Köləlik uğrunda savaşdan insan hüquqlarına gedən yol - Amerikanı dəyişən qarşıdurma
XIX əsrin ortalarında Amerika tarixinin ən ağır və ən taleyüklü mərhələlərindən birini yaşadı. 1861-1865-ci illərdə baş vermiş ABŞ Şimal-Cənub müharibəsi təkcə iki region arasında silahlı qarşıdurma deyildi.
Bu müharibə dövlətin gələcəyini, iqtisadi modelini, siyasi sistemini və insan hüquqlarına yanaşmasını müəyyən edən böyük tarixi dönüş nöqtəsi oldu. Dörd il davam edən qarşıdurma nəticəsində yüz minlərlə insan həyatını itirdi, milyonlarla insanın taleyi dəyişdi və Amerika tamamilə yeni siyasi mərhələyə qədəm qoydu.
Müharibənin əsas səbəblərindən biri ölkənin şimal və cənub ştatları arasında yaranmış dərin iqtisadi fərqlər idi. Şimal ştatlarında sənaye sürətlə inkişaf edir, fabriklər, dəmir yolları və maliyyə sistemi güclənirdi.
Cənub ştatları isə əsasən kənd təsərrüfatına, xüsusilə pambıq istehsalına əsaslanırdı. Bu iqtisadi modelin əsas dayağı isə kölə əməyindən istifadə idi. Beləliklə, iki region arasında həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan ciddi ziddiyyət yaranmışdı.
Şimal ştatları federal dövlətin güclənməsini və vahid iqtisadi sistemin formalaşmasını dəstəkləyirdi. Cənub ştatları isə ştatların daha müstəqil olmasını istəyirdi. Onlar hesab edirdilər ki, federal hökumət onların daxili işlərinə, xüsusilə köləlik məsələsinə qarışmamalıdır. Bu fikir ayrılığı illər keçdikcə daha da dərinləşdi və nəticədə ölkə siyasi böhran mərhələsinə daxil oldu.
1860-cı ildə Abraham Lincoln ABŞ prezidenti seçildi. Linkolnun köləliyin genişlənməsinə qarşı çıxması cənub ştatlarında ciddi narahatlıq yaratdı. Onlar hesab edirdilər ki, yeni prezidentin siyasəti gələcəkdə köləlik sisteminin tamamilə ləğv edilməsinə gətirib çıxara bilər. Məhz bundan sonra cənub ştatlarının ayrılma prosesi başladı.
İlk olaraq Cənubi Karolina ABŞ-dan ayrıldığını elan etdi. Daha sonra Missisipi, Florida, Alabama, Corciya, Luiziana və Texas da eyni addımı atdı. Nəticədə onlar birlik yaradaraq Amerika Konfederativ Ştatlarını elan etdilər. Yeni dövlətin prezidenti isə Jefferson Davis oldu. Beləliklə, ABŞ faktiki olaraq iki siyasi düşərgəyə bölündü.
Müharibənin başlanğıcı 1861-ci ilin aprelində Fort Samter qalasına hücumla başladı. Konfederasiya qüvvələrinin hücumundan sonra prezident Linkoln ordu toplamaq barədə qərar verdi və bununla da ölkədə vətəndaş müharibəsi rəsmən başladı. İlk mərhələdə bir çox insan müharibənin qısa müddətdə bitəcəyini düşünürdü. Lakin hadisələr tam fərqli istiqamətdə inkişaf etdi.
Şimal ştatlarının əsas üstünlüyü sənaye potensialı və iqtisadi gücü idi. ABŞ əhalisinin təxminən 22 milyonu şimalda yaşayırdı, cənubda isə bu rəqəm təxminən 9 milyon idi. Dəmir yollarının böyük hissəsi, fabriklərin əksəriyyəti və maliyyə mərkəzləri də şimalın nəzarətində idi. Bu amillər uzunmüddətli müharibədə ciddi üstünlük yaratdı.
Cənub ştatlarının isə hərbi ənənələri daha güclü hesab olunurdu. Bir çox peşəkar zabit və təcrübəli komandirlər cənub tərəfdə idi. Onların ən məşhur sərkərdələrindən biri Robert E. Lee hesab olunurdu. Li qısa müddətdə hərbi bacarığı ilə böyük nüfuz qazandı və Konfederasiya ordusunun əsas simasına çevrildi.
Müharibənin ilk illərində cənub ordusu bir sıra mühüm qələbələr qazandı. Bull Run, Frederiksburq və Çansellorsvill döyüşləri Konfederasiya üçün uğurlu nəticələndi. Lakin şimal iqtisadi və insan resursları baxımından üstünlüyünü tədricən hiss etdirməyə başladı. Müharibə uzandıqca cənubun iqtisadiyyatı zəifləyir, ərzaq və silah çatışmazlığı yaranırdı.
