Azərbaycanda su qıtlığı, quraqlıq yaranır... - Alimlə ŞOK MÜSAHİBƏ

Son illər dünyada baş verən mürəkkəb geosiyasi proseslər, qlobal iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı risklər, enerji resurslarının məhdudlaşması və dayanıqlı inkişafın strateji əhəmiyyət kəsb etməsi ölkələri mövcud iqtisadi və siyasi modellərə yenidən baxmağa məcbur edir. Artıq yalnız qısa müddətli iqtisadi qazanc deyil, uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizlik, sosial rifah və enerji müstəqilliyi dövlət siyasətinin əsas prioritetləri sırasında yer alır.

Bu baxımdan Azərbaycan da beynəlxalq tendensiyaları nəzərə alaraq inkişaf strategiyasını yeni reallıqlara uyğunlaşdırır. Ölkədə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, ənənəvi enerji mənbələrindən asılılığın mərhələli şəkildə azaldılması, alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl və sistemli tədbirlər həyata keçirilir. Eyni zamanda, ekoloji tarazlığın qorunması, təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə, ətraf mühitə mənfi təsirlərin minimuma endirilməsi və müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsinə çevrilib.

Bütün bu addımlar Azərbaycanın yalnız regional deyil, qlobal miqyasda da dayanıqlı inkişaf modelinə inteqrasiya etmək, iqtisadi təhlükəsizliyini möhkəmləndirmək və gələcək nəsillər üçün sağlam yaşayış mühiti formalaşdırmaq məqsədinə xidmət edir.

Qeyd olunan məqamlarla bağlı coğrafiya elmləri doktoru, professor, Elm və Təhsil Nazirliyinin Coğrafiya İnsitutunun Geosiyasət və iqtisadi coğrafiya labaratoriyasinin müdiri Nəriman Paşayev Crossmedia.az-a geniş müsahibə verib:

- İqlim dəyişiklikləri Azərbaycanın coğrafi mühitinə ən çox hansı istiqamətlərdə təsir göstərir?

