilə deyil, statusu ilə müəyyən olunur.
Qeyd etmək lazımdır ki, BMT üzvü olaraq hər bir dövlət kimi eyni səs hüququna malikdir və bu, kiçik ölkələrin qlobal diplomatiyada formal olaraq böyük dövlətlərlə bərabər görünməsinə imkan yaradır. Bu da beynəlxalq sistemin ən maraqlı paradokslarından biridir: coğrafi olaraq kiçik olan dövlətlər siyasi sistem daxilində bərabər hüquqlu aktorlar kimi çıxış edirlər.
Bu ümumi kontekstin içində Azərbaycan ilə Mikroneziya arasında 2026-cı ildə BMT çərçivəsində diplomatik münasibətlərin qurulması da məhz qlobal diplomatik şəbəkənin genişlənməsi prosesinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Bu əlaqə iqtisadi və ya strateji ittifaq xarakteri daşımır, daha çox dövlətlərin bir-birini beynəlxalq sistem daxilində tanıması və diplomatik kanalların rəsmiləşdirilməsi məqsədi daşıyır. Bura təkcə Sakit okeanda kiçik ada dövləti deyil, həm də müstəmləkə keçmişindən çıxaraq BMT sistemi daxilində formalaşmış, ABŞ ilə xüsusi hüquqi əlaqəyə malik və qlobal diplomatik sistemdə bərabər səs hüququ olan mürəkkəb siyasi modeldir.
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov mövzu ətrafında Crossmedia.az-a fikirlərini bildirib. O vurğulayıb ki, Azərbaycan bu gün bir çox ölkələrlə, xüsusilə də Mikroneziya ilə münasibətlərini inkişaf etdirir və genişləndirir:
"Azərbaycan nəinki Mikroneziya ilə, ümumilikdə hər keçən gün beynəlxalq əməkdaşlığını dərinləşdirir, yeni ölkələrlə əlaqələr qurur, strateji tərəfdaşlıq müqavilələri imzalayır.
Eyni zamanda, baxmayaraq ki, Mikroneziya kiçik dövlətdir, strateji yerləşməsi baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu region Çin və ABŞ kimi böyük güclərin geosiyasi maraqlarının toqquşduğu məkanlardan biridir. Azərbaycanın da okean hövzəsində yerləşən ada dövlətləri ilə münasibətlər qurması, təbii ki, yeni perspektivlər açır. Bu, eyni zamanda Azərbaycanın qlobal miqyasda geosiyasi aktor kimi mövqeyini gücləndirdiyini göstərir.
Bu gün Azərbaycanın xarici siyasətində beynəlxalq hüquq, suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin bərabərliyi əsas prinsiplər kimi qəbul olunur. Bu yanaşma Mikroneziya kimi kiçik, lakin beynəlxalq sistemdə öz hüquqlarına malik olan dövlətlərlə münasibətləri daha da vacib edir. Son dövrlərdə Azərbaycan ilə Mikroneziya arasında diplomatik münasibətlərin qurulması bu istiqamətdə mühüm addım kimi qiymətləndirilə bilər".
Müsahibimiz hesab edir ki, buna təkcə formal münasibət kimi baxmaq doğru deyil:
"Bu, Azərbaycanın Sakit okean regionundakı ada dövlətlərinə və qlobal Cənubun problemlərinə daha diqqətli yanaşdığını göstərən siyasi mesajdır.
Xüsusilə Azərbaycanın dekolonizasiya siyasəti kontekstində bu münasibətlər ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Burada bir məqamı dəqiq qeyd etmək lazımdır ki, Mikroneziya artıq müstəqil dövlətdir. Ona görə də Azərbaycanın dəstəyi Mikroneziyanın dekolonizasiya prosesinə deyil, daha geniş mənada ada dövlətlərinin postkolonial problemlərinin, iqlim ədalətsizliyi məsələlərinin, iqtisadi asılılığın və beynəlxalq sistemdə bərabər təmsilçilik problemlərinin gündəmə gətirilməsinə yönəlib.