1863-cü il müharibənin taleyini dəyişən dönüş nöqtəsi hesab olunur. Həmin ilin iyul ayında baş verən Gettisburq döyüşü ABŞ tarixinin ən qanlı döyüşlərindən biri idi.
Üç gün davam edən qarşıdurmada təxminən 50 min nəfər həlak oldu və ya yaralandı. Şimal ordusunun qələbəsi Konfederasiyanın hücum imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətdi.
Həmin dövrdə prezident Linkoln Emansipasiya Bəyannaməsini imzaladı. Bu sənəd Konfederasiya nəzarətində olan ərazilərdə kölələrin azad elan edilməsini nəzərdə tuturdu. Bununla müharibə artıq təkcə siyasi birlik uğrunda deyil, həm də insan azadlığı uğrunda aparılan mübarizəyə çevrildi.
Müharibə dövründə iqtisadiyyat və logistika əsas amillərdən birinə çevrildi. Şimal sənaye müəssisələri silah, sursat, qatar və hərbi texnika istehsalını sürətlə artırdı. Cənub isə beynəlxalq dəstək almağa çalışırdı. Xüsusilə, İngiltərə və Fransa dövlətlərin Konfederasiyanı tanıması ehtimalı müzakirə edilirdi. Lakin bu baş vermədi.
1864-cü ildə şimal ordusunun komandanlığına Ulysses S. Grant gətirildi. Grant genişmiqyaslı hücum strategiyası hazırladı. Paralel olaraq general William Tecumseh Sherman cənub ştatlarında məşhur “dənizə yürüş” əməliyyatını həyata keçirdi. Bu əməliyyat zamanı cənubun iqtisadi infrastrukturu ciddi şəkildə dağıdıldı.
1865-ci ilin aprelində vəziyyət Konfederasiya üçün tam kritik həddə çatdı. Robert Li Appomattox məhkəmə binasında Qranta təslim oldu. Bununla da, müharibənin əsas hissəsi başa çatdı. Bir neçə həftə sonra isə Konfederasiyanın qalan qüvvələri də silahı yerə qoydu.
Müharibənin nəticələri ABŞ tarixini tamamilə dəyişdirdi. Təxminən 620 minə yaxın insanın öldüyü qeyd olunur ki, bu da həmin dövr üçün olduqca böyük rəqəm idi. Müharibə nəticəsində köləlik sistemi ləğv edildi və ABŞ Konstitusiyasına edilən dəyişikliklərlə milyonlarla afroamerikalıya hüquqi azadlıq verildi.
Lakin hüquqi dəyişikliklər sosial problemləri dərhal həll etmədi. Müharibədən sonra ABŞ uzun illər irqçilik, ayrı-seçkilik və sosial qarşıdurmalarla üzləşdi.
Xüsusilə, cənub ştatlarında afroamerikalılara qarşı zorakılıq və diskriminasiya davam edirdi. Buna baxmayaraq, Şimal-Cənub müharibəsi Amerika tarixində insan hüquqları uğrunda mübarizənin əsas başlanğıc nöqtələrindən biri hesab olunur.
Müharibə həm də ABŞ dövlət modelini dəyişdi. Federal hökumətin səlahiyyətləri gücləndi, vahid milli iqtisadi sistem formalaşdı və sənaye inkişafı sürətləndi. Sonrakı onilliklərdə ABŞ dünyanın ən böyük sənaye dövlətlərindən birinə çevrildi.
Bu qarşıdurma dünya tarixində də mühüm iz qoydu. ABŞ Şimal-Cənub müharibəsi göstərdi ki, iqtisadi model, insan hüquqları və dövlət idarəçiliyi ilə bağlı dərin ziddiyyətlər nəticədə böyük siyasi böhranlara səbəb ola bilər.
Eyni zamanda, bu müharibə sübut etdi ki, dövlət daxilində yaranan parçalanmaların nəticələri təkcə bir ölkəyə deyil, bütövlükdə beynəlxalq sistemə təsir edə bilir.
Bu gün belə ABŞ Şimal-Cənub müharibəsi təkcə Amerika tarixinin deyil, dünya siyasi tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi araşdırılır. Çünki bu müharibə dövlətçilik, insan hüquqları, iqtisadi maraqlar və siyasi güc balansı məsələlərinin necə böyük tarixi dönüşlər yarada bildiyini bütün dünyaya göstərdi.
Elmir Heydərli
11:00 25.05.2026
Oxunuş sayı: 70