- Əslində iqlim dəyişikliyi qlobal problemdir. İqlim dəyişikliyi problemi artıq bir neçə ildir ki, özünü göstərir. Son on ildə isə bu proses daha qabarıq hala gəlib. Yəni, həm dünyada, həm də bizdə temperatur normadan təxminən iki dərəcəyə qədər artıqdır. Ümumiyyətlə, əvvəllər qəbul olunmuş iqlim normaları ilə müqayisədə temperatur yüksəlib. Temperatur qalxıbsa, bu, iqlimdə doğrudan da böyük dəyişikliklər yaradır. Yağıntı azalır, bəzi yerlərdə temperatur daha da artır, elə yerlər var ki, əksinə, temperatur azalır. Bu, dünya miqyasında baş verən prosesdir və Azərbaycan üçün də xarakterikdir. Azərbaycanın həm düzənlik, həm də dağlıq əraziləri var. Bu iqlim dəyişiklikləri ölkədə ciddi problemlər yaradıb. Azərbaycanda su qıtlığı, quraqlıq yaranır. Quraqlıq yarananda isə təbii olaraq su qıtlığı da ortaya çıxır. Amma bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda su qıtlığını yalnız iqlimlə bağlamaq düzgün olmaz. Çünki əhali də artıb. Məsələn, əsrin əvvəlində, yəni 1919-cu illərdə Azərbaycanın əhalisi cəmi bir milyon iki yüz min, lap çox olsa iki milyon idi. İndi isə əhali on milyondan çoxdur. Əhali artdıqca tələbat da artır, bu isə aydın məsələdir. Bununla yanaşı, əhali artdıqca kənd təsərrüfatı əkin sahələri də genişlənib. Bu da suya olan tələbatı artırır və su qıtlığının yaranmasına səbəb olur. Amma qlobal baxımdan, sizin verdiyiniz sual da doğrudur: iqlimdə baş verən dəyişikliklər quraqlıq yaradır. Elə yerlər var ki, əksinə, sel hadisələri baş verir, dolu prosesi yaranır. Məsələn, son otuz ildə sel hadisələrinin təkrarlanma sayı xeyli artıb. Əvvəllər Azərbaycanda ildə, tutaq ki, iyirmi dəfə sel hadisəsi baş verirdisə, indi artıq ildə yüz dəfə sel hadisəsi qeydə alınır. Digər tərəfdən isə quraqlıq halları müşahidə olunur. Məsələn, keçən il Azərbaycanda iki ay davam edən tam quraqlıq oldu. Suvarma sistemi olmayan, dəmyə şəraitində olan rayonlarda iki ay quraqlığın nə demək olduğunu təsəvvür etmək çətin deyil. Heç bir suvarma sistemi yox idi və quraqlıq davam etdi. Bu isə kənd təsərrüfatına çox böyük ziyan vurdu. Bu məsələ olduqca strateji əhəmiyyət daşıyır. Təsəvvür edin ki, taxılçılıq, meyvəçilik və digər sahələr birdən-birə su qıtlığı ilə üzləşdi. Digər tərəfdən isə doluvurma halları var. Məsələn, Azərbaycanın qərb rayonları – xüsusilə Gəncə, Daşkəsən, Qazax, Tovuz iqtisadi rayonları, eləcə də işğaldan azad edilmiş Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonları, həmçinin Naxçıvanın dağlıq əraziləri doluvurmaya çox həssas bölgələrdir. Doluvurma halları artıb. Vaxtilə, məsələn, Rusiyada bu sahədə müəyyən mübarizə tədbirləri aparılırdı və yeddi mübarizə dəstəsi mövcud idi. İndi isə həmin mübarizə dəstələri ləğv olunub. Təsəvvür edin ki, Gəncə və Daşkəsən ərazilərində ildə səkkiz dəfə güclü doluvurma baş verir. Bu isə kənd təsərrüfatına, xüsusilə də kartofçuluq, meyvəçilik kimi sahələrə böyük ziyan vurur. Kartofçuluqda məhsulun ən azı otuz faizi məhv olur, üzümçülükdə isə bu göstərici əlli, hətta yetmiş faizə çatır. Üzüm boyda, hətta dollar böyüklüyündə dolu dənələri düşür. Görürsən ki, iqlimdə baş verən bu şıltaqlığa qarşı insanlar müəyyən mənada öyrəşməlidirlər. Yəni biz bu problemdən qaça bilməyəcəyik. İqlim dəyişikliyinin dünya üçün yaratdığı fəsadlar Azərbaycan üçün də tam şəkildə keçərlidir. Həm dolu, həm sel, həm də quraqlıq. Elə ərazilər var ki, eyni vaxtda həm sel olur, həm doluvurma baş verir, ya da quraqlıq yaranır. Bunların hamısının müxtəlif təzahür formaları var. Ümumiyyətlə, yağıntının miqdarı da təxminən iki faizə qədər azalır. Bu isə su çatışmazlığı yaradır. Biz Qafqaz regionunda su ilə ən az təmin olunmuş ölkələrdən biriyik. Bizdə su ehtiyatları çox məhduddur. Məsələn, Azərbaycanda cəmi otuz bir kub kilometr su ehtiyatı var ki, onun yalnız on kub kilometri ölkə ərazisində formalaşır. Qalan su ehtiyatları Türkiyədən, Gürcüstandan, Ermənistandan, eləcə də Rusiyadan daxil olur. Ona görə də Azərbaycanda suya çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Su elə bir təbii sərvətdir ki, ona son dərəcə diqqətlə yanaşılmalıdır. Vaxtilə torpaq və ərazi uğrunda mübarizə aparılırdı, indi isə dünyada su uğrunda mübarizə aparılacaq. Elə dövlətlər var ki, artıq bu təhlükəni hiss edirlər. Buna görə də suya qənaətlə yanaşmaq, onun çirklənməsinin qarşısını almaq, təkrar istifadəsini təmin etmək lazımdır. Su qida elementləri içərisində ən vacib amillərdən biridir və iqlimdən çox asılıdır. Qlobal iqlim dəyişiklikləri su ehtiyatlarına birbaşa və ciddi təsir göstərir.

- Necə düşünürsünüz, su ehtiyatı necə təmin edilməlidir? Alternativlər var, sizcə? 

