WUF13 və Azərbaycanın yeni geosiyasi şəhər modeli
WUF13 sadəcə şəhərsalma forumu deyildi. Bakıda keçirilən bu tədbir əslində son illərdə Azərbaycanın qurmağa çalışdığı yeni siyasi obrazın nümayişi idi. Burada əsas məsələ bina, küçə, park, metro və ya “smart city” texnologiyaları deyildi. Əsas məsələ Azərbaycanın özünü necə təqdim etməsi idi: müharibədən çıxmış, amma dağıntı psixologiyası ilə deyil, “yenidənquran dövlət” obrazı ilə çıxış edən ölkə kimi.
Bu forumun əhəmiyyəti təkcə iştirakçı sayında deyildi. 182 ölkədən 40 minə yaxın iştirakçının gəlməsi artıq texniki statistika deyil. Bu, həm də beynəlxalq sistemdə Azərbaycanın yeni statusunu göstərən siyasi göstəricidir. COP29-dan sonra WUF13-ün Bakıda keçirilməsi təsadüfi görünmür. Azərbaycan artıq təkcə enerji ixrac edən ölkə kimi yox, qlobal tədbirlərin keçirildiyi siyasi platforma kimi təqdim olunur. Bu xətt ardıcıl şəkildə qurulur.
Ən maraqlı məqam isə odur ki, Azərbaycan son illərdə beynəlxalq tədbirlərin mövzusunu təsadüfi seçmir. Əvvəl enerji və iqlim məsələləri ön plana çıxarıldı. İndi isə şəhərsalma, urbanizasiya, dayanıqlı inkişaf, ağıllı şəhərlər kimi mövzular gündəmə gətirilir. Bu isə göstərir ki, Bakı özünü artıq yalnız geosiyasi aktor kimi yox, həm də inkişaf modeli təqdim edən ölkə kimi göstərməyə çalışır.
İlham Əliyevin “Euronews”a müsahibəsində də əsas mesajlardan biri məhz bu idi. O, demək olar ki, bütün müsahibə boyu “biz dağıntıdan sistem qurduq” tezisini formalaşdırmağa çalışırdı. Burada diqqət çəkən məsələ təkcə Qarabağın bərpası ilə bağlı rəqəmlər deyil. Əslində o rəqəmlər daha böyük siyasi məna daşıyırdı.
307 meqavat hidroenerji, 340 meqavat günəş enerjisi layihəsi, 500 körpüdən 435-nin tamamlanması, tunellər, hava limanları, dəmir yolları... Bunlar sadəcə iqtisadi-statistik məlumat deyil. Bunlar siyasi mesajdır. Prezidentin çıxışından aydın olur ki, Azərbaycan müharibədən sonra xaosa düşən ölkə olmadı. Əksinə, dövlət idarəçiliyini daha sərt və daha texnokratik modelə keçirdi.
Əslində Qarabağda baş verən proses klassik “bərpa” deyil. Burada yeni bir şəhərsalma-siyasi model qurulur. Sovet dövründən qalma xaotik kənd və rayon modeli yerinə rəqəmsal nəzarətə əsaslanan, enerji baxımından müstəqil, logistika baxımından inteqrasiya olunmuş yeni məkan formalaşdırılır. “Ağıllı şəhər” anlayışı da burada sadəcə texnologiya deyil. Bu, həm də yeni idarəçilik fəlsəfəsidir.
Müsahibədə ən vacib sətiraltı məqamlardan biri “biz artıq sıfırdan şəhər və kənd qurmaq üzrə misilsiz təcrübə əldə etmişik” fikri idi. Bu, əslində çox ağır və çox strateji cümlədir. Çünki burada Azərbaycan özünü gələcəkdə post-münaqişə rekonstruksiya modeli ixrac edə biləcək dövlət kimi təqdim edir. Yəni Bakı təkcə öz ərazisini bərpa edən ölkə olmaq istəmir. O, gələcəkdə beynəlxalq səviyyədə “yenidənqurma təcrübəsi” satan və təqdim edən aktora çevrilmək istəyir.
Bu, xüsusilə Qlobal Cənub siyasəti ilə üst-üstə düşür.
WUF13 NGO Forumunun keçirilməsi də buna görə vacib idi. Forumun mahiyyəti diqqətlə oxunanda görünür ki, burada əsas vurğu QHT-lərin şəhərsalmada rolundan daha çox, Azərbaycanın Qlobal Cənub daxilində yeni siyasi şəbəkə qurmaq cəhdinə edilir. “Global South NGO Platform” təsadüfi layihə deyil. Bu platforma Bakının son illərdə qurmağa çalışdığı yeni diplomatik istiqamətin bir hissəsidir.
