Putin hakimiyyətinin sonu! - Yerinə gələcək adamın adı açıqlandı - MÜSAHİBƏ

Son zamanlar həm dünyada, həm regionda çox ciddi hadisələr baş verir. Dörd ildir davam edən Rusiya- Ukrayna müharibəsində “finiş xəttinin” görünməməsi, ABŞ- İran gərginliyi, həmçinin planetdə sürətlə qütbləşmənin baş verməsi bəzən belə fikir yaradır ki, artıq ümüncü dünya müharibəsi başlayıb.

Əlbəttə, Cənubi Qafqaz regionu da bu proseslərdən təsirlənir.

“Atlas” Araşdırmalar Mərkəzinin sədri, politoloq Elxan Şahinoğlu regionda və dünyada verənlərlə bağlı Crossmedia.az-ən suallarını cavablandırıb.

-         Ermənistanda iyunun yeddisində keçiriləcək parlament seçkiləri yaxınlaşdıqca İrəvan- Mosva münasibətlərində yeni dinamika müşahidə olunur. Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın Rusiyaya səfərindən sonra Ermənistandan daxilində vəziyyətin gərginləşməsini, o cümlədən kilsənin diaspora müraciətini və Paşinyanın kortejinin qəzaya uğramasını təsadüfi hesab etməyənlər də var. Siz necə düşünürsünüz?

-         Aprelin ikisində Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Paşinyanla görüşdən xeyli narazı qaldı. Putin kiminsə, xüsusilə medianın qarşısında ona cavab qaytarılmasına öyrəşməyib. Amma Paşinyan faktiki olaraq Putinin bütün təkliflərinə etiraz etdi. Yəqin ki, artıq Paşinyana təzyiqlərin artırılması barədə “düyməyə basılıb”. Bildiyiniz kimi, iyunun yeddisində Ermənistanda parlament seçkiləri keçiriləcək. Düşünürəm ki, Paşinyan qalib gələ biləcək. Hərçənd rəsmi Moskvanın ritorikasından belə məlum olur ki, onların əsas namizədə iş adamı Samvel Karapetyandır. Çünki digərlərinin, o cümlədən keçmiş prezident, Putinin yaxın dostu Robert Köçəryanın reytinqi elə də çox deyil. Ermənistanda vəziyyət, doğrudan da, qarışır. Bunu Paşinyan da anlayır ki və bilir ki, kilsənin, ordunun və ya radikalların əli ilə ona qarşı addım atıla bilər. Ona görə də təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirib. Yəqin ki, ABŞ-də onu qoruyur. Lakin seçkilərə qədər ölüm – itim olmasa, böyük ehtimalla Paşinyan qalib gələcək.

-         Demək istəyirsiniz ki, baş nazirə qarşı sui – qəsd ehtimalı da var?

-         İki ehtimal var. Bunun biri hərbi çevriliş, digəri isə sui – qəsddir. Paşinyan bu iki ssenaridən özünü sığortalaya bilsə, seçkilərdə qalib gələcək. Bizim üçün də maraqlıdır ki, o, qələbə qazansın. Çünki Paşinyan bu il konstitusiya dəyişikliyinə gedərək sülh sazişinə qol çəkə bilər. İkinci bir tərəfdən isə Tramp yolunun- Zəngəzur dəhlizinin inşasına başlasın. Bundan sonra hakimiyyətə kim gəlirsə gəlsin, vəziyyət dəyişməyəcək.

-         Bəs müxalifət hakimiyyətə gəlsə revanşa cəhd ola bilər?

-         Hətta radikal müxalifət üçün də, məncə, bu məsələ bitib. Məsələn, Karapetyan öz çıxışlarında müxtəlif vədlər versə də, bu məsələyə toxunmur. Məlumdur ki, Paşinyan “müxalifət hakimiyyətə gəlsə, yeni müharibə olacaq” tezisi ilə xalqı müxalifətdən qoparmağa çalışır. Ona görə də radikallar xalqı sakitləşdirməyə çalışırlar. Bu mənada Paşinyanın hakimiyyətdə qalmasında maraqlı olsaq da, fərqli ssenaridən də çəkinmirik. Əksinə, bizə qarşı təxribat olsa, cavab verəcəyik.

-         Paşinyanın Moskvaya ikinci səfəri gündəmə gəlib. Sizcə, ikinci görüşdə nələr müzakirə oluna bilər?