-  Azərbaycanın bütün dağlıq regionları su ehtiyatları baxımından çox zəngindir. Dağlıq regionlarda son otuz ildə əhali çox seyrəkdir. Su çoxdur, torpaq çoxdur, amma istifadə azdır və bu ehtiyatlardan düzgün, səmərəli şəkildə istifadə olunmur. Ən çox su harada istifadə olunur? Bakı şəhərində, Abşeronda. Əhalimizin haradasa qırx faizdən çoxu burada yerləşir. Bəli, bu dediyimiz təxminən üç milyona qədər olan rəsmi rəqəmdir. Amma prezidentimiz dəfələrlə qeyd edib ki, Azərbaycanda beş yüz mindən çox evin heç bir sənədi yoxdur. Əgər bu evlərin hər birində orta hesabla dörd nəfər yaşadığını nəzərə alsaq, dörd milyondan artıq əhali faktiki olaraq Bakıda yerləşir. İndi isə bu qədər əhalinin su təminatı artıq çatmır. Oğuz–Qəbələ su kəməri çəkildi və deyildi ki, Bakının su təminatı yaxşılaşacaq. Amma bu, gözlənilən səviyyədə baş vermədi. Ona görə də görürsünüz ki, prezident son bir ay ərzində xüsusi sərəncam imzaladı ki, Bakı şəhərinin su təminatı məsələsi həll olunsun. İndi başqa mənbələrdən də suyun gətirilməsi nəzərdə tutulur. Görürsünüz ki, problemlər var və bu problemlər az deyil. Bu quraqlığın yaratdığı fəsadlara insanlar hazır olmalıdır, adaptasiya etməlidirlər. Sular necə gəlir? Məsələn, Bakıda yerli içməli su mənbəyi yoxdur. İstər içməli su olsun, istər suvarma suları – hamısı digər ərazilərdən gətirilir. Bakının öz su ehtiyatı yoxdur. Əhali çoxdur, tələbat da böyükdür. Ona görə də suya qarşı son dərəcə qənaətli münasibət göstərilməlidir. Xəzər dənizində suyun səviyyəsi isə son aylar deyil, artıq bəlkə də illərdir ki, davamlı şəkildə azalır. Bu azalmanın artıq heç bir şübhəsi yoxdur.

- Xəzər dənizinin suyunun səviyyəsinin bu qədər azalmasına səbəb iqlim dəyişiklikləridir? 

- Yox, yəni Xəzərin səviyyəsinin bu cür tərəddüdü heç vaxt nə dünya alimləri, nə Azərbaycan alimləri, nə də Xəzəryanı ölkələrin alimləri tərəfindən yalnız bir amillə izah olunmur. Mən özüm də Xəzərin səviyyə tərəddüdləri, onun ətraf mühitə təsiri və digər məsələlərlə müəyyən qədər məşğul olmuşam. Doğrudan da, bu gün Xəzərin səviyyəsinin belə kəskin şəkildə düşməsi çox böyük problemlər yaradır. Məsələn, 1995–1997-ci illərə qədər Xəzərin səviyyəsi qalxırdı. Hətta elə bir həddə çatmışdı ki, çox böyük ərazilərdə bir çox obyektlər suyun altında qalmışdı.  1995–1997-ci illər arasında bu proses nəticəsində Azərbaycanın iqtisadiyyatına səkkiz milyard manatdan artıq ziyan dəymişdi. O dövrdə Xəzərin səviyyəsi qalxırdı. Yəni, Xəzərin səviyyəsinin qalxıb-enməsi müəyyən dövrlərlə müşayiət olunur. Burada bir neçə amil var. Birincisi, bayaq sizin də qeyd etdiyiniz iqlim amilidir – yağıntının artması və ya azalması. Məlumdur ki, Xəzər elə bir hövzədir ki, ona daxil olan suların səksən faizini Volqa çayı gətirir və Volqa da Rusiyadan axır. Ona görə də deyilir ki, Xəzərin səviyyəsinin azalmasına Xəzərə tökülən çayların ümumi su həcminin azalması təsir göstərir. Amma məsələ təkcə bununla bitmir.