Əslində Azərbaycan uzun illər Qərblə münasibətlərdə daim təzyiq altında olub. Demokratiya, insan haqları, media azadlığı kimi məsələlər hər dəfə siyasi təzyiq alətinə çevrilib. İndi isə Bakı alternativ beynəlxalq legitimlik bazası yaratmağa çalışır. Qlobal Cənub bunun üçün ideal platformadır.
Burada çox maraqlı geosiyasi dəyişiklik baş verir. Əvvəllər beynəlxalq legitimlik əsasən Brüssel, Vaşinqton və böyük Qərb institutlarından gəlirdi. İndi isə Çin, Körfəz ölkələri, Afrika, Orta Asiya və Latın Amerikası kimi bölgələr yeni siyasi ağırlıq mərkəzinə çevrilir. Azərbaycan bunu çox yaxşı oxuyur.
Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin çıxışında “Qlobal Şimal və Qlobal Cənub arasında etimad platforması” ifadəsi boş söz deyil. Bu, Bakının özünə biçdiyi yeni roldur. Azərbaycan özünü “bloklardan birinin üzvü” kimi deyil, “bloklar arasında danışıq məkanı” kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu siyasətin arxasında çox realist hesab var.
Azərbaycan anlayır ki, kiçik və orta dövlətlərin gələcəyi yalnız hərbi gücdən asılı deyil. Əsas məsələ müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans qura bilməkdir. Bakı son illərdə bunu edir: Türkiyə ilə strateji ittifaq, Rusiya ilə kontrollu münasibət, Çinlə iqtisadi yaxınlaşma, Avropa ilə enerji əməkdaşlığı, İsraillə təhlükəsizlik tərəfdaşlığı, ərəb dünyası ilə investisiya əlaqələri.
WUF13 kimi tədbirlər isə bu balans siyasətinin “yumşaq güc” hissəsidir.
İlham Əliyevin müsahibəsində enerji ilə bağlı hissə də çox diqqətəlayiq idi. O, xüsusilə “biz ev tapşırığımızı vaxtında etmişik” ifadəsini işlətdi. Bu cümlə əslində Avropaya yönəlmiş mesaj idi. Çünki Avropa son illərdə enerji təhlükəsizliyi böhranı yaşayır və alternativ mənbələr axtarır. Azərbaycan isə özünü “emosional yox, hesablanmış tərəfdaş” kimi təqdim edir.
Burada maraqlı məqam odur ki, Bakı artıq təkcə qaz satan ölkə kimi danışmır. Azərbaycan indi “təchizat təhlükəsizliyi təmin edən geosiyasi aktor” dili ilə danışır.
Bu, fərqli statusdur.
Əvvəllər enerji ixrac edən ölkələr sadəcə resurs sahibi kimi qəbul olunurdu. İndi isə enerji marşrutlarını idarə edən ölkələr siyasi güc mərkəzinə çevrilir. Azərbaycan bunu anlayır və Zəngəzur dəhlizi, Orta Dəhliz, liman infrastrukturu, yaşıl enerji ixracı kimi layihələri bir-birinə bağlayır.
Ən diqqətçəkən hissələrdən biri də Hörmüz böhranı ilə bağlı cavab idi. Prezident çox soyuqqanlı danışdı. O, yüksək neft qiymətlərinin müsbət tərəflərini qəbul etsə də, dərhal əlavə etdi ki, bazar qeyri-sabitliyi investisiyalara zərbə vurur. Bu, artıq klassik neft ölkəsi düşüncəsi deyil. Bu, maliyyə inteqrasiyası olan dövlət düşüncəsidir.
Yəni Azərbaycan artıq özünü yalnız xammal ixrac edən ölkə kimi yox, qlobal kapital dövriyyəsinin iştirakçısı kimi görür.
Müsahibədə başqa vacib məqam da vardı: “Azərbaycanın coğrafiyası gələcəkdə daha çox lazım olacaq”.
Bu cümlə əslində bütün müsahibənin açar cümlələrindən biridir.
Çünki XXI əsrdə geosiyasət yenidən coğrafiyaya qayıdır. Uzun müddət düşünülürdü ki, texnologiya sərhədləri zəiflədib. Amma Ukrayna müharibəsi, Qırmızı dəniz böhranı, Hörmüz riski göstərdi ki, logistika marşrutları yenə əsas güc faktorudur.
Azərbaycan da bunu strateji üstünlüyə çevirməyə çalışır.
Şərq-Qərb, Şimal-Cənub, enerji, data, logistika xətləri — hamısının kəsişmə nöqtəsində yerləşmək Bakı üçün sadəcə coğrafiya deyil, siyasi kapitaldır.