-         Yəqin ki, səfər 9 maya - Böyük Vətən Müharibəsi ilə bağlı ənənəvi parad vaxtına təsadüf edəcək. Paşinyan hər nə qədər Putinə cavab qaytarsa da, münasibətlərin pisləşməsini istəmir. Ona görə də paradda iştirak edəcək. Bu səfər çərçivəsində də müəyyən fikir mübadiləsi aparıla bilər. Dediyim kimi, Paşinyan “bütün körpüləri yandırmaq” istəmir. Putinlə ilk görüşündə də məqsəd cəmiyyətə “biz əlaqələri kəsmirik, qarşı tərəf bizə problem yaradır” mesajını vermək idi. Yəni baş nazir görüşlərdən imtina etməyəcək.

-         ABŞ-nin Ukrayna məsələsində Rusiyanın maraqlarına uyğun davrandığını nəzərə alsaq, Moskva da oxşar jesti Cənubi Qafqazda edə bilər?

-         Həm dünyada, həm də regionda geosiyasi durum dəyişir. Rusiyanın bölgəyə təsir imkanları əvvəlki qədər deyil. Azərbaycan artıq Rusiya iəl bağlı deyil. Hərçənd biz münasibətlərin normal olmasını istəyirik. Ukrayna ilə müharibədə Rusiyanın Cənubi Qafqazda imkanlarını zəiflədir. Prezident İlham Əliyevin bir neçə il əvvəl Gürcüstana səfərində təklif etdiyi Cənubi Qafqaz evini uarada bilsək, Rusiyanın təsir imkanlarını minimuma endirə bilərik. ABŞ-yə gəldikdə isə deməliyəm ki, Cənubi Qafqazın hər üç dövləti- Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanla normal münasibətlərə baxmayaraq, bu o demək deyil ki, region ABŞ-nin “arxa bağçasıdır”. Bakı, Tbilisi və İrəvan istəyir ki, böyük dövlətlərin regionla bağlı maraqları uzlaşsın, kəsişməsin. Rusiyada müəyyən dairələr Tramp yoluna qarşı çıxsalar da, əslində bu layihə həm Tehranın, həm də Moskvanın xeyrinədir. Çünki ticarət əlaqələri inkişaf edə, iqtisadi divident yarana bilər.

-         Sülh sazişi mətninin ABŞ-də paraflandığını nəzərə alsaq, mümkün saziş də orada imzalana bilərmi?

-         Ağ Ev rəhbəri Donald Tramp bunu istəyə və buna çalışa bilər. Əslində sülh sazişinin harada imzalanması o qədər əhəmiyyətli deyil. Əsas odur ki, Ermənistan konstitusiyasını dəyişsin. Bundan sonra sülh sazişini sərəhəddə də, Türkiyədə də, Qazaxıstanda da, ABŞ-də də imzalamaq olar.

-         Bu yaxınlarda Ukrayna Prezident Ofisinin rəhbəri Kirill Budanov dedi ki, müharibə yaxın zamanda bitə bilər. Sizcə, Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkilərinə qədər bu, mümkündür?

-         Düşünmürəm. Tərəflər arasında hazırda əsas məsələ, müharibənin “düyün nöqtəsi” Donbasla bağlıdır. Rusiya Donbası tamamilə işğal etmək istəyir. Lakin bu, mümkün deyil. Bacarsa idi, dörd il ərzində edərdi. Ukraynanın müharibə gücü getdikcə artır. Hər iki tərəf itkilər verir. Rusiya istəyinə çata bilmədiyinə görə, müharibəni dayandırmaz. Moskva Donbasda imtina etmədiyi üçün Kiyev qarşı tərəfin şərtlərini qəbul etməz. Yəni savaş hələ davam edəcək.

-         Sizcə, müharibənin davam etməsi üçün ölkələrdən ən  azı birində hakimiyyət çevrilişi şərtdir? Yoxsa hazırkı liderlər- Putinlə həmkarı Volodimir Zelenski razılığa gələ bilər?

-         Razılığa gələ biləcəklərinə inanmıram. Ukraynada hakimiyyət dəyişikliyi olsa, belə, kimsə - heç bir prezident ərazi itkisi il razılaşmaz. Amma Rusiyada hakimiyyət dəyişsə, vəziyyət kökündən dəyişə bilər.

-         Sizcə, yaxın gələcək üçün Rusiyada belə bir ssenari realdır?

-         Bu, Putinin sağlamlığından asılıdır. Rusiyada ikinci fiqur baş nazir Mixail Mişustindir. Məncə, o, müharibənin əleyhinədir. Çünki iqtisadçıdır və ölkəsinin iqtisadi inkişafı barədə düşünür. Təsadüfi deyil ki, Mişustin heç vaxt müharibə barədə danışmayıb. O hakimiyyətə gəlsə, bəlkə də, müharibə bitə bilər. Ukraynadan fərqli olaraq Rusiyada hakimiyyət dəyişikliyi müharibənin bitməsinə gətirib çıxara bilər.