Geoloqların fikrincə, Xəzər dənizinin dərin hissəsi Alp–Himalay dağəmələgəlmə zonasına düşür. Bu isə fəal tektonik zonadır. Burada müəyyən tektonik proseslər gedir: bəzi dövrlərdə qalxma, bəzi dövrlərdə isə enmə, çökmə baş verir. Haçan ki, bu ərazi qalxır, Xəzərin səviyyəsi də qalxır, haçan ki, enir və çökür, onda Xəzərin səviyyəsi düşür. Bu, geoloqların irəli sürdüyü yanaşmadır. Çünki Xəzər birbaşa Qafqaz dağları ilə, Alp–Himalay dağ sistemilə əlaqəlidir. Üçüncü mühüm amil antropogen amildir. Yəni insan fəaliyyəti. Xəzərə tökülən bütün çayların ətrafında insanlar məskunlaşıb. Bu sular intensiv və bəzən nəzarətsiz şəkildə istifadə olunur. Bu da Xəzərin su balansına təsir göstərir. Hazırkı dövrdə Xəzərin səviyyəsinin birdən-birə iki metrə qədər aşağı düşməsi, doğrudan da, çox böyük problem yaradır. Çünki bu, bütün Xəzərsahili zonada yerləşən sənaye müəssisələrinə, aqrar təsərrüfata, kurort və turizm obyektlərinə təsir edir. Bu təsirin həm mənfi, həm də müsbət tərəfləri var. Məsələn, kurort-turizm baxımından yeni ərazilər açılır. Amma unutmamalıyıq ki, təxminən qırx il əvvəl həmin ərazilərdə əhali yaşayırdı. Sonra Xəzərin səviyyəsi qalxdı və həmin ərazilər suyun altında qaldı. Ona görə də Xəzərin səviyyə tərəddüdlərini nəzərə almadan həmin sahələrdə məskunlaşma yaratmaq, təsərrüfat sistemi qurmaq düzgün deyil. Çünki Xəzərin səviyyə dəyişmələri tarix boyu baş verib. Son iki yüz ildə təxminən hər qırx ildən bir Xəzərin səviyyəsində ciddi dəyişikliklər müşahidə olunub. Mən bayaq qeyd etdim ki, 1997-ci ilə qədər səviyyə qalxırdı. İndi isə alimlər deyirlər ki, Xəzərin səviyyəsi hələ ən azı iyirmi il də enməyə davam edəcək. Bu proses belə davam etsə, Xəzərin səviyyəsi iki metr yox, hətta beş metrə qədər də düşə bilər. İndi təsəvvür edin ki, Xəzər sahili Azərbaycanın ərazisində səkkiz yüz iyirmi beş kilometr uzunluğundadır. Bu qədər böyük sahədə səviyyənin düşməsi nə qədər ciddi problemlər yarada bilər. Bu, doğrudan da çox böyük problemdir. Məsələn, mən özüm Sumqayıt şəhərində yaşayıram. Bakıda dənizin çəkilməsi o qədər də hiss olunmur. Amma Xəzər sahil zolağında – Samurdan Astaraya qədər – elə yerlər var ki, dəniz beş yüz metr geri çəkilib, elə yerlər var ki, iki yüz metr, orta hesabla isə üç yüz–dörd yüz metr geri çəkilmə müşahidə olunur. Bu ərazilər əsasən kurort-turizm zonalarıdır. Dəniz çəkildikcə yeni torpaq sahələri açılır və istifadə üçün imkan yaranır. Amma burada başqa bir problem də var: Xəzərin səviyyəsi yenidən qalxa bilər. Bu ehtimalı heç vaxt unutmamaq lazımdır. Bu gün Xəzərin səviyyəsinin azalması daha çox iqlimlə əlaqələndirilir, yəni Xəzərə daxil olan suların həcminin azalması ilə. Amma bundan başqa amillər də var: insan fəaliyyəti, tektonik proseslər və digər təbii faktorlar. Ona görə də bu sahədə heç kim dəqiq deyə bilməz ki, neçə ildən sonra Xəzərin səviyyəsi yenidən qalxacaq. Hazırda Xəzərşünas alimlərin və bu sahədə tədqiqat aparan mütəxəssislərin əksəriyyəti belə qənaətə gəlir ki, ən azı yaxın iyirmi ildə Xəzərin səviyyəsi azalmağa davam edəcək. Bu azalmanın bir metr, iki metr, yoxsa daha çox olacağı isə sahənin relyefindən və dərinliyindən asılıdır. Bu problem həm də Xəzərsahili ərazilərin ekosisteminə ciddi zərbə vurur. Dənizin geri çəkildiyi ərazilərdə əvvəllər Xəzərin canlı aləmi mövcud idi. İndi isə bu canlılar məhv olur, ekosistem sıradan çıxır. Burada bir daha insanların adaptasiyası və düşüncə tərzi məsələsi ortaya çıxır. İnsanlar təbii fəlakətləri tez unudurlar. Məsələn, Şəki–Zaqatala bölgəsində Kiçik Çay hövzəsində vaxtilə sel bir insanın babasını aparıb, amma bu gün onun nəvəsi həmin çayın içinə qədər ev tikib. Heç düşünmür ki, vaxtilə burada sel olub. Eyni vəziyyət Xəzər sahil zonasında da müşahidə olunur. Mən özüm müşahidə etmişəm ki, bu gün dənizin geri çəkildiyi ərazilərdə vaxtilə böyük kurort-turizm müəssisələri olub. Sonra su qalxıb və həmin obyektlər suyun altında qalıb. Onları nə bərpa etmək, nə də təmizləmək mümkün olub. Uzun müddət istifadəsiz qalıblar. Xəzər dənizinin suyunun çəkilməsi ciddi ekoloji problemlər yaradır. Bəs region dövlətləri üçün bu hansı iqtisadi problemləri yaradır və yarada bilər? İqtisadi baxımdan bu, çox böyük zərərdir. Təsəvvür edin ki, Xəzər sahili zonaların hamısı əsas kurort-turizm əraziləridir. Bu, təkcə Azərbaycana deyil, Xəzəryanı beş ölkənin hamısına aiddir. Bununla yanaşı, Xəzər əsas neft-qaz hövzəsidir. Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatlarının səksən faizi Xəzərin şelfində yerləşir. Gələcəkdə mənimsəniləcək ehtiyatlar da əsasən Xəzərlə bağlıdır. Eyni zamanda, balıqçılıq və kürü istehsalının əsas mərkəzi də Xəzər hövzəsidir. Dərman bitkiləri, yosunlar və digər bioloji resurslar da burada formalaşır. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın iqtisadiyyatının demək olar ki, əlli faizi birbaşa və ya dolayı yolla Xəzərlə bağlıdır. Neft, qaz, balıqçılıq, dərman xammalı, nəqliyyat – hamısı Xəzər vasitəsilə həyata keçirilir. Xəzər bizim üçün canlı bir sistemdir. Xəzərdə baş verən hər bir problem Azərbaycan üçün çox böyük problemdir. Ona görə də Xəzərə hamı çox qayğı ilə yanaşmalıdır. Əgər bu dəniz bizi dolandırırsa, böyüdürsə, dünyaya çıxışımızı təmin edirsə, biz də ona məsuliyyətlə yanaşmalıyıq. Xəzər həm də bizim əsas nəqliyyat arteriyamızdır. Biz Xəzər vasitəsilə dünyaya çıxırıq. İxracatımız da, idxalatımız da əsasən Xəzər üzərindən həyata keçirilir. Bütün bunları nəzərə alaraq, Xəzər sahil zolağında aparılan hər bir təsərrüfat fəaliyyəti çox ciddi elmi əsaslara və uzunmüddətli proqnozlara söykənməlidir.