Azərbaycan Bakı Təşəbbüs Qrupunu təsis edib. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq aktor kimi dekolonizasiya siyasətində önə çıxmasını göstərib. Burada ümumilikdə ada dövlətlərindən, qlobal Cənubda imperial təsirlərə məruz qalan ölkələrdən söhbət gedir. Bakı Təşəbbüs Qrupu kolonializm və neokolonializmin mirasının hələ də müxtəlif regionlarda insanların siyasi, iqtisadi və mənəvi hüquqlarına təsir etdiyini gündəmə gətirən kifayət qədər təsirli platformaya çevrilib. Bu platforma vasitəsilə Azərbaycan keçmiş və indiki kolonial ərazilərin, eyni zamanda qlobal Cənub ölkələrinin səsinin daha gur eşidilməsinə çalışır".
M.Cəbrayılovun sözlərinə görə, Azərbaycan Bakı Təşəbbüs Qrupu vasitəsilə müxtəlif beynəlxalq konfranslar keçirir:
"Demək olar ki, hər ay bu istiqamətdə tədbirlər təşkil olunur və ada dövlətlərinin, eləcə də qlobal Cənub ölkələrinin problemləri müzakirəyə çıxarılır.Bu ölkələrin siyasi liderləri öz problemlərini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırırlar. Mikroneziya və digər ada dövlətləri üçün bu yanaşma həmişə çox önəmli olub. Çünki bu ölkələr çox zaman böyük güclərin siyasi rəqabət meydanına çevrilirlər.Onların problemləri adətən yalnız iqlim dəyişikliyi kontekstində təqdim olunur. Halbuki məsələ daha dərindir. Biz tarixi ədalətsizlik məsələlərini, resurslara çıxış imkanlarının məhdudluğunu görürük. Borc yükü, xarici asılılıq və suveren qərarvermə məsələlərində bu dövlətlər müxtəlif məhdudiyyətlərlə üzləşirlər. Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, kiçik dövlətlərin də böyük dövlətlər qədər hörmətə layiq səsi var. Bunu cənab Prezident dəfələrlə beynəlxalq konfranslarda səsləndirib.Bu mənada dövlətlərin taleyi böyük güclərin maraqları ilə müəyyən edilməməlidir. Onların öz inkişaf yolunu seçmək, öz suverenliklərini qorumaq və öz problemlərini dünyaya çatdırmaq hüquqları var. COP29 çərçivəsində də ada dövlətlərinə xüsusi diqqət ayrılmışdı. Həmin dövrdə onlar üçün ayrıca panellər təşkil olunmuşdu.Onlar iqlim dəyişikliklərinin təsirlərinə məruz qalmaları, təbii sərvətlərin talan olunması və digər problemlərlə bağlı müxtəlif platformalarda öz səslərini qaldırmışdılar. Gələcək perspektivlərə gəldikdə isə düşünürəm ki, Azərbaycan ilə Mikroneziya arasında bir neçə istiqamətdə əməkdaşlıq mümkündür. Birincisi, BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstək daha da güclənə bilər. İkincisi, iqlim təhlükəsizliyi, su ehtiyatlarının idarə olunması və sahil fəlakətləri ilə bağlı əməkdaşlıq mümkündür. Bu məsələlərdə Azərbaycanın kifayət qədər təcrübəsi var. Azərbaycanın ekoloji fəlakətlərə qarşı hazırlıq səviyyəsi yüksəkdir.Qardaş Türkiyədə baş verən yanğınlar və digər təbii fəlakətlər zamanı Azərbaycan öz dəstəyini dəfələrlə nümayiş etdirib.Bu mənada Azərbaycan öz təcrübəsini digər ölkələrlə də bölüşə bilər. Azərbaycan–Mikroneziya münasibətlərini yalnız uzaq coğrafiyalar arasında qurulan münasibətlər kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu münasibətlər Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə suverenlik və dekolonial düşüncə xəttini önə çıxardığını göstərir.
Azərbaycan burada ədalət, bərabərlik və suverenlik prinsiplərini müdafiə edir və bu istiqamətdə Mikroneziyaya da öz dəstəyini ifadə edə bilər.
Düşünürəm ki, Azərbaycanın müxtəlif platformalarda müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlığını bu səviyyədə inkişaf etdirməsi və davam etdirməsi ölkəmizin xeyrinədir. Həm də hər bir ölkə BMT-də bir səs deməkdir. Bunu da unutmaq olmaz".
Fatimə Məmmədova
10:00 09.06.2026
Oxunuş sayı: 190