-         Son zamanlara qədər Rusiya – Ukrayna müharibəsi konteksində nüvə silahının tətbiqi məsələsi gündəmə gəlmişdi. Artıq Şərqi Avropa ilə bağlı bu versiya unudulsa da, bu dəfə ABŞ- İsrail tandemi ilə İran arasında savaş fonunda nüvə maharibəsindən danışıldı. Bu ssenariyə nə qədər yaxınıq?

-         Fikrimcə, Rusiyanın bu təbliğat daha çox çəkindirmək məqsədli idi. Başqa sözlə, Moskva blef edirdi. Rusiya Qərbi qorxutmaq istəyirdi, amma bu, faydasız oldu. Ona görə də bu mövzunu aradan qaldırdılar. Yaxın Şərqə gəldikdə isə İsrail bunu etiraf etməsə də, nüvə silahı var. Amma bu, rəsmi Təl- Əvivə lazım deyil. Çünki İran zəiflədilib, ali dini lider aradan götürülüb, ölkənin havadan müdafiə sistemi zərərsizləşdirilib. Hərçənd İranda rejim arada qalxıb. Ona görə də on ildən sonra itirdiklərini bərpa edə bilər. ABŞ və İsrailin ən böyük qorxusu odur ki, İran nüvə silahı əldə etsə, bundan tətbiq edə, hətta proksilərinə ötürə bilər. Ona böyük təhlükə yarana bilər.

-         Siz də bu fikirdəsiniz ki, rəsmi Tehran bu addıma gedə bilər?

-         Mümkündür. Hər halda Körfəz ölkələrinə zərbə endirməsi, neft- qaz obyektlərini, turizm mərkəzlərini vurması o deməkdir ki, İran bütün riskləri gözə alır.

-         Pakistan danışıqlarını necə qiymətləndirirsiniz?

-         Pakistan görüşü “nəbz yoxlaması” idi. Orada nəticə əldə olunmaması gözlənilən idi. Çümki tərəflərin tələbləri bir – birindən xeyli fərqlənirdi. Amma uranın zənginləşdirilməsi və Hörmüz boğazının açılması ilə razılıq əldə oluna bilərdi. Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, Hörmüz boğazı  ilə bağlı məsələ müharibədən əvvəl yox idi. İkinci raund keçiriləcək. Burada İran Hörmüz boğazı ilə bağlı geri addım ata bilər. Çünki özü də pis vəziyyətdə qalıb, neft sata  bilmir. Növbəti görüşdə nəticə əldə olunması mümkündür. Müharibə kimsəyə sərf etmir.

-         Türkiyə prosesə daxil ola bilər?

-         Türkiyə onsuz da prosesin içindədir və fəallığını davam etdirir. Türkiyə müharibənin əleyhinədir. Mümkündür ki, İslamabadla yanaşı, İstanbul və ya Ankarada da görüşlər keçirilsin.

-         Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın İsralin Türkiyəyə müharibə elan edə biləcəyinə dair açıqlaması ciddi müzakirələrə səbəb oldu. Hətta bəzi ekspertlərin fikrincə, Fidan indiki həssas məqamda bu açıqlamanı verməməli idi. Siz necə düşünürsünüz?

-         Düşünmürəm ki, İsrail ağlını bu qədər itirsin. Türkiyə nə İran, nə Fələstindir. Türkiyənin hədəf seçilməsi bölgə üçün böyük fəlakət ola bilər. Yeri gəlmişkən, iki dövlət arasında münasibətlərin bu qədər gərginliyi Azərbaycana da sərf etmir. Çünki Türkiyə Azərbaycanın strateji müttəfiqidir, İsraillə tərəfdaşlıq münasibətimiz var. Amma rəsmi Bakı anlayır ki, gərginliyin obyektiv səbəbləri var. İsrail uzun illərdir ki, kürdlərə dəstək verir. İsraildə hazıkrı siyasətlə bağlı ciddi düşünməlidirlər. Netanyahunun yerinə solçu bir siyasətçi hakimiyyətə gəlsə, münasibətlər qismən düzələ bilər.

-         Elxan müəllim, bəziləri düşünür ki, Netanyahunun hakimiyyəti müharibələrdən asılı vəziyyətə düşüb və qarşıdurmalar dayansa, onun istefası tələb olunacaq. Siz necə düşünürsünüz?

-         İsraildə bunu tələb edənlər var. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, İsrail cəmiyyəti mühafizəkardır. İranla müharibədə olduğu kimi, Livanla döyüşlərdə də hakimiyyət dəstəklənir. Lakin növbəti seçkilərdə hakimiyyətə solçu siyasətçi gələ bilər. Düşünürəm ki, bütün problemlərin kökündə Fələstin məsələsi dayanır. İsrail Fələstinin müstəqilliyini tanısa, bir çox problem həll edər. Amma Təl- Əviv də düşünür ki, Fələstinin müstəqilliyi tanınsa, İsrailin təhlükəsizliyi necə həllini tapacaq?