- Yaşıl enerji layihələri ölkənin enerji təhlükəsizliyinə necə təsir edir?

-  Üç növ iqtisadiyyat var: ənənəvi iqtisadiyyat, yəni qəhvəyi iqtisadiyyat; yaşıl iqtisadiyyat; bir də mavi iqtisadiyyat. Aydındırmı? Torpaq və dənizlə bağlı iqtisadiyyatlar. Ənənəvi, yəni qəhvəyi iqtisadiyyat ondan ibarətdir ki, bu gün hələ də dünyanın əksər ölkələri enerjinin səksən–doxsan faizini ənənəvi enerji mənbələrindən – neftdən, qazdan, kömürdən, torfdan və s. əldə edir. Lakin Avropa İttifaqına daxil olan ölkələr və bəzi digər dövlətlər artıq enerjinin böyük hissəsini yaşıl enerji mənbələrindən alırlar. Yaşıl enerji deyəndə alternativ enerji növləri nəzərdə tutulur. Mən sizə deyim ki, alternativ ənənəvi enerji mənbələrinə dünyanın bir çox ölkələrinin əli çatmır. Amma alternativ, yəni yaşıl enerjiyə hamının əli çata bilər. Sadəcə burada əsas məsələ texnologiyalara sahib olmaqdır. Bu texnologiyalar isə əsasən Avropa ölkələrində, inkişaf etmiş dövlətlərdə mövcuddur. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə bu imkanlar hələ məhduddur və onlar yenə də qəhvəyi iqtisadiyyatdan, yəni kömürdən, neftdən, qazdan istifadə edirlər.