Nazir Rəşad Nəbiyevin “polisentik şəhər modeli” ilə bağlı dedikləri də maraqlı idi. Bu məsələ mediada texniki urbanistika kimi təqdim olunsa da, əslində çox ciddi sosial-siyasi məna daşıyır. Bakı uzun illər hiper-mərkəzləşmiş şəhərə çevrilib. İnsan axını, iqtisadi fəaliyyət, dövlət resursları əsasən paytaxtda toplanıb. İndi isə hökumət anlayır ki, bu model davamlı deyil.
Polisentik model əslində yeni sosial müqavilə cəhdidir.
Yəni vətəndaşın həyat keyfiyyətini yalnız mərkəzə bağlı saxlamamaq. İnsan iş, məktəb, xəstəxana və xidmət üçün hər gün saatlarla şəhər daxilində hərəkət etməməlidir. Bu, həm də gələcək sosial gərginliklərin qarşısını almaq üçün vacibdir.
Çünki XXI əsrin əsas problemlərindən biri artıq təkcə yoxsulluq deyil. Şəhər stressidir. Tıxac, vaxt itkisi, mənzil əlçatmazlığı, psixoloji təzyiq.
WUF13 çərçivəsində verilən mesajlardan görünür ki, Azərbaycan hakimiyyəti urbanizasiya məsələsinə artıq təhlükəsizlik məsələsi kimi baxmağa başlayır.
Forum ətrafında anti-Azərbaycan kampaniyaları ilə bağlı Hikmət Hacıyevin dedikləri də ayrıca diqqət çəkir. O, çox sərt, amma ölçülü danışdı. “Qrantların azalması” ifadəsi təsadüfi deyildi. Bu, əslində son illərdə Qərb institutlarının təsir imkanlarının zəifləməsinə eyham idi.
Burada hakimiyyətin əsas mesajı budur: “Siz əvvəlki qədər təsir edə bilmirsiniz”.
Bu, yalnız Azərbaycanla bağlı deyil. Ümumiyyətlə, beynəlxalq münasibətlər sistemində dəyişiklik gedir. Liberal beynəlxalq nizam zəifləyir. Dövlətlər daha çox suverenlik və milli maraq dili ilə danışırlar. Azərbaycan da bu yeni dalğaya uyğun hərəkət edir.
Əslində WUF13 forumu haqqında ən vacib nəticə budur: Bakı artıq özünü “problemi olan post-sovet ölkəsi” kimi təqdim etmir. Əksinə, özünü “təcrübə təqdim edən dövlət” kimi göstərməyə çalışır.
Bu, psixoloji baxımdan çox böyük dəyişiklikdir.
Əvvəllər Azərbaycan beynəlxalq tədbirlərdə əsasən Qarabağ problemini izah etməyə çalışırdı. İndi isə Qarabağ artıq “problem” kimi deyil, “model” kimi təqdim olunur. Bu, siyasi kommunikasiya baxımından çox ciddi transformasiyadır.
Amma bütün bunlarla yanaşı, real problemlər də var və onları görməmək olmaz. Bəli, böyük layihələr həyata keçirilir. Bəli, infrastruktur qurulur. Amma urbanizasiya yalnız bina tikmək deyil. Şəhər həyat keyfiyyətidir. Sosial ədalətdir. Orta təbəqənin formalaşmasıdır. Mənzil əlçatanlığıdır. İctimai nəqliyyatın rahatlığıdır. Gənclərin şəhərdə özünü rahat hiss etməsidir. Əgər şəhər yalnız vitrin kimi qurularsa, o model uzunömürlü olmur.
WUF13 Azərbaycana böyük imic qazandırdı. Amma indi əsas məsələ həmin imici real və davamlı sosial modelə çevirməkdir. Çünki XXI əsrdə şəhərlər sadəcə iqtisadi mərkəz deyil. Şəhərlər siyasi legitimlik məkanıdır. İnsan gündəlik həyatında özünü nə qədər rahat hiss edirsə, dövlətə münasibəti də bir o qədər stabil olur.
Bakının qarşısında indi yeni mərhələ dayanır. Müharibədən sonrakı bərpa mərhələsi artıq bitir. İndi əsas məsələ yeni həyat modelinin işləyib-işləməyəcəyidir.
WUF13 forumu göstərdi ki, Azərbaycan qlobal səhnədə daha böyük rol oynamaq istəyir. Amma böyük rol yalnız tədbir keçirməklə formalaşmır. Böyük rol davamlı model yaratmaqla formalaşır.
İndi əsas sual budur: Azərbaycan Qarabağda və ölkə daxilində qurduğu modeli həqiqətən gələcəyin şəhər modeli edə biləcəkmi?
Əgər bunu bacarsa, WUF13 sadəcə forum kimi yox, Azərbaycanın yeni geosiyasi mərhələsinin başlanğıcı kimi xatırlanacaq.
10:22 20.05.2026
Oxunuş sayı: 1115