-         Son zamanlar ABŞ-nin NATO-dan çıxması ciddi müzakirə olunur. Sizcə, Vaşinqton buna gedəcək?

-         İnanmıram. Ağ Ev rəhbəri Donald Tramp buna təkbaşına qərar verə bilməz. Konqresdən icazə alınmalıdır. İkincisi, ABŞ NATO-dan çıxsa, Avropadakı hərbi bazalarını itiri bilər. Bu, ABŞ-nin təhlükəsizliyi üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Əgər ABŞ bazalarını itirsə, həm mümkün əməliyyatlara gücü çatmayacaq, həm də fövqəl statusunu itirəcək. Bu boşluğu da əsas rəqibi Çin dolduracaq. Ona görə də Trampın bəyanatlarına rəğmən, ABŞ NATO-dan çıxmaz. Üstəlik, Trampın üç il müddəti qalıb. Hakimiyyətə yenidən Demokratlar gələ bilər. Həmçinin Tramp vitse- prezident Cey Di Vensi də “xərclədi”. Onu Pakistan danışıqlarına göndərdə, amma uğursuz oldu. Macarıstandakı seçkilərlə məşğul olmasını istədi, bu da istənilən effekti vermədi. Yəni Vens uğursuz nəticələrlə yadda qaldı.

-         Yeri gəlmişkən, Macarıstandakı seçkilərin nəticəsini və rəsmi Budapeştin bundan sonrakı xarici siyasət kursunu necə qiymətləndirirsiniz?

-          Seçkilərin nəticəsi həm Rusiya, həm də ABŞ üçün gözlənilməz oldu. Çünki hər ikisi keçmiş baş nazir Viktor Orbanı dəstəkləyirdi. Trampın seçkilərin nəticəsini bilə- bilə ora  Vensi göndərməsi də əslində təəccüblüdür. Hər halda bu, onun mövqeyinə zərbə oldu. Seçkilərdə qalib gələn "Tisa" partiyasının lideri Peter Madyar Avropa İttifaqı ilə münasibəti yaxşılaşdıracağını deyir. Rusiya ilə əvvəlki isti münasibəltər olmasa da, əlaqələr tamamilə dayandırılmayacaq. Çünki Rusiya nefti Macarıstana lazımdır. Macarıstan, həmçinin Türk Dövlətləri Təşkilatının müşahidəçi üzvüdür. Yəqin ki, yəni baş nazir də ölkəsinin türk dövlətləri ilə bağlı xarici siyasətini davam etdirəcək. Bu, hər şeydən əvvəl Budapeştin özünə lazımdır.

-         Sonda, ABŞ- Çin münasibətlərinin hazırkı səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz? İranla gərginlik tam aradan qalxandan sonra yeni müharibə başlaya bilər?

-         Ümumiyyətlə, bütün gərginliklərin kökündə ABŞ- Çin rəqabəti dayanır. Bir neçə ildən sonra iqtisadi gücünə görə Çin ABŞ-ni ötəcək. Çinin həm iqtisadi, həm də hərbi gücü artır. İran rejiminin ayaqda qalmasında da Çinin mühüm rol oynadı. Əgər İran rejimi çöksə idi, bu, Venesueladan sonra Pekinin növbəti məğlubiyyəti olacaqdı. Trampın martın sonunda Çinə səfəri gözlənilirdi. Düşünürdü ki, İran müharibəsində qalib olacaq və əli güclü formada Çinə gedəcək. Amma bu, olmadı. Mayın ortalarında Trampın Çinə getməsi proqnozlaşdırılır. Lakin bu da şübhəlidir. Ümumiyyətlə, hazırkı vəziyyət Soyuq müharibədən əvvəl ABŞ ilə SSRİ arasındakı durumu xatırladır. Dünya faktiki olaraq iki yerə bölünmüşdü. İndi də mənzərə təxminən eynidir. İndi Çinin tərəfdaşları daha çoxdur. Məsələn, “Bir kəmər, bir yol” layihəsi vasitəsilə Pekin xeyli tərəfdaş qazanıb. Düşünürəm ki, ABŞ- Çin rəqabəti xeyli davam edəcək. Kimin qalib gələcəyini demək çətindir, amma Çin hərbi toqquşmada maraqlı deyil. Çünki Rusiyadan fərqli  olaraq iqtisadiyyatını düşünür. Əgər Rusiya da iqtisadiyyatını düşünsə idi müharibəyə başlamazdı.