Bu baxımdan yaşıl enerji Azərbaycan üçün çox vacibdir. Bir tərəfdən Allah Azərbaycanın üzünə baxıb ki, biz neft və qazla zəngin ölkəyik. Yəni, yanacaq baxımından özümüzü təmin edirik, hətta dünyaya da satırıq və bu gün də satırıq. Digər tərəfdən isə Allah yenə üzümüzə baxıb ki, yaşıl enerji almaq üçün Azərbaycanda bol günəş enerjisi var, külək enerjisi var, geotermal enerji imkanları var. Məhz buna görə də yaşıl enerji layihələri bu gün Azərbaycanda prioritet istiqamətdir. Bildiyiniz kimi, cənab Prezident bu sahədə bir sıra fərmanlar imzalayıb. Yaşıl enerji ölkənin enerji təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir. Hazırda yaşıl enerji Azərbaycanda çox prioritet sahədir. Əvvəllər yaşıl enerjinin payı təxminən yeddi faiz idi, bu gün artıq on üç faizə çatıb. İki min otuzuncu ilə qədər isə bu göstəricinin otuz–otuz beş faizə çatdırılması öhdəliyi götürülüb. Bu istiqamətdə xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri seçilib və bu ərazilər “yaşıl zona” elan olunub. Təkcə son beş ildə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda otuz iki su elektrik stansiyası tikilib və fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, Cəbrayılda günəş elektrik stansiyası tikilib. Ümumiyyətlə, həmin ərazilərdə yaşıl enerji layihələrini həyata keçirmək daha asandır, çünki hər şey sıfırdan qurulur. Bakıda artıq külək enerjisindən istifadə olunur. Bu sahədə istifadəyə start verilib. Bakı və Xızı istiqamətində külək elektrik stansiyaları yaradılıb. Bu gün əgər bu temp davam etsə, Azərbaycan həm neft-qaz satan ölkə olaraq qalacaq, həm də yaşıl enerji ixrac edən ölkəyə çevriləcək. Artıq bu istiqamətdə müqavilələr bağlanıb. 2025-ci ildən etibarən Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə yaşıl enerjinin ixracı nəzərdə tutulur. Bu, eyni zamanda o deməkdir ki, biz nə qədər çox yaşıl enerji istehsal etsək, bir o qədər də neft və qaza qənaət edəcəyik. Bu, Azərbaycan üçün strateji prioritetdir. Yaşıl enerji isə yaşıl iqtisadiyyatın yalnız bir qoludur. Bundan başqa yaşıl sənaye, yaşıl kənd təsərrüfatı, yaşıl nəqliyyat da var. Azərbaycanda hələ 1990-cı illərdən başlayaraq bu sahədə ciddi işlər görülür. Xüsusilə 1994-cü ildən sonra yaşıl iqtisadiyyat sahəsinə real şəkildə start verilib. Sənaye sahəsində böyük işlər aparılır, kənd təsərrüfatında da geniş islahatlar həyata keçirilir. Bu gün Azərbaycanda iyirmidən çox aqropark fəaliyyət göstərir, sənaye parkları yaradılıb. Sənaye parklarının əsas məqsədi də yaşıl iqtisadiyyata xidmət etməkdir. Yaşıl enerji sahəsinə dövlət ayrıca maddə kimi göstərməsə də, faktiki olaraq hər il azı bir–iki, bəzən isə üç milyard manat vəsait yatırılır. Artıq ixrac istiqamətləri də müəyyənləşdirilib. Bu sahədə xarici investorlar da Azərbaycana dəstək göstərir. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanının “Masdar” şirkəti, Böyük Britaniyanın BP şirkəti və Avropa İttifaqının bir sıra şirkətləri yaşıl enerjiyə keçid prosesində Azərbaycana texnoloji və metodiki dəstək verirlər. Bununla yanaşı, Azərbaycanda bu sahədə istehsal imkanları da yaradılır. Məsələn, günəş panelləri artıq Sumqayıtda istehsal olunur. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni tikilən evlərin əksəriyyətində günəş panelləri quraşdırılır. Həm dövlət layihələrində, həm də şəxsi evlərdə bu sistemlərdən istifadə edilir. Bakının özündə belə bir çox məscidlərdə günəş panelləri quraşdırılıb. Azərbaycan günəş enerjisi baxımından dünyada çox əlverişli mövqeyə malikdir. Amma günəş panellərini hər yerdə yerləşdirmək mümkün deyil. Məsələn, Qazax, Tovuz, Gəncə, Daşkəsən kimi ərazilərdə torpaq əsasən qara torpaqdır və kənd təsərrüfatı üçün çox qiymətlidir. Ona görə də bu torpaqlarda panellərin yerləşdirilməsi məqsədəuyğun deyil. Şamaxı ərazisi üçün də bu keçərlidir. Amma Naxçıvanda, Abşeronda bu mümkündür. Abşeronda məhsuldar torpaq azdır və panellərin yerləşdirilməsi üçün uyğun sahələr var. Bu sahədə dövlət səviyyəsində çox böyük işlər görülür. Əminliklə deyə bilərəm ki, cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən proqramlar nəticəsində yaxın iyirmi–otuz il ərzində Azərbaycan yaşıl enerjidən istifadənin payını qırx faizə qədər artıra bilər. Bu gün bu göstərici təxminən on üç–on beş faizdir, 2030-cu ilə qədər isə otuz faizə çatdırılması planlaşdırılır. Hətta Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yetmiş iki su elektrik stansiyasının yaradılması nəzərdə tutulur. Bu, dövlət üçün strateji əhəmiyyətli məsələdir. İqlim dəyişikliklərinin kənd təsərrüfatı zonalarına təsirinə gəlincə, bu dəyişikliklər zonaların özünü tam dəyişmir. Amma kənd təsərrüfatına mənfi təsir göstərə bilər. Azərbaycan əsasən iki iqlim qurşağında yerləşir: subtropik, xüsusilə quru subtropik iqlim və dağlıq iqlim zonası. Məsələn, Lənkəran–Astara rütubətli zonadır, Şəki–Zaqatala bölgəsində isə bol yağıntılar müşahidə olunur. İndi iki–üç ay quraqlıq ola bilər, amma bu, zonanın dəyişməsi demək deyil. Sadəcə su çatışmazlığı yaranır. Buna görə də əvvəlcədən dövlət səviyyəsində adaptasiya tədbirləri görülməlidir. Suvarma sistemləri qurulmalı, kanallar açıq deyil, örtülü borular vasitəsilə çəkilməlidir. Çünki açıq kanallarda suyun böyük hissəsi buxarlanır. Suya maksimum qənaət etmək lazımdır. Çünki qeyd etdiyim kimi, Qafqaz regionunda su ehtiyatları baxımından ən zəif təmin olunmuş ölkə Azərbaycandır. Adam başına düşən su ehtiyatına görə də biz çox aşağı səviyyədəyik. Bir çox sahələrdə Qafqazda birinciyik, amma su ehtiyatlarına görə demək olar ki, sonuncuyuq.

- Şəhərsalma prosesinin sürətlənməsi coğrafi və ekoloji balansı necə dəyişir?

 Əslində, şəhərsalma sizin dediyiniz ekoloji balansı tamamilə dəyişir. Çünki şəhərsalma o deməkdir ki, əhali sürətlə artır və şəhərsalma prosesi də paralel şəkildə davam edir. Şəhər böyüyür, amma bu böyümə ərazinin artması ilə məhdudlaşmır. Bunun ciddi tələbatları var: kommunikasiya sistemləri ilə təminat, yaşayış evləri, su ilə təminat və digər infrastrukturlar. Bundan başqa, şəhər təkcə yaşayış məkanı deyil, eyni zamanda ətraf ərazilərə böyük həcmdə tullantı yayan bir məkandır. Təsəvvür edin ki, Bakı şəhərinin on iki rayonu var. Bakı kimi böyük bir şəhər və aqlomerasiya üçün cəmi bir dənə tullantıların emalı müəssisəsi mövcuddur və o da Balaxanıdadır. Üstəlik, həmin müəssisə tam gücü ilə işləmir, daha çox xammal səviyyəsində fəaliyyət göstərir. Yəni Bakıda tullantıların heç iyirmi faizi belə emal olunmur. Bu tullantılar nədir? Əslində bunlar qızıl dəyərində xammaldır. Amma biz bu xammalı ya yandırırıq, ya da tullayırıq. Xammalı ayaqlayırıq. Bu, bir tərəfdən ətraf mühiti dəhşətli dərəcədə çirkləndirir, digər tərəfdən isə çox böyük tullantı kütləsi yaradır. Məsələn, Qarabağda bu məsələlər artıq həll olunub. Şuşa şəhərini, məsələn, bir ingilis mütəxəssis gəlib necə adlandırdı? Dedi ki, Şuşa Avropa şəhərlərindən də iddialıdır. Çünki buranın iqlimi təmizdir, özünün su təminatı var. Üstəlik, burada tullantıların emalı üçün dörd ədəd yeraltı konteyner sistemi qurulub. Tullantılar orada yığılır və sonradan emala göndərilir. Yəni küçələrdə tullantı yoxdur, iy yoxdur, qoxu yoxdur.

Bu səbəbdən Şuşanı bu gün yaşıl şəhər, ağıllı şəhər adlandırırlar. Bunu biz yox, avropalı mütəxəssislər deyir. Hətta deyirlər ki, bu baxımdan Londonu belə üstələyir. Təsəvvür edin, yəni Azərbaycanda bunu yaratmaq mümkündür. Amma bu gün, xüsusilə Bakı üçün bunu reallaşdırmaq çox çətindir.

Bakı üçün bu, böyük ekoloji problemdir. Ümumiyyətlə, Bakının ən böyük problemlərindən biri ekoloji məsələdir. Vaxtilə Bakı və ümumilikdə Abşeron yarımadası neft hasil olunan ərazi olub. Bu, tarixən belədir. İndi isə həmin ərazilərdə çoxlu çirklənmiş sahələr qalıb. Abşeronda üç yüzdən artıq xırda mazutlu, neftli göllər mövcuddur. Torpaqlar demək olar ki, tam şəkildə kimyəvi və radiasiya çirklənməsinə məruz qalıb. Təsəvvür edin ki, vəziyyət nə qədər ağırdır. Ona görə də bu ərazilər ekoloji baxımdan son dərəcə problemli və təhlükəli zonalardır. Üstəlik, tullantı problemi də var. Burada həm məişət tullantıları, həm də zərərli sənaye tullantıları mövcuddur. Mən bayaq qeyd etdim ki, Bakıda cəmi bir tullantı emalı müəssisəsi var. Azərbaycanın altmışdan çox rayonu var, amma onların heç birində tullantıların emalı sistemi yoxdur. Tullantılar ya basdırılır, ya da yandırılır. Halbuki bütün bunlar xammaldır və düzgün idarə olunarsa həm ekoloji, həm də iqtisadi fayda verə bilər.

- Gələcəkdə Azərbaycanın coğrafi üstünlükləri iqtisadi inkişafda hansı rola oynayacaq? 

-  Azərbaycan Respublikasının prezidenti ilə fəxr edirəm. Niyə? Ona görə ki, bu gün dünya prezidentləri bizim prezidentlə hesablaşırlar. Əvvəllər biz dünya miqyasında bu qədər tanınmırdıq. Amma bu gün Azərbaycanın həm ümumi iqtisadiyyatında, həm siyasətində çox böyük bir dönüş baş verib. Sizin o sualınıza cavab olaraq əminliklə deyirəm ki, Azərbaycan bu gün Qafqaz regionunda bütün əsas üstünlüklərə malik ölkədir. Gələcək baxımından da biz inkişafda olan ölkəyik. İndi baxaq: bizim adam başına düşən ümumi daxili məhsul nə qədərdir? Tutaq ki, təxminən on iki min manatdır. Biz indi çıxıb deyə bilmərik ki, Avropanı keçmişik. Məsələn, Almaniya kimi böyük ölkələrdə adam başına düşən ümumi daxili məhsul qırx–əlli min dollardır. Bu reallıqdır.  Ona görə də demək olar ki, prezident bütün sahələrdə çox ədalətli və düzgün siyasət aparır – istər siyasi sahədə, istər iqtisadi sahədə. Görürsünüz ki, nəqliyyat və logistika yolları çəkilir, Azərbaycan üzərindən keçən beynəlxalq dəhlizlər formalaşır və ölkədə, doğrudan da, çox böyük işlər görülür. Bəli, müəyyən çətinliklər də oldu. Qarabağ müharibəsi bizə çox böyük zərər vurdu. İqtisadiyyatımıza zərər vurdu, insanlarımıza zərər vurdu. Biz nə qədər canlı qüvvə itirdik, nə qədər maddi vəsait itirdik – bunlar hamısı faktdır. Amma eyni zamanda, Azərbaycan tarixində bu illər şanlı tarix kimi də qalacaq. Çünki Azərbaycan iki yüz il ərzində görünməmiş bir qələbə qazandı. Bu, tarixi faktdır.

Üstəlik, siz deyirsiniz ki, Azərbaycanın irəli getmək imkanları varmı? Bəli, çoxdur. Azərbaycan prezidenti üç il ərzində ordunun hərəkətinə birbaşa rəhbərlik etdi. Bu, böyük məsuliyyət idi. Bu gün isə Azərbaycan sosial sahədə həyata keçirdiyi bir çox layihələrlə artıq yüz otuzdan çox ölkəyə nümunə olur. Həmin ölkələr bizim təcrübədən istifadə edirlər. Hansılardan söhbət gedir? “ASAN xidmət” və digər idarəetmə modellərindən.

Amma bu proses hələ bitməyib. “ASAN xidmət” təkcə bir mərkəz olaraq qalmamalıdır. Bu sistem icra hakimiyyətlərində tətbiq olunmalıdır. Bütün bürokratik əngəllər “ASAN xidmət” prinsipi ilə aradan qaldırılmalıdır. Yalnız bu halda biz həqiqətən irəli gedə bilərik. Bu yanaşma təhsil sahəsində də tətbiq olunmalıdır. Uşaq bağçasından başlayaraq orta məktəblərə, ali məktəblərə, akademiyalara qədər hər yerdə bu prinsip işləməlidir: şəffaflıq, sadəlik, ədalətlilik. Yəni “asan məktəb”, “asan akademiya” anlayışı formalaşmalıdır.

Ədalətlilik çox vacibdir. Biz hamımız ədalətli olmalıyıq. Birinci növbədə hər bir insan özü ədalətli olsa, mən inanıram ki, bütün problemlərin öhdəsindən gəlmək olar. Problem hər zaman var və olacaq. Amma insan bu dünyada ən güclü varlıqdır. Hər şeyin öhdəsindən gələ bilən də məhz insandır. Mən inanıram ki, biz də bütün bu çətinliklərin öhdəsindən gələcəyik.